Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Ebeveyn Yatırımı Nedir? Hangi Canlılar Yavrularına Yatırım Yapar?

Ebeveyn Yatırımı Nedir? Hangi Canlılar Yavrularına Yatırım Yapar? Pexels
7 dakika
715
Tüm Reklamları Kapat

Ebeveyn yatırımı (İng: "Parental Investment"); canlıların yavrularının hayatta kalma ihtimalini veya kalitesini artırmak için enerji ve zaman bakımından fedakârlık yapmasıdır. Bu fedakârlığa örnekler yumurtaları korumak, yuva yapmak, yavruyu taşımak, kuluçkaya yatmak, yavruyu beslemek ve korumak gibi davranışlar olabilir. Bunlar enerji ve zaman bakımından oldukça maliyetli işlerdir. Ebeveynlik yatırımı omurgasızlar, balıklar, amfibiler, sürüngenler, kuşlar ve memelilerde görülmektedir. Ayrıca çoğu primat türünde de gözlemlenebilir.

Ebeveyn yatırımı genellikle ve baskın olarak dişilerde görülmektedir. Erkek ve dişi bireylerin yaptıkları yatırımlar birbirlerine, hatta türlere göre değişiklik gösterebilir. Dişi primatlar doğum öncesi ve sonrasında yavruların bakım, beslenme ve korunmasına büyük bir yatırım yaparlar. Fakat çoğu zaman erkek bireylerin yaptığı yatırım, dişi bireylerin yaptığı yatırımdan daha azdır. Örneğin dişilerin ürettiği gametler, erkeklerin ürettiği gametlerden daha maliyetlidir. Erkek bireylerin ürettiği gametler neredeyse sadece DNA ve kamçıdan oluşmaktadır. Bazı türlerde ise erkekler sadece gamet üretiminde değil, aynı zamanda dişiyi ve yavruyu koruma konusunda da görevli olabilir.

Tüm Reklamları Kapat

Sadece dişilerin yatırım yaptığı türler gibi sadece erkeklerin yatırımda bulunduğu türler de mevcuttur. Örneğin Deniziğnesi (Syngnathus typhle) erkekleri, yakın akrabaları olan denizatları gibi ebeveyn yatırımının neredeyse tamamını yapan ebeveynlerdir. Erkek bireyde, dişi bireyin içine yumurtalarını bırakabileceği bir kuluçka kesesi bulunmaktadır. Erkek birey yumurtaları korur ve yavrular yumurtadan çıkana kadar onlara oksijen ve besin sağlar. Bu durumda dişi birey neredeyse hiç yatırım yapmazken yatırımın çoğunu erkek birey yapar.

Ebeveyn yatırımı bir zorunluluk değildir, bazı türlerde bu davranış gözlemlenmeyebilir. Zorunlu ve zorunlu olmayan ebeveyn yatırımları da mevcuttur. Bazı durumlarda sadece erkekler, bazılarında ise sadece dişiler yatırım yapabilir. Bazı durumlarda her iki eşey yatırım yaparken bazı durumlarda hiçbiri yatırım yapmayabilir. Zorunlu ebeveyn yatırımı insanlar gibi memeli canlılarda görülebilir. İnsan dişileri ve erkekleri yavrulara zorunlu olarak yatırım yapmaktadır, çünkü insan bebekleri bakıma muhtaçtır.

Tüm Reklamları Kapat

Ebeveyn yatırımında eşeyler, yavrularına doğrudan yatırım yapmak zorunda değildirler. Eşeyler, yavrunun varlığında veya yokluğunda doğrudan veya dolaylı yoldan yavruya yatırım yapabilir. Örneğin bireyin yavruyu beslemesi veya taşıması doğrudan ebeveyn yatırımı kategorisine girmektedir. Fakat yavrunun yokluğunda erkeğin dişiyi koruması, yuvayı yapması ve savunması dolaylı yoldan ebeveyn yatırımına girmektedir.

Bu yatırım türlerine ek olarak tesadüfi ebeveyn yatırımı da mümkündür. Eğer bir dişi, düşmanların erkekler tarafından geri püskürtüldüğü bir bölgede yaşıyorsa herhangi bir erkek birey yavruya tesadüfi olarak yatırım yapabilir.

Ebeveyn yatırımının az olduğu türlere pürtüklü semenderler örnek verilebilir. Kış mevsiminde erkek semenderler, dişi semenderleri beklemek için su birikintilerinde toplanmaya başlar. Daha sonra dişiler erkekleri kolayca cezbeder ve çiftleşmeye başlar. Çiftleşmeden sonra dişi 300'e yakın yumurta bırakır ve yumurtaları bıraktıktan sonra herhangi bir ebeveyn yatırımında bulunmaz. Yani yavrulara yapılan ebeveyn yatırımı sperm ve yumurta üretimi ile sınırlıdır. Tabii ki yumurta üretimi sperm üretiminden daha maliyetli olduğu için yine dişiler erkeklerden daha fazla ebeveyn yatırımı yapmış olurlar. Erkek bireylerin üreme başarısı, çiftleşme sayısı veya ejakülasyon sayısı ile sınırlıdır. Ancak dişiler erkekleri seçtiği için dişilerin üreme başarısı çiftleşme sayısı ile değil üretebildikleri yumurta sayısı ile sınırlıdır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Ebeveyn Yatırımının Evrimsel Nedenleri

Çoğu canlı kendini, yavruları hayatta kalabilsin ve bu sayede genleri bir sonraki nesillere geçebilsin diye feda edebilir. Her ne kadar canlı, ebeveyn yatırımı için kendi canını feda etmek zorunda olmasa da bazı canlılarda bu davranış da görülebilir. Çoğu zaman enerji ve zaman bakımından yatırım yapılır; fakat uygun şartlar sağlandığında canlı, kendi hayatını yavrusu için feda edebilir. Bir türdeki ebeveyn yatırımının sebebi akraba seçilimi ve/veya cinsel seçilim olabilir.

Evrimsel süreçte ebeveyn yatırımı gibi yüksek maliyetli bir özelliğin evrimleşmesi mümkün değilmiş gibi görünebilir. Çünkü ilk bakışta bu özelliğin eşeyler için dezavantaj yaratabileceği barizdir. Ancak ebeveyn yatırımı her ne kadar enerji ve zaman açısından maliyetli olsa da dezavantaj sağlamaz. Bazı durumlarda avantaj ve dezavantaj dengesi başka evrimsel özelliklerin yanı sıra ebeveyn yatırımının da evrimleşmesine yol açabilir.

Eğer tek veya birkaç yavruya yatırım yapmak, yatırım yapmayıp daha fazla çiftleşmekten daha avantajlı ise tür üzerinde bir seçilim baskısı oluşabilir. Bu durum cinsel seçilim mekanizmasına benzetilebilir. Cinsel seçilimde erkekler bazen en parlak ve ihtişamlı olacak şekilde seçilebilir. Bu avcılara yakalanma ihtimalini arttırsa bile, özelliğe sahip bireyin yakalayacağı çiftleşme şansı nedeniyle bu tür bir özellik evrimsel süreçte elenmeyebilir. Yani daha parlak ve ihtişamlı görünmek, avcılar tarafından yakalanmamaya kıyasla daha avantajlıysa evrimsel süreçte bu özellik seçilir.

Benzer şekilde ebeveyn yatırımı, karşımıza bir eş seçimi mekanizması olarak da çıkabilir. Özellikle insan yavrularının bakımı zor olduğundan dişi, yavrularına bakabilmesi için güçlü ve yetenekli erkek bireyleri eş olarak seçebilir. Daha önce de anlattığımız gibi ebeveyn yatırımı oldukça maliyetlidir ve işin büyük bir kısmı dişiler tarafından üstlenilir. Bu durumda dişi, en çok yatırımı yapacak taraf olduğu için daha seçici olacaktır. Sonuç olarak dişi, eş olarak kendisine yatırım konusunda en çok katkı sağlayacak erkekleri seçer.

Teoride erkek bireyin yapacağı yatırım zorunlu değildir. Fakat pratikte, erkek birey çiftleşmek istiyorsa dişiye ebeveyn yatırımı konusunda yardım etmek zorundadır. Dişi birey hem yatırımın çoğunu yapan hem de eş seçici taraf olduğu için erkekler çiftleşmek adına eşey içi rekabet edecektir.

Tüm Reklamları Kapat

Orangutan ve Peygamber Develerinde Ebeveyn Yatırımı

Orangutanlarda zorunlu bir ebeveyn yatırımı vardır. Dişi orangutanlar, diğer çoğu memeli gibi erkeklerden daha fazla ebeveyn yatırımı yapar. İlk olarak dişilerin ürettiği gametler erkeklerin gametlerine göre daha maliyetlidir. Ek olarak çiftleşmeden sonra gebelik oluşursa dişi, yavruyu 8 ay boyunca karnında taşır. Dişi daha sonra yaklaşık 1 kg ağırlığındaki yavruyu doğurur. Doğumdan sonra 3 yıl boyunca yavruya bakar, emzirir ve korur. Bu süreçte dişi, erkek bireyden daha fazla enerji ve zaman yatırımı yapar. Hatta erkek neredeyse hiç yatırım yapmaz, öyle ki erkeğin yaptığı yatırım ürettiği spermlerle sınırlıdır.

Bu durumda erkeğin üreme başarısı, çiftleşmeye ikna ettiği dişi ve ejakülasyon sayısı ile sınırlıdır; fakat dişide böyle bir durum söz konusu değildir. Dişilerin üreme başarısı, çiftleşmeye ikna ettikleri erkeklerden çok sürdürdükleri gebelik sayısı ile ilgilidir. Sonuç olarak dişi, zaman ve enerji bakımından fedakarlıkta bulunur. Ancak bunun karşılığında hayatta kalma başarısı normalden daha fazla olan yavrular üretir. Bu sayede her canlının ortak amaçlarından biri olan üreme başarısını elde ederek genlerini bir sonraki nesle aktarabilir. Neticede ebeveyn yatırımı, genlerini aktarması yoluyla dişiye de avantaj sağlamıştır.

Bazı türlerde ebeveyn yatırımının aşırı bir versiyonu olan cinsel yamyamlık ortaya çıkabilir. Cinsel yamyamlık çiftleşme sonrası (genellikle) dişi bireyin erkek bireyi besin olarak tüketmesidir. Bazı peygamber devesi türlerinde cinsel yamyamlık görülebilir. Erkek peygamber develeri çiftleşme sonrası yavruların kalitesini arttırmak amacıyla kendini dişiye ve gelecekte oluşacak olan yavrulara besin olarak sunarak bir babalık yatırımı yapabilir. Bu durumda erkek birey, hayatını feda ederek yavru kalitesini arttırmak amacıyla yavrularına yatırım yapar. Bu türden cinsel yamyamlık bir peygamber devesi türü olan Tenodera sinensis gibi örneklerde görülür. Erkeğin kendini besin olarak dişiye ve yavrulara sunmasının dişinin ve yavruların hayatta kalma ihtimalini arttırdığı akademik bir çalışmada doğrulanmıştır.[1]

Ebeveyn Yatırımı Büyük Beyinlerin Evrimine Yardımcı Olabilir!

Beynin büyük ve gelişmiş olması canlının hayatta kalabilme ihtimalini arttırabilir. Fakat daha büyük ve gelişmiş beyne sahip olmak, daha fazla enerjinin kullanılması anlamına gelmektedir. Yani büyük beyinler enerji bakımından oldukça masraflıdır ve yavru beyni tam olarak gelişene kadar işlevsel değildir. Yeni doğan yavrular tek başlarına büyük bir beynin enerji maliyetini karşılayamazlar. Bu da büyük beyin boyutunun nasıl evrimleşmiş olabileceği konusunda kafalarda bir soru işaretine sebep olmaktadır.

Yapılan çalışmalarda, ebeveyn yatırımının daha büyük beyin boyutlarının evrimine yardımcı olmuş olabileceği keşfedilmiştir. Hem beyin büyüklüğünün enerji bakımından maliyeti hem de beynin yavrular tamamen büyümeden işlevli olamaması sebebiyle büyük beyinlerin evrimi mümkün değilmiş gibi görülebilir. Fakat ebeveynler yavru beyinlerin ihtiyaç duyduğu enerjiyi sağlarsa beyin büyüklüğünün evrimi için bir fırsat doğabilir. Bu da daha büyük beyinlerin evrimini mümkün kılar.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
26
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 6
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 04/03/2024 10:16:52 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/15762

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Entomoloji
Nadir
Hızlı
Sıcaklık
Newton
Şehir Hastanesi
Üreme
Kas
Bilinç
Kimya Tarihi
Astronot
Renk
Teşhis
Araştırma
Nörobilim
Diş Hastalıkları
Hayvan Davranışları
Meyve
Hücre
Cansız
Evrimsel Tarih
Çevre
Hindistan
Primatlar
Gaz
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
Süper Askerler: İnsanlar, Diğer Maymunlar ile Çiftleşebilir mi?
Süper Askerler: İnsanlar, Diğer Maymunlar ile Çiftleşebilir mi?
Kargalar 200 Yıl Yaşıyor Olabilir mi?
Kargalar 200 Yıl Yaşıyor Olabilir mi?
Piyango Nasıl Kazanılır? (GARANTİLİ)
Piyango Nasıl Kazanılır? (GARANTİLİ)
Kendi Kendine Konuşanlar Deli mi?
Kendi Kendine Konuşanlar Deli mi?
Zaman Oku: Zamanın İleri Aktığını Nereden Biliyoruz?
Zaman Oku: Zamanın İleri Aktığını Nereden Biliyoruz?
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
D. Yenisoy, et al. Ebeveyn Yatırımı Nedir? Hangi Canlılar Yavrularına Yatırım Yapar?. (11 Ekim 2023). Alındığı Tarih: 4 Mart 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/15762
Yenisoy, D., Alparslan, E. (2023, October 11). Ebeveyn Yatırımı Nedir? Hangi Canlılar Yavrularına Yatırım Yapar?. Evrim Ağacı. Retrieved March 04, 2024. from https://evrimagaci.org/s/15762
D. Yenisoy, et al. “Ebeveyn Yatırımı Nedir? Hangi Canlılar Yavrularına Yatırım Yapar?.” Edited by Eda Alparslan. Evrim Ağacı, 11 Oct. 2023, https://evrimagaci.org/s/15762.
Yenisoy, Dılbaz. Alparslan, Eda. “Ebeveyn Yatırımı Nedir? Hangi Canlılar Yavrularına Yatırım Yapar?.” Edited by Eda Alparslan. Evrim Ağacı, October 11, 2023. https://evrimagaci.org/s/15762.
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close