Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Canlılarda Kaos: Popülasyon Sayısının Zamana Göre Değişimi ve Kaotiklik

Biyolojik Popülasyonların Matematiksel Modelleri, Kaosa Giden Yol ile İlgili Bize Neler Öğretebilir?

Canlılarda Kaos: Popülasyon Sayısının Zamana Göre Değişimi ve Kaotiklik Firstpost
12 dakika
2,654
  • Popülasyon Ekolojisi
  • Kaos Teorisi
Evrim Ağacı Akademi: Kaos Teorisi Yazı Dizisi

Bu yazı, Kaos Teorisi yazı dizisinin 4. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Kaos Teorisi Nedir? Doğadaki Kaostan Söz Ederken Neyi Kastediyoruz?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Bu yazımızda kaotik sistemlere örnek vermeye devam edeceğiz. Önceki yazımızda fiziksel bir örnek olan elektronik sistemlerde kaosu incelemiştik. Şimdi ise başka bir disiplin olan biyolojiden, kaotik davranış sergileyen, bir canlı grubuna ait popülasyondaki büyümede meydana gelen kaotikliği ele alacağız.

Biyolojik sistemlerde kaotikliği ilk defa inceleyen, biyolog R. M. May’dir. Kendisi 1970’lerin ortasında kompleks/ karmaşık davranış sergileyen biyolojik sistemlerin matematiksel bir modelini oluşturmuştur. Popülasyondaki canlıların sayısını zamana göre değişimini incelemiş ve 1976 yılında bunu bir makale olarak Nature dergisinde yayınlamıştır. Bu olay, aslında kaotik sistemlerin ilgiyi çekmeye başladığı bir dönüm noktasıdır. Çünkü basit ve karmaşık denklemlere sahip olmayan sistemlerde de hatta canlı maddelerde de kaotikliğin olabileceği ortaya konulmuştur.

Bu Reklamı Kapat

Mayıs Sineği
Mayıs Sineği
Welcome Wildlife

Şimdi bu modeli tanıyalım: Herhangi bir canlı türü seçelim, mesela mayıs sineklerini (İng “Mayflies”) ele alalım. Bu sinek popülasyonundaki bireyler aynı zaman dilimlerinde (İng “Season”) doğup ölüyor. İlk baştaki sinek sayısına N0N_0 diyelim. Bir yıl sonraki sinek sayısına N1N_1 dersek, bu N1N_1 sayısı, ilk baştaki sinek sayısı olan N0N_0 ile doğrudan ilişkilidir. O halde bir yıl sonraki popülasyondaki sinek sayısı:

N1=A.N0\LARGE{N_1=A.N_0} (Denklem 1)

Bu Reklamı Kapat

olacaktır. Buradaki AA katsayısı çevre koşullarına (besin kaynağı, su, genel iklim şartları vs.) bağlı bir sayıdır. Eğer ki bu AA katsayısı 1’den büyük olursa (1">A>1A>1 ) popülasyondaki sinek sayısı artacaktır. Eğer AA, 1’den küçük olursa (A<1A<1 ) popülasyondaki sinek sayısı azalacaktır. AA katsayısının uzun zaman dilimleri boyunca (diğer alt nesiller boyunca) 1’den büyük olması (1">A>1A>1 ), popülasyondaki sinek sayısında aşırı artışa sebep olur ve buna “Maltusyen Popülasyon Patlaması” (İng “Malthusian Populaiton Explosion”) deriz. İkinci durumda (A<1A<1 ) ise sinek popülasyonu giderek azalır ve yok olur.

Şimdi ise şöyle devam edelim. Eğer ki sinek popülasyonu oldukça artarsa, çevredeki besin kaynakları bu popülasyonu doyurmaya yetmeyecektir ve ölümler başlayacaktır. Ya da çevredeki avcıların, fazla sayıdaki bu sinekleri avlamaları daha da kolaylaşacaktır. Yani her iki durumda da popülasyondaki sinek sayısı azalacaktır. O halde yukarıda yazdığımız denklemi buna uyarlarsak, bir yıl sonraki sinek popülasyonunun sayısı

N1=AN0−B(N02)\LARGE{N_1 = AN_0 - B(N_0^2)} (Denklem 2)

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

olacaktır.

BB katsayısı popülasyonu azaltan çevre koşullarına ait katsayıdır. Bu denklemi yorumladığımızda eğer ki BB katsayısı, AA katsayısından çok çok küçükse (B<<A)(B<<A) ikinci terim (B(N02))(B(N_0^2)) ihmal edilebilir. Artık diğer yıllara ait sinek popülasyonunun sayısı ise şu şekilde hesaplanabilir:

N2=AN1−B(N12)\LARGE{N_2=AN_1-B(N_1^2)} (denklem 3)

N3=AN2−B(N22)\LARGE{N_3=AN_2-B(N_2^2) } (denklem 4)

genelleştirirsek eğer;

Bu Reklamı Kapat

Nn+1=ANn−B(Nn2)\LARGE{N_{n+1} = AN_n-B(N_n^2)} (denklem 5)

olacaktır.

Buradan olası maksimum popülasyon sayısı;

Nm=AB\LARGE{N^m = \frac{A}{B}} (denklem 6)

Bu Reklamı Kapat

bulunur.

Herhangi bir yıla ait sinek popülasyon sayısını, olası maksimum sinek popülasyon sayısına oranlarsak

NnNm=xn\LARGE{\frac{N_n}{N^m} = x_n} (denklem 7)

ifadesi ortaya çıkar. Yani bu bize herhangi bir yıldaki sinek sayısını oransal olarak (xnx_n) (İng: “fraction of Nmax") verir. Buradaki xx sayısının, modelin daha anlamlı olabilmesi için 0 ve 1 aralığında olması gerekir. Yani: 0<x<10<x<1

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Dünya Küresi: Antik, 30 cm, Işıklı

Dünyanın siyasi durumunu eskitme harita tekniği ile geçmişi ve bugünü bir arada sunan “Işıklı Antik Küre”miz ofislerin vazgeçilmez bir aksesuarı niteliğindedir.

  • Harita Türü: Antik
  • Çap: 30 santimetre
  • Işık Durumu: Işıklı
Devamını Göster
₺225.00
Dünya Küresi: Antik, 30 cm, Işıklı

O halde bu denklemi genelleştirirsek sinek popülasyonunun herhangi bir yıldaki sayısı (oranı)

x(n+1)=Axn(1−xn)\LARGE{x_{(n+1)} = Ax_n(1-x_n)} (denklem 8)

olacaktır.

Artık popülasyon sayısını veren ifadeye sahip olduğumuza göre, işlemleri sadeleştirmek için fonksiyon haline getirebiliriz:

fA(x)=x(n+1)\LARGE{f_A (x)=x_{(n+1)}} (denklem 9)

İşte her şey burada başlıyor. Yukarıdaki 9 numaralı denklem bize popülasyondaki kaotikliği verecek olan ifade. Buradaki fAf_A fonksiyonuna biz “iterasyon fonksiyonu” (İng: “iteration function”) diyoruz. Çünkü xx olarak tanımladığımız alt nesillere ait popülasyon oranını, bu fAf_A fonksiyonunu tekrarlayarak (İng: “iterating”) elde ediyoruz. Aynı zamanda tarihsel nedenlerden ötürü bu ifade “lojistik harita" (İng: "logistic map") fonksiyonu olarak da adlandırılır.

Matematiksel Modelin Çalışması

Artık 9 numaralı iterasyon fonksiyonu ile sinek popülasyon sayısını, çevre koşulları olan A katsayısına bağlı şekilde uzun dönemli olarak bulabiliriz. Sistemi, AA katsayısının değişik değerlerine (0≤A≤40 \le A \le 4 ) bağlı olarak inceleyeceğiz, yani çevre koşullarıyla oynayarak. Bunun sonucunda sinek sayısındaki meydana gelen değişimi görmüş olacağız. Modelin işleyişi şöyle olacak:

Başlangıç için 0 ve 1 arasında herhangi bir sinek popülasyon sayısı (x0x_0) seçeceğiz. Böylelikle 1 yıl sonundaki sayıyı (x1x_1), 2 yıl sonundaki sayıyı (x2x_2) ve bu şekilde devam ederek döngüsel bir şekilde hesaplayarak istenilen herhangi yıla kadar popülasyon sayısını bulacağız.

x1=fA(x0),x2=fA(x1),x3=fA(x2),...\LARGE{x_1=f_A(x_0), x_2=f_A(x_1), x_3=f_A(x_2),...}

Böylelikle elimizde başlangıçtaki popülasyon sayılarına (xx ) karşılık bir sonraki yılın popülasyon sayıları (fA(x)f_A(x)) olacak. Bunları da grafik haline getirip inceleyeceğiz.

Bu Reklamı Kapat

Sabit Noktalar (Fixed Points) ve Yörüngeler (Trajectories)

Modelimizi çalıştırmadan önce "yörünge" (İng: “trajectory, orbit”) kavramına değinmeliyiz. Çeşitli xx değerlerine karşılık elde edeceğimiz fAf_A değerlerinin zamana göre çizdiğimizde ortaya çıkan şekle “yörünge” denir.

Sabit nokta (x∗x^*) (İng: “fixed point”) ise modeli çeşitli xx değerlerinde başlatsak dahi, popülasyondaki sinek sayısının eninde sonunda hep aynı değere ulaştığı değerlere, "sabit nokta" denir. Bu sabit nokta, çevre koşullarını ifade eden AA katsayına doğrudan bağlı olup, başlangıçtaki popülasyon sayısı (xx) ile bir ilgisi yoktur.

Şimdi modelimizi başlatalım. Çeşitli başlangıç popülasyon sayısı (x0x_0 ) seçeceğiz.

0<x0<1\LARGE{0<x_0<1}

Bu Reklamı Kapat

Öncelikle x0=0x_0=0 seçilirse bir sonraki yıla ait sinek sayısı fA(x0)=0f_A(x_0)=0 olduğu gözlenir. Dolayısıyla x=0x=0 değeri bizim için sabit noktadır (İng: “fixed point").

Lojistik harita (denklem 9) için, sabit noktalar genellikle (ama her zaman değil) iki tanedir:

xA∗=0\LARGE{{x_A}^* = 0}

xA∗=1−(1/A)\LARGE{{x_A}^* = 1-(1/A)} (denklem 10)

Bu Reklamı Kapat

ifadeleriyle bulunur.

O halde yukarıdaki ifadeden şunu anlayabiliriz: Eğer A<1A<1 ise bir sabit noktamız var ve xA∗=0{x_A}^*=0 dır. Ama 1">A>1A>1 ise, iki farklı sabit noktamız olur ilki xA∗=0{x_A}^*=0 , diğeri ise xA∗=1−(1/A){x_A}^* = 1-(1/A) olacaktır.

Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı (Grafik-1)
Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı (Grafik-1)
Anıl Kocabaldır -MATLAB

Bu grafik çeşitli A değerlerine (A=1,A=2,A=3,A=4A=1, A=2, A=3, A=4 ) karşılık sinek popülasyonunu vermektedir. Mavi ile gösterilen (y=xy=x) doğrusunun, siyahla çizilen çizgilerle kesistikleri yerler sabit noktalardır.

Sabit Noktaların (Fixed Points) Önemi

Şimdi, başlangıç değerimizi x0=0.7x_0=0.7 olarak ve çevre koşullarını belirten katsayımızı A=0.6A=0.6 alalım. Sinek populasyonunun zamana göre sayısındaki değişimini inceleyelim. Artık biliyoruz ki A<1A<1 olduğu için tek bir sabit noktamız var o da xA∗=0{x_A}^*=0 dır. Yani popülasyon sayısı, denklem 10’a göre eninde sonunda sıfır olmalı (fA(x0)=0f_A(x_0)=0 ) . Gerçekten de 0 olacak mı bakalım:

Bu Reklamı Kapat

Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı (Grafik-2)
Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı (Grafik-2)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

Grafikteki kırmızı çizgi sinek popülasyonunun zamana göre sayısını göstermektedir. x0=0.7x_0 = 0.7'den başlayıp popülasyon sayısı en son 0'a varmaktadır. Yani sabit noktaya...

Sinek Popülasyonunun Yıllara Göre Sayısı (Grafik-3)
Sinek Popülasyonunun Yıllara Göre Sayısı (Grafik-3)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

Yani popülasyon sayısı artık 10. yıldan itibaren 0'a (sabit noktaya) düşmüştür.

Dolayısıyla bütün yörüngeler (başlangıç değeri 0<x0<10<x_0<1 ve A<1A<1 için) eninde sonunda son değer olan 0 değerine ulaşacaktır. Yani biz x=0x=0 değerine “çekici” (İng: “attractor”) diyebiliriz. Çünkü bütün değerler en son ona ulaşacağı için o nokta çekicidir. Devam edersek eğer 0≤x≤10\le x \le 1 aralığına ise "çekici havzası/bölgesi" (İng: “basin of attractor”) denebilir. Yani bu aralıktaki tüm değerler, iterasyon saysı arttıkça x=0x=0 son değerine ulaşacaktır.

Peki biyolojik olarak çekici noktası olan x=0x=0 noktası ne anlama geliyor? Cevap net: x=0x=0 noktası, o popülasyonun yok olacağı anlamına gelir. Yani sinekler için üzücü bir durum bu.

Bu Reklamı Kapat

Popülasyon Sayısındaki Karmaşıklık ve Kaosa Giden Yol

Bir sonraki yıla ait sinek popülasyonunun sayısının çevre koşullarına (A katsayısına) sıkıca bağlı olduğunu anladığımıza göre, bu A katsayısını 1 değerinden daha da büyük değerlerde seçersek, sinek popülasyon sayısı zamana göre nasıl değişir?

O halde deneyelim: Başlangıçtaki sinek popülasyon sayımız x0=0.10x_0=0.10 ve çevre koşulları katsayısı olan A=1.5A= 1.5 olsun. Popülasyonun zaman içindeki sayısını grafiksel olarak inceleyelim.

Sinek Popülasyonun Zamana Göre Sayısı (Grafik-4)
Sinek Popülasyonun Zamana Göre Sayısı (Grafik-4)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

Kırmızı çizgiye bakarsak başlangıç değerimiz olan x0=0.10x_0 = 0.10 değerinden, popülasyonun sayısı f(x0)=0.33f(x_0)=0.33 değerine ulaşıp orada sabit kalmıştır (Bknz: Grafik-5). Bu değer 0'dan başka bir sabit noktadır.

Sinek Popülasyonunun Yıllara Göre Sayısı (Grafik-5)
Sinek Popülasyonunun Yıllara Göre Sayısı (Grafik-5)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

Yukarıdaki grafikten de anlaşılacağı üzere iki adet sabit noktamız var: ilki xA∗=0{x_A}^*=0 ve ikincisi xA∗=1−(1/A)=1/3=0.33{x_A}^*=1-(1/A)=1/3=0.33 olur. Yorumlarsak eğer popülasyon sayısı sabit nokta olan fA(xA∗)=1/3f_A({x_A}^*)=1/3 noktasına ulaşmaktadır. Peki diğer sabit nokta olan xA∗=0{x_A}^*=0 noktası ne oldu? Açıklama şu, bu sabit nokta kendisine yaklaşan bütün değerleri kendisinden uzaklaşmaktadır, yani itmektedir. Bu nedenle xA∗=0{x_A}^*=0 noktası artık “itici sabit nokta” (İng: “repelling fixed point”) olarak adlandırılır.

Bu Reklamı Kapat

Peki A katsayısını 3’ten birazcık büyük alırsak (A=3.1A=3.1) sinek popülasyonundaki sayı ne olur? Hemen deneyelim. O halde başlangıç popülasyon sayımızx0=0.25 x_0=0.25 ve A=3.1A=3.1 seçilirse, sinek popülasyonunun zamana göre sayısı şu şekilde ortaya çıkar:

Sinek Popülasyonunun Sayısı (Tablo-1)
Sinek Popülasyonunun Sayısı (Tablo-1)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

Tablodan da görüldüğü üzere yörünge yani popülasyon sayısı tek bir çekici değerine (İng: “attracting value”) oturmaz. Bu değerler arasında (x=0.558x=0.558 ... ve x=0.764x=0.764 ...) ileri geri sanki bir salınım yapar.

Bunun biyolojik açıdan anlamı nedir? Eğer popülasyonun bir önceki yıla ait sayısı yüksekse, gelecek yıl azalacaktır,sonraki yıl tekrardan artarken, diğer yıl yine azalacaktır. Dolayısıyla popülasyon sayısı her 2 yılda 1 aynı değere gelecektir.

Bu durumu bir önceki yazımızda elektronik devrelerde açıklamıştık. Biz bu duruma “periyot-2 davranışı” diyoruz. O halde A=3A=3 için, sistem "periyot-katlama çatallanması" (İng: “period-doubling bifurcation”) meydana getirir. Yani A<3A<3 değerinin olduğu her durumda sistem tek bir çekici noktaya ( x=1−(1/A)x=1-(1/A) ) sahip olacaktır.

Bu Reklamı Kapat

Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı ve Periyot-2 Davranışı (Grafik-6)
Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı ve Periyot-2 Davranışı (Grafik-6)
Anıl Kocabaldır -MATLAB

Kırmızı çizgiler sinek popülasyonunun sayısını göstermektedir. Bu sayı iki değer arasında bir salınım yapmaktadır (Bknz: Grafik-7).

Sinek Popülasyonunun Yılllara Göre Sayısı ve Periyot-2 Davranışı (Grafik-7)
Sinek Popülasyonunun Yılllara Göre Sayısı ve Periyot-2 Davranışı (Grafik-7)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

Peki A katsayısını biraz daha arttırsak (A=3.45A=3.45) ne olacak? Bu durumda artık bir periyot-katlama davranışı daha olur ve 4 tane çekici noktası elde ederiz.

(x=0.852,x=0.433,x=0.847,x=0.447x=0.852, x=0.433, x=0.847, x=0.447 ).

Dolayısıyla bunun anlamı şudur: Popülasyon sayısı her 4 yılda 1 aynı degeri gösterir. Ki bu davranışa “periyot-4 davranışı” deriz.

Bu Reklamı Kapat

Sinek Popülasyonu ve Sabit Noktalar (Periyot-4 Davranışı) (Grafik-8)
Sinek Popülasyonu ve Sabit Noktalar (Periyot-4 Davranışı) (Grafik-8)
Anıl Kocabaldır - MATLAB
Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı (Periyot-4 Davranışı) (Grafik-9)
Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı (Periyot-4 Davranışı) (Grafik-9)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

Kırmızı ile gösterilen çizgiler sinek popülasyonun sayısı ve bu popülasyonun sayısı 4 çekici nokta etrafında salınım yapmakta. Yani 4 yılda 1 aynı değeri almakta (Daha detaylı bilgi için Bknz: Grafik-10).

Sinek Popülasyonunun Yıllara Göre Sayısı (Periyot-4 Davranışı ve Periyodiklik) (Grafik-10)
Sinek Popülasyonunun Yıllara Göre Sayısı (Periyot-4 Davranışı ve Periyodiklik) (Grafik-10)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

A katsayısı daha da arttıkça sırayla “periyot-8 davranışı” yani her 8 yılda 1 aynı değeri alan, “periyot-16 davranışı” yani her 16 yılda 1 aynı değeri alan ... durumlar ortaya çıkar ve bu böylece devam eder... Bu periyot katlamalar birbirini düzenli olarak tekrarlar yani sistemin (popülasyonun) davranışı “periyodik”tir.

Popülasyon Sayısındaki Kaos ve Aperiyodiklik

Ama A=3.5699A=3.5699 ... olduğunda sistem artık periyodikliğini kaybedip “aperiyodik” davranışlar, yani birbirini tekrar etmeyen davranışlar gösterir. İşte artık bundan sonra sistem, yani sinek popülasyonu kaotikleşir, karmaşıklaşır. Kaos baş gösterir. Dolayısıyla popülasyon sayısında herhangi bir düzen “periyodiklik” bulunmaz. Tamamen aperiyodik olup, kaos meydana gelir.

İşte can alıcı nokta! Yani uzun vadede sinek popülasyonun sayısını kesin olarak bilemezsiniz (yukarıdaki örneklerde olduğu gibi), sadece olasılıklar vardır artık!

Bu Reklamı Kapat

Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı (Kaotik Durum ve Aperiyodiklik) (Grafik-11)
Sinek Popülasyonunun Zamana Göre Sayısı (Kaotik Durum ve Aperiyodiklik) (Grafik-11)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

Kırmızı çizgiler artık belirli bir düzen içermemektedir ve artık sinek popülasyonunun sayısı kaotiktir ve karmaşık hal almıştır. Yani bir periyodiklik yoktur. Tamamen aperiyodiktir.

Sinek Popülasyonunun Yıllara Göre Sayısı (Kaotik Davranış ve Aperiyodiklik) (Grafik-12)
Sinek Popülasyonunun Yıllara Göre Sayısı (Kaotik Davranış ve Aperiyodiklik) (Grafik-12)
Anıl Kocabaldır - MATLAB

Lojistik Map için Çatallanma Diyagramı (Bifurcation Diagram for Logistic Map)

Sonuç olarak sinek popülasyonunun, çevre koşulların (A katsayısının ) değişimine bağlı olarak çizdiğmizde şunu elde ederiz:

Sinek Popülasyonu İçin Çatalanma Diagramı (Bifurcation Diagram for Logistic Map) (Grafik-13)
Sinek Popülasyonu İçin Çatalanma Diagramı (Bifurcation Diagram for Logistic Map) (Grafik-13)
Chaos and Nonlinear Dynamics (R. Hilborn - sayfa 25)

Bu diyagram A katsayısının çeşitli durumları için çatallanmayı göstermektedir. A<1A<1 için x=0x=0 noktası çekici nokta iken, 1<A<31<A<3 için çekici nokta x=1−(1/A)x = 1-(1/A) olur. A=3A=3 değerinde periyot-2 davranışı başlar. Böylece A arttıkça periyot-katlama davranışları meydana gelir. A=3.5699...A=3.5699... dan itibaren kaotiklik başlar ve sistemin davranışı bu değere kadar "periyodik" iken, artık "aperiyodik" olur ve asla birbirini tekrar etmez.

Artık tamamen raslantısallık baş gösterir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 7
  • Tebrikler! 5
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Üzücü! 3
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 1
  • Grrr... *@$# 1
  • İğrenç! 1
  • Korkutucu! 1
  • Bilim Budur! 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • R. C. Hilborn. (2001). Chaos And Nonlinear Dynamics - Second Edition. ISBN: 978-0198507239. Yayınevi: Oxford University Press.
  • R. M. May. (1976). Simple Mathematical Models With Very Complicated Dynamics. Nature, sf: 459-467. | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı Akademi: Kaos Teorisi Yazı Dizisi

Bu yazı, Kaos Teorisi yazı dizisinin 4. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Kaos Teorisi Nedir? Doğadaki Kaostan Söz Ederken Neyi Kastediyoruz?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 26/06/2022 16:51:56 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8270

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Yağ
Entomoloji
Yeme
Göğüs Hastalığı
Yas
Karar Verme
Teknoloji
Araştırma
Entropi
Canlılık Ve Cansızlık Arasındaki Farklar
Çalışma
Kalori
Sağlık Personeli
Elementler
Ağız Sağlığı
Deniz
Güneş Sistemi
Akciğer
Mühendislik
Kimyasal Bağ
Uluslararası Uzay İstasyonu
Kuantum Fiziği
Işık
Yangın
Sperm
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.