Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Bonobo (Pan paniscus)

Bonobo (Pan paniscus) Shinya Yamamoto
11 dakika
1,902
  • Primatoloji
Bonobo
  • Bilimsel Adı Pan paniscus
  • Halk Arasındaki Türkçe Adı Bonobo
  • Halk Arasındaki İngilizce Adı Bonobo
Taksonomi
  • Bu içerik, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.
  • Gözlem Ekle

Bonobo (Pan paniscus), şempanzelerle birlikte Pan cinsini oluşturan iki türden biridir. Günümüzde şempanzelerden farklı bir tür olarak kategorize edilseler de, ilk keşfedildiklerinde fiziksel benzerliklerinden ötürü şempanzelerin (Pan troglodytes) bir alttürü olduklarına inanılmıştır.

Bonoboların vücutları ve suratları siyah kıllarla kaplıdır ancak yüzlerinde, kulaklarında, parmaklarında, ellerinin içleri ve ayaklarının altlarında kıl bulunmaz. İnce bir üst gövdeye, dar omuzlara, ince boyuna, uzun kollara, bacaklara ve büyük, uzun parmaklı ellere sahiptirler. Kolları bacaklarından daha uzun, esnek ve güçlüdür. Koyu renkli yüzleri, büyük pembe dudakları, geniş burun delikleri ve ortadan ayrılmış saçları, en önemli ayırt edici fiziksel özellikleridir. Erkekleri 34 ila 60 kg, dişileri ise ortalama 30 kg civarında olurlar.

Bonoboların kafası, şempazelerinkinden daha küçüktür ve gözlerin üzerinde daha az belirgin kaş çıkıntıları vardır. Bonobo dişilerinin göğüsleri, şempanzelere oranla daha çıkıktır. Bonobolar aynı zamanda insanlar gibi oldukça kişiselleştirilmiş yüz hatlarına sahiptir, böylece bir birey diğerinden önemli ölçüde farklı görünebilir, bu da sosyal etkileşimde yüz tanıma için uyarlanmış bir özelliktir. Doğada 20 ila 50 yıl yaşayan bonoboların, esaret altında 60 yaşına kadar yaşadığı gözlemlenmiştir.

Günlük Rutinleri

Wamba'daki araştırmacılar bonoboların günlük aktivitelerinde temel bir ritim gözlemlemişlerdir. Yapılan gözlemlere dayanarak bonobolar günlerinin %43’ünü dinlenerek, %18’ini ağaçlarda beslenerek, %13’ünü seyahat ederek geçirirler. Bonoboların genel olarak bir günü aşağıdaki gibi geçmektedir:

Bu Reklamı Kapat

  • Sabah 5.00 - 6.00 civarı kalkış
  • Beslenme
  • Dinlenme periyodu
  • Bir sonraki yiyecek ağaçlarına doğru yürüyüş ve yolda karasal bitkilerle beslenme
  • Gün ortası civarında aktivitede kademeli düşüş
  • Öğleden sonraları daha çok beslenme ve seyahat
  • Son beslenme yerinde veya yakınında geceyi geçirmek için hazırlık
  • 18.30-19.30 civarı uykuya geçiş
Shinya Yamamoto

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Bonobolar 1929'a kadar ayrı bir tür olarak tanınmıyordu. Başlarda, Alman anatomi uzmanı Ernst Schwarz tarafından, boyutlarının küçüklüğünden dolayı yavru bir şempanzeye ait olduğu düşünülen bir kafatasını incelediğinde, onun başka bir şempanze alt-türüne ait yetişkin bir bireye ait olduğunu düşündü. Daha sonra bu kafatasının şempanzeyle aynı cins (Pan) altında sınırlandırılabileceği ama tamamen farklı bir türe ait olduğu anlaşıldı.

Bonobolar, bugün, Pan paniscus olarak sınıflandırılmaktadır. Bonobolar ve şempanzelerle birlikte bizim evrimsel açıdan en yakın akrabalarımızdırlar. Bonobo ve şempanzelerle ortak atadan ayrılışımız 7 milyon sene öncesine dayanmaktadır. Evrimsel tarihte bu iki türün birbirinden ayrılması ise 1-2 milyon yıl öncesinde gerçekleşmiştir.

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Bonobolar sadece Orta Afrika’da Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde yaşamaktadırlar. Yaşadıkları bu coğrafya, nehirlerle çevrilmiştir. Bu nehirler kuzeyde Kongo Nehri, güneyde Kasai ve doğuda Lualaba’dır. Bonobolar, aşağıdaki haritada gösterilen, Salonga Ulusal Parkı’nda bulunmaktadırlar.

Popülasyon ve Koruma Statüsü

Bonoboların nesilleri tehdit altındadır. Günümüzde bonoboların karşı karşıya olduğu başlıca tehditler arasında, kaçak avlanma, yasadışı evcil hayvan-et ticareti ve habitat kaybı vardır. Bunların yanı sıra Demokratik Kongo Cumhuriyeti'ndeki savaşlar da bonobo ve bölgede yaşayan primat popülasyonun yok olmasına en önemli sebeplerinden biridir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Özellikle son 30 yılda ciddi şekilde azalan nüfusa bakıldığında, doğada 20.000 ila 30.000 civarı bonobonun yaşadığı düşünülmektedir. Türlerin nesillerinin tükenmesini engellemek için çalışan farklı kurumlar bonoboların karşı karşıya oldukları riske dikkat çekmek için çaba sarf ediyorlar. Hatta çalışma yapmakta bunlardan bazıları Afrika'nın daha sabit bir bölgesinde veya Endonezya gibi bir adada bir rezerv kurulmasını önerdiler. Bu konudaki çalışmalar halen sürüyor.

Sosyal Davranışlar ve Sosyal Yapı

Bonobolar, fizyon-füzyon adı verilen ve çok eşli topluluklarda yaşarlar. Fizyon-füzyon diye adlandırılan bu topluluk biçimi, bir grup içindeki bireylerin belirli durumlarda bir arada bulunup ama bazı başka durumlarda ise küçük gruplara bölünüp hareket ettiği sosyal yapılanmadır. Bonobolar meyve toplayacakları zaman küçük gruplara bölünür ve bu şekilde yemek bulurlar. Bu durumlara örnek olarak avcılık-toplayıcılık yapılan gruplar verilebilir. Bonoboların sosyal yapılanmaları şempanzelerin aksine dişi merkezlidir. Seks, agresyonun yerini almıştır denebilir. Problemlerini çeşitli cinsel temaslarla çözmeye yatkınlıkları vardır. Seks bireyler arası gerginliği azaltarak bunu sağlar.

Bonobolarda, şempanzelerde de görüldüğü gibi, dişiler, cinsel olgunluğa eriştikleri dönemde doğdukları grubu terk eder ve yeni bir gruba taşınırlar. Dişiler, taşındıkları gruptan bir dişiyle bağ kurar ve zaman içinde o grupta merkezi bir pozisyon elde edebilirler. Dişiler arası bağlar temelde bireyler arası yakınlık davranışlarına (örn. Genito-genital sürtünme gibi bireylerin birbirleriyle iletişime geçerken ve aralarında bağ kurarken kullandıkları cinsel temasları içeren davranışlar) bağlıdır, sadece akrabalık ilişkilerine bağlı olmak zorunda değildir. Erkek bonobolar ise ciddi anlamda filopatrik canlılardır. Kendi doğup yaşadıkları alana sıkıca bağlıdırlar. Buna karşın, şempanzelerde görülen bölgesel agresyon o denli açığa çıkmaz. Gruplararası karşılaşmalarda hem saldırgan hem de barışçıl tepkiler verilebilir. Hatta, gruplar-arası karşılaşmalarda farklı gruplardan dişiler ve erkekler arasında cinsel birleşmeler kaydedilmiştir. Yine de bonoboların tamamen barışçıl canlılar olduğu düşünülmemelidir. Şempanzelerde olduğu gibi yer yer bonobolarda da çeşitli agresyonlara rastlanmaktadır.

Shinya Yamamoto

Cinsellik ve Üreme

Hayvanlar alemindeki hemen her canlının üremek için seks yaptığını bilinir; ancak bonobolar, sergiledikleri oral seks ve aynı cinsiyetten partnelerle ilişkileri bunun aksinin de mümkün olduğunu göstermektedir. Bonobolardaki erotik temasların çeşitliliği, ara sıra oral seks, diğer bireylerin cinsel organlarına masaj ve yoğun dil öpüşmelerini içerir. En tipik cinsel örüntülerden biri ise, başka hiçbir primatta belgelenmemiş olan, yetişkin dişiler arasındaki genito-genital sürtmedir. Bir dişi, diğerinin karşısında, kolları ve bacaklarıyla, iki eli ve ayağı üzerinde duran ve onu yerden kaldıran bir partnere yapışır. İki dişi daha sonra genital şişkinliklerini birbirine sürterek, muhtemelen orgazm deneyimlerini yansıtan sırıtışlar ve çığlıklar atarlar.

Bu Reklamı Kapat

Cinsellik, bonoboların sosyal yaşamının anahtarı sayılır. Bonobolar cinsel olarak kolayca uyarılırlar, bu heyecanı çeşitli pozisyonlar ve genital temaslarla ifade ederler ve hemen hemen her eş kombinasyonunda ilişkiye girerler. Şempanzeler neredeyse hiçbir zaman yüz yüze pozisyonda çiftleşmezlerken, esaret altında olmayan bonoboların her üç çiftleşmeden biri yüz yüze gerçekleşir.

Bonobo dişileri 12 yaşına geldiklerinde cinsel açıdan yetişkin kabul edilirler ve kısa bir süre sonra doğurganlık dönemleri başlar. Dişi cinsel organlarının şişme evresi, çiftleşme isteğini gösteren pembe bir şişlikle sonuçlanır, şempanzelere kıyasla bonobolarda östrusun çok daha uzun bir bölümünü kaplar. Dişi bonobo, döngüsünün birkaç günü dışında neredeyse sürekli olarak cinsel açıdan çekici ve aktiftir. Buna karşın, dişiler her 5-6 yılda bir tek bir yavru doğururlar ve 5 yıl boyunca bebeklerini taşırlar ve emzirirler. Ancak popülasyonlarının büyüme hızı, kaçak avcılık, habitat kaybı ve insan saldırılarına karşı duracak kadar fazla değildir.

Dişi Koalisyonları

Koalisyonlar, iki veya daha fazla sayıda bireyin, tür-içi ortak bir düşmana karşı bir araya gelerek oluşturdukları gruplardır. Bu tarz yapılar genelde karmaşık sosyal yapıları olan türlerde görülür. Bonobolar da bu türler arasında yer alır. Koalisyon partnerlerinin seçiminin sebepleri arasında akraba seçilimi, karşılıklılık ve mutualizmin yer aldığı öne sürülmüştür. Akraba seçilimi teorisi dişilerin filopatrik olduğu türleri açıklayabilse de bonobolar açısından geçersiz kalmaktadır çünkü, yukarıda da bahsettiğimiz gibi, bonobolar erkek filopatrisinin görüldüğü bir türdür.

Bonobo dişilerinde koalisyonu sağlayabilecek bir yöntem yakınlık davranışları olabilir. Fakat yapılan bazı araştırmalara göre bu tarz davranışlar, kurulan bağın kalitesini desteklemekle beraber sebebi sayılamaz. Dahası, dişi koalisyonlarının oluşmasının evrimsel sebebinin erkeklerden gelen tehditlere ve tacizlere karşı birlik oluşturmak olduğu düşünülmektedir. Dişiler, herhangi bir erkek saldırısına karşı partnerleriyle bir araya gelerek saldırıyı veya tacizi püskürtebilirler. Genelde, statüsü yüksek dahi olsa bir erkek dişi koalisyonlarına karşı yenik düşer. Dişi koalisyonunun bu denli gözlemlenmediği şempanzelere kıyasla bonobolarda erkek bireyler tarafından gerçekleştirilen çocuk ölümleri önemli ölçüde daha azdır.

Bu Reklamı Kapat

Partner seçiminde ise ana etken, akrabalık ilişkisi ve karşılıklılık değil de erkeklerden gelecek saldırgan davranışlara karşı bir strateji olarak aynı tarafta yer alma dürtüsüdür. Bu davranış ve birlik olma karşılıklılık içermez ama daha çok mutualistiktir. Dişiler, koalisyonları oluşturdukları zaman toplu halde yaşama istekleri de artar. Bu isteğin artması da aynı şekilde tekrardan koalisyonu güçlendirir. Bahsedilen yakınlık davranışları ise belki de sosyallikleri ile bağlantılı olabilir ve bu da yabancı dişilere karşı toleranslarını artırabilir. Sonuç olarak, erkeklere karşı, bu partnerlik devamlılık sağlar.

Shinya Yamamoto

Yardım ve Ortaklık

Bonobolar, genel olarak hem kendi grup üyelerine hem de başka gruplara karşı sosyal toleransları yüksek canlılardır. Vahşi doğada yapılan gözlemlerde dişi bonoboların, komşu gruplardaki dişilerle beraber günlerce seyahat ettikleri, aynı ağaçtan beslendikleri ve dahası sosyo-seksüel davranışlar sergiledikleri gözlemlenmiştir. Bonoboların kendi grupdaşları ve farklı grupların üyeleriyle yiyeceklerini paylaştıkları da bilinmektedir. Yapılan deneysel çalışmalarda da bu bulgu bulunmuştur. Bir deneyde, bonobolara onlara verilen yiyeceği, isterlerse kendi başlarına isterlerse de diğer odadaki akrabalık bağları olmayan bireyle beraber yeme şansı tanınmıştır. Bunun sonucunda yiyeceğe sahip olan bonobo diğer odadaki bireye yiyeceğe ulaşma imkanı tanımıştır ve beraber yemişlerdir.

Avlanma davranışını da bonobolarda gözlemlenir. Avlanma gruplar halinde yapılır ve sonucunda genelde av eti grup içinde paylaştırılır. Av sonunda ister birey tek başına avlanmış olsun ister av grupça yapılmış olsun diğer grup üyeleri tarafından dilencilik/yalvarma davranışı sergilenir. Diğer grup üyeleri etin paylaştırılması için ısrarcı tavırlar sergiler. Avlanma ve sonrasındaki dilenme davranışı hem sosyal bağları güçlendirir hem de besin kaynağı getirisi olarak da yararlıdır.

Gombe'deki şempanzelerde paylaşma davranışı incelendiğinde paylaşımın daha çok anne-yavru arasında ve daha az sayıda da erkekler ile onlarla bir akraba olmayan dişiler arasında gözüktüğü bulunmuştur. Bunun aksine bonobolarda yiyecek paylaşımı, en çok, akraba olmayan erkek ve dişi bireyler arasında gözlemlenmiştir. Dahası, yiyecek paylaşımı, yiyeceğin türünden (örn. et, meyve) bağımsız olarak dişiler tarafından kontrol edilir. Bu gözleme ek olarak yiyeceklerin erkeklerden dişilere doğru daha çok aktarıldığını ve dişiler arasında da bunun sıkça gözlendiği kaydedilmiştir, ama erkekler arasında paylaşım oranları çok daha düşüktür.

Bu Reklamı Kapat

Alet Kullanımı

Bonoboların alet kullanım alanları oyundan, erkeklerin karşı cinsin ilgisini çekmek için giriştikleri çabalara kadar uzanmaktadır. Yapılan gözlemlerden öğrendiğimiz üzere erkek bonobolar ağaçlardan bir dal koparıp onu atarak dişilerin dikkatini çekmeye çalışırlar. Bir başka örnek olarak bonoboların türdeşlerine ve gözlemci insanlara nişan alarak çubuk fırlattıkları gözlemlenmiştir. Buna rağmen, bonobolar alet kullanım repertuarları bakımından çok geniş bir yelpazeye sahip değillerdir.

Agora Bilim Pazarı
Ekonomi (O'Brien, Hubbard)

ISBN: 9786053558750
Sayfa Sayısı: 1100
Baskı Sayısı: 1
Ebatlar: 21.5×27.5
Basım Yılı: 2017

Devamını Göster
₺255.00
Ekonomi (O'Brien, Hubbard)

Doğada yapılan gözlemlerde 13 farklı alet kullanımı davranışı gözlemlenmiştir. Şempanzelerde ise bu sayı 40 üzeridir. Bonobo ve şempanze arasındaki bu farklılık çokça tartışılmaktadır. Deneysel ortamlarda elde edilen bulgulara göre bilişsel açıdan her iki tür de alet kullanımına eşit derecede yeteneklidir. Dahası, esaret altındaki şempanzeler ve bonobolar kıyaslandığında alet kullanım repertuarları ve sayıları birbirlerine oldukça yakın çıkmıştır. Bu farklılıkla ilgili öne sürülen bir teori Buluş Hipotezi'dir (İng: "Invention Hypothesis"). Bu hipoteze göre sosyal iletimin gelişebilmesine olanak sağlayan bir ortamda daha sık veya daha gelişmiş düzeyde alet kullanımı görülür. Şempanze ve bonobolar bu açıdan kıyaslandığında ekolojik bir fark görülmemiştir.

Sosyal yapıları açısından da benzerliklikleri fazla olmakla beraber dişilerin sosyalliği bakımından arada fark görülmektedir. Bonobolarda dişiler arası etkileşim, erkekler arasında görülenlere ve şempanze dişilerine nazaran çok daha fazladır. Bu durum da teknolojik aktarımın, dişiler arası görülen bu yakınlık ve koalisyon kurma durumlarıyla ilişkili olduğu gözükmektedir. Alet kullanımı daha çok dişiler arası aktarılıyor ve onların ihtiyaçları çerçevesinde şekilleniyor olabilir. Deneysel çalışmalarda da, bu hipotezi destekler biçimde, dişilerin erkek bonobolara göre çok daha fazla alet kullanım davranışı segiledikleri gösterilmiştir.

Shinya Yamamoto

Diyet ve Metabolizma

Meyve en sevdikleri yiyecek olsa da, yaprakları, çiçekleri, tohumları, kabuğu, mantarı ve balı da yerler. 113'ten fazla bitki türü diyetlerini oluşturur. Orman rejenerasyonu için kritik olan tohum dağıtıcılar olarak önemli bir rol oynarlar. Omurgasızları ve küçük omurgalıları yedikleri belgelenmiştir. Et yiyorlarsa, bu genellikle fırsatçıdır ve organize bir avın sonucudur.

Etimoloji

"Bonobo" adının kökeni hakkında bir teori, Kongo nehri üzerindeki Bolobo kasabasının adının yanlış yazılmış olmasıdır. Ancak daha olası bir açıklama ise, eski bir Bantu dilinde ata kelimesinden gelmesidir. Yerel dillerde bonobo yerine "Eja", "Engombe" (Limongo); "Mokumbusu" (Lingala) kelimeleri kullanılmaktadır.

Diğer Bilgiler

  • Bonoboların belirli yaprakları yutarak kendi kendilerini tedavi ettikleri bilinmektedir. Ayrıca etkili tedaviyi oluşturmak için birkaç bitkiyi bir araya getirebilirler.
  • İnsanlardan sonra kuyruksuz maymunlar ailesinde en fazla iki ayak üzerinde vakti geçiren türlerdir. Yerde oldukları zamanın yaklaşık %20’sinde arka ayakları üzerindedirler.
  • Bonobo anneleri, diğer erkekleri kovalayarak veya hatta başka bir çiftleşen çifte müdahale ederek oğullarının çiftleşme girişimlerine yardım ederler.
  • 2021 yılında biliminsaları iki bonobonun farklı gruplardan yavru evlat edindiklerini gözlemledi. Bu kuyruksuz maymunlar arasında kaydedilen ilk evlat edinme gözlemi oldu.

Gözlem Bilgileri

Fotoğraflar Dr. Shinya Yamamoto tarafından Wamba ve Mbali'de saha araştırması esnasında çekilmiştir. Kendisi insan ve insan olmayan hayvanlarda sosyalliğin evrimi, bunun zeka ile ilişkisi, işbirliği, fedakarlık gibi konular üzerine çalışmaktadır. Dr. Shinya Yamamoto’nun çalışmalarına buradan ulaşabilirsiniz.

Uyarı: Bu içerikteki görseller, Shinya Yamamoto tarafından, Evrim Ağacı'nın "Yaşam Ağacı" projesinde kullanılmak üzere paylaşılmıştır. Fotoğrafların izinsiz olarak kopyalanması, dağıtılması ve kullanılması kesinlikle yasaktır. Tüm hakları saklıdır.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 13
  • Muhteşem! 7
  • Bilim Budur! 4
  • Umut Verici! 4
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 30/09/2022 21:22:21 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11245

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Spor
Uzaylı
İnternet
Ara Tür
Teknoloji
Transkripsiyon
Cinsel Seçilim
Yatay Gen Transferi
Yapay
Demir
Tardigrad
Yeme
İklim
Sars-Cov-2
Doğum
Kuşlar
Eşcinsellik
Psikoloji
Güneş
Alan
Hayvanlar Alemi
Yörünge
Sinir Sistemi
İntihar
Alkol
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.