Kuantum ve Einstein: Mantıkla Deliliğin Kesişimi – II

“Saflık, aynı şeyi tekrar tekrar yapmak ve her zaman aynı sonucu beklemektir.”

Lakin burada durup gerçekten sormak gerekiyor:

Biz neyi “aynı” kabul ediyoruz?

Klasik fizik açısından bakıldığında bu soru neredeyse gereksizdir. Zira aynı başlangıç koşulları, aynı sonuçları üretir. Bu yaklaşım, evrenin deterministik bir düzene sahip olduğu varsayımına dayanır. Yani yeterince bilgiye sahipsek, geleceği de en az geçmiş kadar net okuyabiliriz. Bu, zihni rahatlatan bir fikirdir. Çünkü belirsizliği, bilgisizliğe indirger. Fakat kuantum düzeyine indiğimizde, bu rahatlık hissi yavaş yavaş çözülmeye başlar. Çünkü burada “aynı koşullar” dediğimiz şey, sonucu belirleyen bir mekanizma olmaktan çok, olası sonuçların sınırlarını çizen bir çerçeveye dönüşür. Yani sistemin nasıl davranacağını değil, nasıl davranabileceğini söyler. Tam da bu noktada, “saflık” kavramı farklı bir anlam kazanır. Aynı deneyi tekrar etmek ve farklı sonuçlar elde etmek, ilk bakışta tutarsızlık gibi görünür. Lakin mesele, sistemin tutarsız olması değil aksine bizim ondan beklediğimiz tutarlılığın, yanlış bir varsayıma dayanmasıdır. Başka bir şekilde ifade edecek olursam, sorun doğada değil, doğaya yönelttiğimiz beklentidedir. Keza eğer bir sistem doğası gereği olasılıksal davranıyorsa, ondan deterministik sonuçlar beklemek bir hata mıdır, yoksa bir alışkanlık mı?

Bu sorunun cevabı, bizi doğrudan Einstein ile Bohr arasındaki düşünsel gerilime götürüyor. Einstein, evrenin temelde düzenli ve açıklanabilir olduğuna inanıyordu. Rastgelelik, onun için ya eksik bilgi ya da henüz keşfedilmemiş bir mekanizmanın sonucuydu. Bu yüzden “Tanrı zar atmaz” ifadesi, aslında bir inançtan çok bir metodolojik itirazdı. Bohr ise meseleyi farklı bir yerden ele aldı. Ona göre, doğayı olduğu gibi anlamaya çalışırken, kullandığımız kavramların sınırlarını da kabul etmemiz gerekiyordu. Yani problem, doğanın belirsiz olması değil bizim kesinlik arayışımızın doğayla tam olarak örtüşmemesiydi. Bu iki yaklaşım, ilk bakışta birbirini dışlıyor gibi görünse de aslında aynı sorunun iki farklı yüzünü temsil ediyor. Zira kuantum mekaniğinin matematiksel yapısı dikkatle incelendiğinde ilginç bir durum ortaya çıkacaktır. Şöyle ki; sistemin evrimi belirli kurallara göre ilerler ve fakat bu kurallar tekil sonuçları değil, olasılık dağılımlarını belirler.

Yani bir anlamda, süreç deterministiktir; sonuçlar ise değildir.

Bu ayrım çoğu zaman gözden kaçar. Çünkü gündelik düşünme biçimimiz, süreci değil sonucu merkeze alır. Oysa kuantum düzeyinde asıl belirleyici olan, sonucun kendisi değil, o sonuca giden olasılıklar bütünüdür. Buradan hareketle şu soruyu sormak kaçınılmaz hale gelir: Belirsizlik gerçekten doğanın bir özelliği mi, yoksa bizim bilgiye erişimimizin bir sınırı mı? Einstein’ın “gizli değişkenler” yaklaşımı tam olarak bu noktada devreye giriyor. Ona göre, kuantum teorisinin eksik bıraktığı bir şeyler olmalıydı. Eğer o eksik parçaları tamamlayabilirsek, rastgele görünen süreçlerin arkasındaki düzeni de ortaya çıkarabilirdik. Yani zar aslında atılıyor gibi görünüyordu, ama oyunun kuralları bizim düşündüğümüzden daha derindi. Fakat modern fizik, bu yaklaşımı tamamen doğrulamaktan ziyade daha karmaşık bir tablo ortaya koydu. Bazı deneysel sonuçlar, doğanın gerçekten de temel düzeyde olasılıksal davranabileceğini gösterdi. Bu da şu ihtimali güçlendirdi: Belki de belirsizlik, bilgisizliğimizin bir sonucu değil; doğanın kendisine ait bir özelliktir. Aslında bu noktada rahatsız edici bir düşünceyle karşı karşıya kalabiliriz. Zira eğer belirsizlik temel bir özellikse, o zaman “tam bilgi” diye bir şey hiçbir zaman mümkün olmayacaktır. Ve bu durum, yalnızca fiziksel sistemler için değil, düşünme biçimimiz için de önemli bir sonuç doğurur. Çünkü biz, çoğu zaman anlamayı; kesinlik elde etmekle eşdeğer görürüz. Oysa kuantum düzeyi bize başka bir şey söylüyor: Anlamak, her zaman öngörebilmek anlamına gelmez. Belki de burada asıl “saflık”, aynı sonucu beklemek değil; her şeyin kesin bir sonuca indirgenebileceğine inanmakta yatıyordur. Sonuç olarak, Einstein’ın itirazı ile kuantum mekaniğinin sunduğu tablo arasında bir kazanan ilan etmektense, şu tespiti yapmak daha yerinde olabilir: Evren, bizim sezgilerimize uymak zorunda değildir. Lakin bu, onun anlaşılmaz olduğu anlamına da gelmez. Zira sadece, onu anlamak için kullandığımız kavramları yeniden düşünmemiz gerekir.

Ve belki de en kritik nokta şudur:

Mantık ile delilik arasındaki çizgi, çoğu zaman doğanın kendisinde değil; bizim onu nasıl yorumladığımızda ortaya çıkar.