Hiç Tatmadığımız Şeylerin Tadını Nasıl Biliyoruz?

Bir duvar boyasının kurumuş yüzeyi, bir kaldırım taşı, araba lastiği, bilgisayar ekranının camı ya da bir kapı kolunun metal yüzeyi…

Bunların her biri, çoğumuzun doğrudan tatmadığımız nesneler olmasına rağmen zihnimizde belirli bir tat ve doku hissi uyandırır: kuru, pütürlü, metalik, tozlu, kaygan…

Üstelik bu hisler çoğu zaman belirsiz değildir, aksine şaşırtıcı derecede nettir. Sanki gerçekten tatmışız gibi. Bu nesnelerin büyük bir kısmını hayatımız boyunca hiç tatmadığımız halde .Bu kadar net olabilen bu hissin kaynağı ne?

Tat, yalnızca dilin yaptığı bir iş değildir. Araştırmalar, tat algısının görme, dokunma ve hatta işitsel bilgilerden etkilendiğini göstermektedir (Spence, 2015). Örneğin: bir yiyeceğin rengi, tadını daha tatlı ya da daha ekşi algılamamıza neden olabilir; bir nesnenin dokusu, tadı hakkında beklenti oluşturur. Görsel bilgi, ağızda oluşacak hissi önceden şekillendirir.

Bu nedenle aslında “tatmak”, çoklu duyuların birlikte çalıştığı bir deneyimdir.

Gündelik deneyimlerimizde görme, dokunma, tat ve koku ayrı ayrı çalışıyor gibi görünse de beyin bu bilgileri tek tek işlemez. Aksine, farklı duyulardan gelen verileri birleştirerek tek bir algı üretir. Bu sürece bilimde çoklu duyu bütünleşmesi (Multisensory İntegration) adı verilir.

Beyin, hayat boyunca edindiği deneyimleri depolar ve benzer özellikleri birbirine bağlar. Sert yüzeylere dokunduğumuzda oluşan his, tozlu bir şeyi tattığımızda oluşan ağız kuruluğu ya da kumaşın ağızda bıraktığı lifli his… Bunların hepsi ayrı ayrı öğrenilir ve zamanla bu parçalar birleşir.

Bir duvara baktığımızda: sertlik(dokunma deneyimi), tozluluk(tat ve koku deneyimi), soğukluk(fiziksel temas deneyimi) gibi özellikler zihnimizde eşleşir ve daha önce doğrudan deneyimlemediğimiz bir “tahmini his” oluşur.

Bu aslında gerçek bir bilgi değil, benzer deneyimlerin birleşiminden oluşan bir çıkarımdır.

Modern nörobilim, beynin yalnızca gelen bilgiyi işleyen bir yapı olmadığını; aynı zamanda sürekli tahmin üreten bir sistem olduğunu gösterir. Bu yaklaşım “predictive processing” (öngörücü işleme) olarak adlandırılır (Clark, 2013). Beyin: geçmiş deneyimleri kullanır, eksik bilgiyi tamamlar ve henüz yaşanmamış bir deneyimi simüle eder. Bu yüzden bir nesneye baktığımızda onu sadece görmeyiz, aynı zamanda nasıl hissedileceğini de “önceden yaşarız”.

Bazı çalışmalar, bir nesneye sadece bakmanın bile beynin dokunma ile ilgili bölgelerini aktive edebildiğini göstermektedir (Gallace & Spence, 2014).

Yani: taşa bakarken sertliği, kumaşa bakarken yumuşaklığı… gerçekten “hissetmeye yakın” bir deneyim yaşarız.

Bu, beynin duyular arasında köprü kurduğunu ve eksik deneyimi tamamladığını gösterir.

Hiç tatmadığımız bir şeyin tadını bildiğimizi düşünürüz. Ama aslında yaptığımız şey bilmek değil, tahmin etmektir...