Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Astronotlar Nasıl Uyur? Uzay Görevlerinde Astronotların Uyku Döngüsü Nasıl Düzenlenir?

Astronotlar Nasıl Uyur? Uzay Görevlerinde Astronotların Uyku Döngüsü Nasıl Düzenlenir?
Bir Astronotun Uykusu
NASA
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
4 dakika
748 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Sirkadiyen ritim, ilk olarak Alman fizyolog Franz Halberg tarafından isimlendirilmiştir: Circadien, circa yani "yaklaşık" sözcüğü ile diem yani "gün" sözcüklerinden türetilmiştir ve "yaklaşık bir gün" anlamına gelmektedir. Sirkadiyen ritim kavramı, canlıların biyolojik saatleriyle gelen değişimleri ve gün içerisinde iç ve dış faktörlere bağlı biyolojik ritmimizi ayarlayan fizyolojik mekanizmaları tanımlamak için kullanılır. Uyku-uyanıklık döngüsü ve gün içerisindeki fiziksel, zihinsel ve davranışsal değişimlerimiz bu mekanizmalarla düzenlenir.

Sirkadiyen ritmi düzenleyen en önemli faktör ışıktır ve Dünya üzerinde yaşayan çoğu canlı gibi insanların da sirkadiyen ritimleri gün ışığına, yani 24 saatlik bir döngüye göre düzenlenmektedir. Sirkadiyen kontrol mekanizması beynimizde, hipotalamusun suprakiazmatik çekirdeğinde yer almaktadır. Işık, gözümüzün retina tabakasına geldiğinde oluşan sinir uyarıları hipotalamusa iletilir ve uyku-uyanıklık durumu, açlık-tokluk hissi, gün içi vücut sıcaklığı değişimleri, bazı hormonların salgılanması gibi fizyolojik olaylar buradan kontrol edilir. Sirkadiyen dengede meydana gelebilecek bozukluklar, başta uyku problemleri olmak üzere çok ciddi sorunlara yol açabilmektedir.

Uzay Görevlerinde Sirkadiyen Ritim ve Uyku Bozuklukları

Dünya yörüngesinde sürekli hareket ederken, alıştığımız 24 saatlik bir döngüden bahsetmek mümkün değildir ve uzay görevlerinin başlangıcından itibaren astronotlar, çeşitli sirkadiyen ritim ve uyku sorunlarıyla karşılaşmaktadır. Uluslararası Uzay İstasyonunda görev yapmak, günde 16 kez gün doğumuna maruz kalmayı beraberinde getirir. Yalnızca ışık değil; mikro-kütleçekimli ortam, yüksek gürültü seviyeleri, vardiya değişimleri, yoğun egzersiz ve iş yükü programı gibi başka faktörler de sirkadiyen ritim ve uyku sorunlarına yol açabilmektedir.

Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA) tarafından, uykusuzluk ve beraberinde gelen fiziksel, zihinsel yorgunluk ile performans düşüklüğünün yaratacağı yıkıcı sorunların önüne geçebilmek için çeşitli önlemler alınmaktadır.

Reklamı Kapat

Bunlardan birincisi, astronotlara uykuyu nelerin etkileyebileceği, uyku hijyeni, sağlıklı uyku davranışları gibi konularda eğitimler vermektir. Bu sayede, uykuyu etkileyebilecek zararlı davranışlardan kaçınmaları sağlanır. Uykuya dalmayı geciktirebilecek istenmeyen veya rastgele düşünceleri uzaklaştırmak için Bilişsel Davranışçı Terapi yöntemleri kullanılır.

İkinci bir önlem, sirkadiyen kaymaların önüne geçmek için astronotların düzenli bir programa tabii tutulmasıdır. Uyku saatleri ve gün içi aktiviteleri (yemek, egzersiz, görev vb.), bu program doğrultusunda gerçekleştirilir. Aşağıda buna yönelik bir tablo görebilirsiniz.

Astronotların Uyku Takvimi
Astronotların Uyku Takvimi
NASA

Üçüncüsü, gün içerisinde yaşanan sürekli ışık değişiminin olumsuz etkileriyle mücadele etmek, uyanıklığı sağlamak veya uykuya geçişi kolaylaştırmak için özel ışıklandırma sistemleri kullanmaktır.

Son olarak, uyku ve uyanıklığı sağlayabilmek için kullanılan diğer bir yöntem ise kafein, melatonin veya bazı uyku ilaçlarının kullanılmasıdır. Ancak özellikle uyku ilaçlarının istenmeyen yan etkileri (uzayan uyku etkileri, performans düşüklüğü, uyku bozuklukları vb.) sebebiyle kullanımından olabildiğince kaçınmak istenir.

Uluslararası Uzay İstasyonunda Uyumak...

Dünya’daki gibi "uzanamayacağınız", aşağı-yukarı kavramları olmayan mikro-kütleçekimli ortamda, dik bir şekilde uyuyabilir miydiniz? ISS içerisinde astronotlar bu koşullar altında uyumak zorunda!

Japonya Uzay Araştırma Ajansı Uçuş Mühendisi Koichi Wakata uyku istasyonunda
Japonya Uzay Araştırma Ajansı Uçuş Mühendisi Koichi Wakata uyku istasyonunda
NASA

Her astronotun kendine ait, telefon kulübesi büyüklüğünde bir uyku istasyonu var. Bu istasyon içerisinde uyku tulumu, yastık, lamba, havalandırma, dizüstü bilgisayar ve kişisel eşyalar için ayrılan alanlar mevcut. Uyku tulumları, astronotlar uykularında süzülerek bir yerlere çarpmasınlar diye duvara bağlı durumda ve uzanıyormuş hissi verebilmek amacıyla sırt ve bele baskı uygulayan sert arka desteğine sahip.

Uyku istasyonları içerisinde uykuya dalmayı geciktirecek veya uyku kalitesini etkileyebilecek faktörler olabildiğince azaltılmaya çalışılır. Rahatsız edici gürültü ve ışık seviyeleri için kulak tıkacı ve göz bantları kullanılırken, sıcaklık ve CO2 seviyeleri ayarlamak için de havalandırma sistemleri kullanılır.

Sonuç

Astronotlar gibi yüksek bilişsel düzey gerektiren işlerde çalışanların (pilot, doktor vb.) performanslarında ve dikkat seviyelerinde görülecek düşüşler oldukça tehlikeli sonuçlara yol açabilir. Bu kişiler sürekli olarak yüksek performansla çalışmak zorundadır. Performansı üst düzeyde tutabilmenin olmazsa olmaz koşulu ise dinlendirici ve yeterli bir uykudur.

Reklamı Kapat

Tabii bu sayılanlar yalnızca astronotlar için değil herkes için geçerlidir. Gün içerisinde azami verimlilik ve dikkat seviyeleriyle çalışmak istiyorsak uyku saatlerimizi düzenlemeli, uyku kalitesini etkileyebilecek zararlı davranışlardan kaçınmamız gerekir.

Uykuyla ilgili detaylı bilgi almak için buradaki oldukça kapsamlı hazırlanmış içeriğimize bakabilirsiniz.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 6
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • CSA. Sleeping In Space. (22 Ağustos 2019). Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021.
  • K. Rainey. Seven Ways Astronauts Improve Sleep May Help You Snooze Better. (08 Aralık 2016). Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: NASA | Arşiv Bağlantısı
  • S. May. Sleeping In Space. (08 Haziran 2015). Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: NASA | Arşiv Bağlantısı
  • S. May. Learning Launchers: We've Got Rhythm: Circadian Rhythm And Cognition On The International Space Station. (28 Eylül 2016). Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: NASA | Arşiv Bağlantısı
  • M. M. Mallis, et al. (2005). Circadian Rhythms, Sleep, And Performance In Space. Aviation, Space, and Environmental Medicine, sf: Volume 76, s. B94-B107. | Arşiv Bağlantısı
  • EtymOnline. Circadian. Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: EtymOnline | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 28/01/2021 07:58:14 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9913

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Instagram
Ara Tür
Sürüngen
Fare
Dünya
İhtiyoloji
Evrim Teorisi
Kanıt
Tutarlılık
Parazit
İnsan
Enfeksiyon
Beslenme Biçimi
Mikrop
İstatistik
Elektrik
Evrimsel Süreç
Pandemi
Primatlar
Coğrafya
Aşılar
Evrenin Genişlemesi
Yörünge
Böcek
Ahlak
Çekirdek
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Reklamı Kapat
Soru Sor
Not Ekle
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“İyi bir kahkaha ve insanlara yönelik merhametli olmak, erişebileceğimiz en üst bilgi seviyesidir.”
Richard Feynman
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku