Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
22 dakika
10,887 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

1905 yılında Alfred Binet'in ilk IQ testini tasarlamasından beri geçen süre zarfında, bilişsel psikolojinin uzmanları arasından tutun popüler kültürün birçok ögesinde IQ günlük hayatımızda bile sıklıkla karşımıza çıkan bir kavram haline gelmiştir. Bir yandan zeka araştırmaları alanındaki bilirkişiler arasında IQ'nun kalıtsallığı ve sosyoekonomik statü gibi sosyal faktörlerin etkileri tartışılırken; konuya vakıf olmayan halk IQ üzerine zıt perspektifler sunan Gattaca ve Harrison Bergeron gibi eserler yoluyla konuya aşina hale geldiler. 2021'de 27 yaşına basan Çan Eğrisi kitabının yarattığı tartışmalar fırtınası günümüzde de aynı şiddetle devam etmektedir. 1996 yılında Amerikan Psikoloji Derneği'nin (APA) oluşturduğu çalışma kolu, Çan Eğrisi kitabının yayınlanmasıyla başlayan tartışmaları ele alan bir rapor yayınlamış, IQ ölçüm yöntemleri, bu skoru etkileyen çeşitli parametreler ve zaman içerisinde IQ'nun değişimi ile ilgili kapsamlı bir inceleme yapmışlardır.[1] Bu yazının amacı, bu konudaki tartışmalardan ziyade, IQ'nun çaba sarf ederek geliştirilip geliştirilemeyeceği ve ne tür yöntemlerle bunun yapılabileceğini aktarmaktır.

Çoğumuz, günlük yaşamamızda reklamlar veya çeşitli sosyal medya paylaşımları vasıtasıyla "IQ'nuzu Test Edin!" ya da "Şu Bulmacayı Çözerek IQ'nuzu Artırın!" gibi başlık bombardımanlarına tutuluyoruz. Birçoğumuz, bu tür başlıkların kulaktan dolma bilgilerin bilimsel mahiyete büründürme çabası olduğunu bilecektir; ama yine de insan sormadan edemiyor: IQ ya da daha doğrusu genel olarak "zeka", artırılabilir bir özellik mi? Örneğin basketbol oynayarak boyumuzu artıramayacağımızı veya halter kaldırarak boyumuzu kısaltamayacağımızı biliyoruz. Peki bir bulmaca çözmek, çocuklarımıza erken yaşta klasik müzik (örneğin Mozart) dinletmek, "beyin egzersizleri" yapmak, IQ testlerine çalışmak gibi uğraşlar, gerçekten zekayı ve bunu ölçen IQ değerlerini değiştirebilir mi?

IQ, (Güvenli Bir Şekilde) Nasıl Ölçülür?

IQ testlerinin tasarlanması ve uygulanması, uzmanlık gerektiren ve karmaşık bir psikometrik süreç teşkil eder. Profesyonel bilişsel psikologlar tarafından tasarlanan başlıca testler arasında bulunan Woodcock-Johnson, WAIS, WISC ve Raven Standart İlerleyen Matrisler gibi testler, öncelikle nüfusu temsil ettiğine kanaat getirilen bir grup insanın skorları üzerinden normalize edilirler ve yaş sabit tutularak, ortalama skor 100 IQ kabul edilir. Psikometri uzmanları bu noktada skorları Gaussyen normal dağılım modeline oturtarak, standart sapma değerini 15 IQ puanı olarak ayarlarlar. Bunun ardından belirli bir süre zarfında psikoloğun denetiminde sınanan kişiler, kendisine verilen yönergeler doğrultusunda en isabetli cevapları vermeye çalışır. Son olarak psikolog, elde edilen cevapları değerlendirir, genel ve özel faktörleri de göz önünde bulundurarak tashih yapar ve sınananın skorunu IQ puanı olarak rapor eder.

Reklamı Kapat

Bu kadar kapsamlı planlanması gereken testlerin, ucuz Facebook sayfalarınca taklit edilmediği açıktır. Bu testler veya egzersizler, herhangi bir zihinsel çaba sarfiyatının, IQ'yu artırabileceği iddiasını pazarlamaktadır. Bu, doğru değildir. Sosyal medyada karşınıza çıkacak bir test sizin belli becerilerinizi (yapboz çözebilme, örüntü tanıyabilme veya matematik gibi) ölçebilir; ancak bundan yola çıkarak size genel geçer bir IQ skoru veremez; verdiği skorun herhangi bir geçerliliği olmaz. Cambridge Analytica skandalında da görüldüğü üzere, bu tür oyunların genel amacı reklam pazarlama ve sizden veri toplamaktır.[2], [3], [4], [5], [6] Ancak bunu görebilmek için, sadece IQ testlerinin değil, genel olarak insanlar üzerinde uygulanacak testlerin güvenilirliğinin nasıl belirlendiğini anlamamız gerekiyor.

IQ testleri gibi kritik sınama görevi görecek olan profesyonel testlerin güvenilirliği, üç bileşen ile belirlenir:

  • İçsel geçerlilik, irdelenen olgunun kendi içindeki sebep-sonuç ilişkilerini;
  • Dışsal geçerlilik, irdelenen olgu ile başka olgu ve olayların sebep-sonuç örüntülerini;
  • Yapı geçerliliği ise de belirli bir gözlemin gerçekten de irdelendiği iddia edilen yapıyı incelediğine dair doğruluğunu gösterir.

IQ testleri bağlamında da bu tür geçerlilik kriterleri, bir IQ testinin güvenirliğini değerlendirmek için kullanılırlar.

Yapı geçerliliği bakımından IQ testleri, tanımlanma gereksinimi olmayan ve sayısal olarak ifade edilen bir yapıya işaret etseler de son otuz yıl boyunca sinirbilim uzmanları IQ'nun beynin fizyolojik ve anatomik yapısı ile yakından ilintili olduğunu ortaya koymuşlardır.

İçsel geçerlilik bakımından IQ testlerindeki farklı bilişsel kabiliyetleri sınayan alt-testlerin pozitif korelasyonu, bilimsel tabiriyle "pozitif manifold" ve alt-testlerin farklı derecelerde "g-yüklü" olmaları (yani Spearman'ın genel zeka faktörü olan g ile korelasyonlarının farklı olması) gibi gözlemler mevcuttur.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

IQ kavramı ile zeka araştırması alanını tartışmalı kılan, IQ skorlarının dışsal geçerliliği üzerine olan literatürdür. Dışsal geçerlilik bakımından IQ; sosyoekonomik statü, genel sağlık durumu, eğitimsel kazanım, gelir, ömür uzunluğu, iş performansı ve hatta yaşam doyum düzeyi ile pozitif ilintili; evlilik dışı çocuk yapmak, istihdamsızlık, okuldan terk, suç işleme oranı ve hatta sigara içmek ile negatif ilintilidir.[7], [8], [9], [10], [11], [12]

Ancak bugüne kadar bu ilişkilendirmelerin birçoğuna meydan okunmuş, IQ ile bu konular arasındaki nedenselliğin yönü ve bulguların genellenebilirliği eleştirilmiş, konu hakkında çok kapsamlı tartışmalar yapılmıştır (APA raporu bunu güzel bir şekilde yansıtmaktadır).[13], [14], [15], [16], [17], [18], [19], [20], [21] Benzer şekilde, IQ araştırmalarının gruplar arası farklara yönelik argümanları da fazlasıyla tartışmalıdır.[22], [23], [24], [25], [26], [27], [28] Dediğimiz gibi, burada bu tartışmaların hepsine gir(e)meyeceğiz; kaynaklar kısmından bu konuda daha fazla okuma yapabilirsiniz.

IQ Artırmaya Yönelik Başarısız Projeler

IQ skorlarının çeşitli müdahaleler yoluyla geliştirilebileceği iddiası, uzun süredir tartışılmakta olan, son derece ateşli bir konudur. Öyle ki, 1969 yılında yazdığı bir makaleyle IQ skorlarını artırmaya odaklı bir programın başarısız olduğunu ileri süren Arthur Jensen'in görevden alınması için protestolar başlamış; Jensen, kampüs çevresinde polis korumalarının eşliğinde seyahat etmek zorunda kalmıştır.[29] Peki Jensen'ın bu bahsettiği IQ'yu artırmaya odaklı olan proje nedir ve gerçekten başarısız mı olmuştur?

Harvard Educational Review, 1969 yılında Jensen'den, Beyaz Amerikalılar ile Afro-Amerikalılar (Siyah Amerikalılar) arasındaki 15 puanlık IQ farkının ortadan kaldırılması için yürürlüğe konulan yardımcı eğitim programı "Head Start"ın gidişatını değerlendirip, ne kadar başarılı olduğu hakkında bir makale yazması istenmiştir. Jensen, gidişatı irdeledikten sonra, "yardımcı eğitimin denendiğini" fakat "başarısız olduğunu" yazmıştır.[1] Jensen'ın "Head Start" programına karşı sunduğu veriler, eğitimsel kazanım ve akademik başarı gibi değişkenlerin çoğunlukla zeka, yani IQ ile nedensel olarak ilişkili olduğunu göstermiş ve zekanın kalıtsallığının "%80 civarında olmasından ötürü" hiçbir yardımcı eğitim programının büyük bir başarı elde edemeyeceğini öne sürmüştür (ne var ki IQ'nun genetik kalıtsallık oranı da oldukça tartışmalıdır ve bugüne kadar yapılan çalışmalarda, %50 civarından %80 civarına kadar değişen sonuçlar elde edilmiştir).[30], [31] APA'nın zeka ve IQ hakkındaki 1996 raporu, konuyla ilgili şöyle yazıyor:[13]

Reklamı Kapat

Head Start ve benzeri programlara katılan çocuklar, okulla ilişkili birçok malzeme ve deneyime 1-2 yıllığına maruz kalırlar. Bu program süresince çocukların test skorları sıklıkla artış gösterir; ancak bu kazanımlar zamanla söner. İlk öğretimin sonlarına doğru, bu programlara katılan çocuklar ile katılmayan kontrol grupları arasında dikkate değer bir IQ farkı gözlenmez. Ancak bu çocuklar arasında bazı diğer farklar bulunuyor olabilir: Sonradan yapılan çalışmalar, okul öncesinde bu programlara katılanların özel eğitim programlarına daha az yazılmak zorunda kaldıklarını, notlarından daha az geri kaldıklarını ve kendileriyle örtüşen kontrol grubu öğrencilerine nazaran liseyi bitirme ihtimallerinin daha yüksek olduğunu gösterdi.[32], [33], [34]

Daha kapsamlı müdahalelerin, daha büyük ve daha uzun süre etkili farklar yaratması beklenmektedir; ancak bu programların pek azı sistematik bir şekilde değerlendirilmiştir. Daha başarılı programlardan biri olan Carolina Abecedarian Projesinde bir grup çocuğun erken bebeklik döneminden okul öncesi yaşa kadar daha zengin bir çevrede bulunması sağlanmış ve düzgün kontrol grupları kullanılmıştır.[35] Zenginleştirilmiş gruptaki çocukların test skorları daha 2 yaşındayken bile kontrol grubundan yüksek çıkmıştır ve müdahalenin sona ermesinden 7 yıl geçmesine rağmen, 12 yaşına geldiklerinde puan farkı 5 civarında kalmıştır. Daha önemlisi, zenginleştirilmiş grup, akademik başarı konusunda kontrol grubundan daha yüksek başarı göstermiştir.

IQ testlerine önceden çalışarak, sınav esnasında hile yaparak yada yardım alarak sadece kendinizi kandırırsınız! Elde edeceğiniz skorun yordama geçerliliği ciddi bir şekilde düşer ve aldığınız skor anlamsız hale gelir.
IQ testlerine önceden çalışarak, sınav esnasında hile yaparak yada yardım alarak sadece kendinizi kandırırsınız! Elde edeceğiniz skorun yordama geçerliliği ciddi bir şekilde düşer ve aldığınız skor anlamsız hale gelir.

Şimdi, bu tür okul öncesi eğitim müdahalelerine biraz daha yakından bakış atalım.

Reklamı Kapat

Okul Öncesi Eğitim Müdahaleleri

Milwaukee Projesi

1966 yılında Milwaukee Projesi için toplam 48 tane Afro-Amerikalı çocuk seçildi. Bunların yarısı kontrol grubuna atanarak hiçbir yardımcı erken eğitim almazken, diğer yarısı da anaokullarına gönderildiler ve oldukça yoğun bir müdahale programına tabi tutuldular. Deneysel gruptaki çocukların evlerine ilk 18 ay boyunca haftalık 3-5 saatlik ziyaretler düzenlenerek, annelerine mali yönetim, hijyen, beslenme, ev işi becerili gibi birçok konuda eğitim verildi. Bunun ardından ise çocuklar başta bire bir, sonlara doğru da üçe bir olacak şekilde anaokulu öğretmenleri ile düzenli bir şekilde etkileşimde bulunmuşlardı. Bu program süresince çocuklara "çocuk gelişim uzmanlarının tavsiye ettiği tüm didaktik uyarım" uygulanmış, kontrol grubundaki çocuklar ise bu deneyimlerin hiçbirine sahip olmamışlardır.

Çocuklar 6 yaşlarına geldiklerinde araştırmacılar için başarı tezahürünü veren bir gelişme yaşanmış ve çocuklar IQ testleri ile sınanınca, deney grubunun IQ'sunun kontrol grubunkinden yaklaşık olarak 21-32 puan daha yüksek olduğu ortaya çıkmıştır. Fakat sonradan "sönümlenme etkisi" olarak adlandırılacak etki, kendini yıllar içinde göstermiş, iki grup arasındaki IQ farkı 10 yaşına geldiklerinde 18 puana, 14 yaşına geldiklerinde ise de 10 puana düşmüştür. Wilson, etkisinden ötürü IQ'nun kalıtsallığı 18-20 yaşları arasında asıl kapasitesine ulaştığından dolayı iki grubun arasındaki IQ farkının yetişkin olduklarında daha da daralacağını kestirmek mantıklı bir çıkarım olacaktır.[36] Fakat bunun da ötesinde iki grup arasındaki IQ farkı 14 yaşında bile zekanın gerçek temsilcisi olan g-faktörü ile negatif korelasyona sahipti ve bu da IQ farkının hiçbir pratik değeri olmadığını göstermişti. Deneysel grubun akademik olarak beklenenden başarısız olması da bunun bir göstergesi olmuştur.[37], [38]

Fakat bu tür projelerin ne kadar tartışmalı olduğunu şuradan anlamak da mümkündür: Projenin yürütücüsü Rick Heber'in federal fonları kullanarak kişisel çıkar elde etmesi sonucunda, bu çalışmadan bir süre sonra Wisconsin-Madison Üniversitesi'nden kovuldu ve bir soruşturma sonucunda sahtekarlık suçuyla yargılanarak hapse atıldı. Sadece Heber de değil, projeye dâhil olan 2 diğer çalışma arkadaşı da aynı suçtan yargılanıp suçlu bulundu. Buna bağlı olarak, Milwaukee Projesi'nin sonuçları hiçbir hakemli akademik dergide yayınlanmadı ve Heber, kendisinden talep edilen ham veri ve teknik detay taleplerini reddetti. Buna bağlı olarak Heber'in daha en başından çalışmayı yapıp yapmadığı, yaptıysa nasıl yaptığı konuları tartışmaya açıldı. Buna rağmen birçok psikoloji ders kitabında bu araştırmanın sonuçlarına yer verilmektedir.[39], [40]

Carolina Abecedarian Projesi

Milwaukee Projesi'ni takiben 6 yıl sonra ise, yukarıda da sözünü ettiğimiz Carolina Abecedarian Projesi başlatılmıştır. Bu çalışmada deneysel gruptaki (çoğu Afro-Amerikan olan çocuklar), ortalama 4.4 aylıkken 5 yaşlarına kadar haftanın 5 günü çocuk bakım merkezlerinde günlük 8 saatlik bir eğitimsel programa tabi tutulmuşlardır. Buna ek olarak da deneysel gruptaki çocukların ailelerine düzenli ziyaretler ile çocuklarına akademik hayatlarında nasıl yardımcı olabilecekleri hakkında eğitim verilmiştir.

Milwaukee Projesi'nde de olduğu gibi bu çalışmada da zaman içinde IQ farkları sönümlenme etkisi göstermişse de bu çalışmaya mahsus deneysel grupta gerçekten de bir miktar eğitimsel kazanımda artış gözlemlenmiştir. Bu çalışmada:[41]

  • Çocuklar 21 yaşına geldiğinde, müdahale edilen grubun:
  • Okuma başarısı puanlarının 1.8 puan yüksek,
  • Matematik başarısı puanları 1.3 puan yüksek,
  • Tam Skala IQ skorları 4.4 puan, Sözlü IQ skorları 4.2 puan yüksek olduğu;
  • Yarım yıl daha fazla okul okudukları,
  • Okula kayıt olma oranlarının dikkate değer miktarda yüksek olduğu (%42'ye karşı %20),
  • Okula katılma oranlarının dikkate değer miktarda yüksek olduğu (%36'ya karşı %14),
  • Yetenek isteyen işlerle uğraşma oranlarının dikkate değer miktarda yüksek olduğu (%47'ye karşı %27),
  • 10'lu yaşlarda çocuk sahibi olma oranlarının dikkate değer miktarda düşük olduğu (%26'ya karşı %45),
  • Daha düşük kriminal faaliyet sergiledikleri;
  • Çocuklar 30 yaşına geldiğinde, müdahale edilen grubun:
  • 4 yıllık bir üniversiteden mezun olma oranlarının 4 kat yüksek olduğu (%23'e karşı %6),
  • Son 2 yılda düzenli olarak iş sahibi olma oranlarının dikkate değer miktarda yüksek olduğu (%74'e karşı %53),
  • Son 7 yılda devlet yardımı alma oranlarının 5 kat düşük olduğu (%4'e karşı %20),
  • Ebeveyn olma yaşlarının 2 yıl ertelendiği gösterilmiştir.

Ayrıca bu yoğun müdahale programının, g-faktörü ile zayıf da olsa pozitif ilintili olduğu gösterildi. Head Start Programı ile örtüşmeyen bu sonuçların nedeninin, Abecedarian Programı'nın çocuklara çok daha kapsamlı bir müdahalede bulunmuş olması olabileceği düşünülmektedir.[42] Ancak bu çalışmaların doğası gereği, bu pozitif ilişki de bazı araştırmacılar tarafından hatalı bir çıkarım olarak yorumlanmaktadır.[43]

Agora Bilim Pazarı
Hayvanlar Nasıl Yas Tutar? (Barbara J. King)

Antropolog Barbara J. King, bu kitapta okuru hayvanların pek keşfedilmemiş bir yönüne, duygularına doğru yolculuğa çıkarıyor. Hayvanlarla zaman geçiren insanların aşina olduğu sahneleri bir bilim insanı titizliğiyle inceliyor ve bazı hayvanların yas tuttuğunu çarpıcı örneklerle anlatıyor. Daha önce hiç ayrılmadığı kardeşinin ölümü üzerine günlerce acı içinde bağıran bir kedi, ölen arkadaşlarının mezarı başında nöbet tutan atlar, havuza düşen bir tavuğu kurtarmak için bir olup ev sahibini kaza bölgesine götüren kümes hayvanları, ölen annesinin kemiklerini okşayan genç filler bunların sadece birkaçı. Gezegenimizi ve ortak bir yaşamı paylaştığımız hayvanları farklı bir gözle görmenizi sağlayacak olan bu kitap, sorduğu şaşırtıcı sorulara saha çalışmalarına ve uzun gözlemlere dayanarak verdiği kapsamlı yanıtlarla hayvanların sevgi, ölüm ve kayıplarla örülü dünyasına yeni bir bakış açısı getiriyor.

  • Kitap Adı: Hayvanlar Nasıl Yas Tutar?
  • Yazar: Barbara J. King
  • Çevirmen: Rengin Arslan
  • Editör: Aslıhan Kocabal
  • Kapak Tasarımı: Savaş Arıcı
  • Yayınevi: Raskolnikov Kitap
  • Sayfa Sayısı: 264
  • İlk Baskı Yılı: 2019
  • Dil: Türkçe
  • Barkod: 9786058030817
Devamını Göster
₺22.00
Hayvanlar Nasıl Yas Tutar? (Barbara J. King)

Perry Anaokulu Projesi (HighScope)

Bir farklı örnek de Perry Anaokulu Projesi'dir. 1962 yılında başlayan bu çalışmada da bahsi geçen diğer iki çalışmada olduğu gibi sönümlenme etkisi yaşansa da bu etki daha kapsamlı bir şekilde kendini göstermiş, deneysel grup ve kontrol grubunun baştaki IQ'ları sırasıyla 95 ve 83 olmasına rağmen belirli bir süre zarfında iki grubun da IQ'su 85 olmuştur.[44] Ancak Nobel Ödüllü James Heckman tarafından yapılan bir incelemede, müdahale edilen grubun liseden mezun olma oranlarının, gelirlerinin, üniversite eğitimi görme ihtimallerinin çok daha yüksek; suç işleme oranlarının ise çok daha düşük olduğu görülmüştür.[45], [46], [47] Ayrıca yapılan incelemeler, müdahale edilen çocukların çocuklarının da bu müdahaleden fayda gördüğünü, müdahaleyi yapan öğretmen kalitesinin sonuçlarda belirleyici rol oynadığını, bu tür müdahalelerin suç oranlarını düşürmek suretiyle kendi masraflarını dengeleyip toplumu kâra geçirdiğini göstermiştir.[48], [49], [50]

Görülebileceği üzere, okul öncesi program müdahalelerinin IQ skorlarına pek etkisi yok gibi gözükse de çocuklara başka yönlerden katkı sağlayarak topluma daha faydalı ve üretken bireyler olmalarına yardımcı olmaktadır. Bu da sosyal performansın sadece IQ ile ilişkili olmadığını, sunulan fırsatların elde edilen sonuçları doğrudan etkileyebildiğini göstermektedir.

Çocuklara Klasik Müzik Dinletmek...

Günümüzde bilimsel araştırmaların ortaya koyduğu gerçeklerden kurtularak, halk arasında devamlılığını sürdüren bilişsel mitlerden bir tanesi, klasik müzik dinlemenin özellikle de küçük yaşlardaki çocukların IQ'sunu artırdığıdır.

Bu iddianın kökeni 1993 yılında yayımlanan, 10 dakikalık kısa bir süre Mozart dinlemenin uzamsal akıl yürütme testlerinde elde edilen skorların artırdığını gösterdiğini iddia eden bir çalışmada yatar.[51] Rauscher ve meslektaşları, elde ettikleri bu 8 IQ puanlık bulgu medya tarafından coşkuyla karşılanmış olsa da alanlarında uzman olan zeka araştırmacıları tarafından şüphecilik ile karşılandı. Böylesi bir artışın olasılık dışı olduğunun ve çalışmadaki metodolojik ve teorik hataların ortaya konması için 6 sene geçmesi gerekti. Nihayet Christopher Chabris, 1999 yılında Rauscher'in çalışmasını değerlendirerek bunu başardı.[52]

Buna rağmen bu popüler mit, 17 sene boyunca hayatta kalmıştır - ta ki 2010 yılında Jakob Pietschnig "Mozart-Şmozart" etkisine öldürücü darbeyi vurana kadar... Farklı soyut akıl yürütme testlerini birbirlerine denk saymak, tekil bir bilişsel kabiliyeti (soyut akıl yürütme) FSIQ'ya (tüm bilişsel kabiliyetleri kapsayan bütünsel IQ puanı) çevirmek, örneklem boyutunun 36 kişi olması gibi birçok teorik ve metodolojik hata orijinal çalışmanın güvenilirliğini ciddi derecede zedelemiştir.[53] Konu hakkında kapsamlı bir incelememizi buradan okuyabilirsiniz.

Mozart gibi besteleri efsanevi bir mevkiye gelen sanatçıların eserlerini dinlemek her ne kadar mutluluğunuzu artırsa da zekanızı artırmaz!
Mozart gibi besteleri efsanevi bir mevkiye gelen sanatçıların eserlerini dinlemek her ne kadar mutluluğunuzu artırsa da zekanızı artırmaz!

Benzer şekilde, müzik eğitimi almanın da yüksek IQ ile ilişkili olduğu yaygın bir şekilde iddia edilir.[54], [55] Ancak 10.500 ikiz üzerinde yapılan bir çalışmada, müzik eğitiminin IQ üzerinde hiçbir etkisi olmadığı, önceki çalışmaların müzik ile IQ arasında tespit ettiği korelasyonların genetik faktörlerden kaynaklandığı gösterilmiştir.[56] Benzer şekilde, 2017 yılında yapılan bir meta-analiz, müzik eğitiminin çocukların ve gençlerin IQ seviyesinin, akademik başarısının veya bilişsel yeteneklerinin iyi bir göstergesi olmadığını, önceki çalışmaların üçüncül faktörlerden mustarip olabileceğini ortaya koymuştur.[57]

Hafıza ve Zeka Egzersizleri

PNAS'ın 2008 sayısına kapaktan giren çalışma, akıcı zekanın geniş kapsamlı bir şekilde artırılabileceğini ve bunun da basit hafıza egzersizleri ile gerçekleştirilebileceğini iddia etmiştir.[58] Akıcı zeka, g-faktörü ile önemli derecede pozitif korelasyona sahip olduğundan, bu iddia anında şüphecilik ile karşılanmış olsa da medyada kendine yer bulmuş, bazı araştırmacıların g-faktörüne karşı çıkmalarına ve IQ'nun kalıtsal olmadığınını iddia etmelerine neden olmuştur.

Reklamı Kapat

2009 yılında David E. Moody, bu araştırmayı eleştiren ve hatalarını gösteren bir makale yayınlamıştır.[59] Akıcı zekanın ölçülmesi için kullanılan BOMAT testi, kolay sorular ile başlayarak gittikçe zorlaşan bir formata sahiptir ve sınanana testi tamamlaması için tam olarak 45 dakika tanınır. Fakat bu çalışmada, sınananlara sadece 10 dakika tanınmış, bu da onlara tanınan süre içinde sadece kolay soruların bazılarını çözmelerine, daha g-yüklü olan ve bilişsel olarak zor olan sorulara ulaşamamalarına yol açmıştır. Metodolojideki bu hata, örneklemin boyutunun az ve sadece üniversite öğrencilerine kısıtlı olması ile daha da ciddi bir duruma gelmiştir. Öğrenciler daha kapsamlı bir şekilde uygulanabilen RAPM testi ile sınandıklarında, akıcı zekada hiçbir artış göstermemişlerdir.[60], [61], [62]

Gerçekten de, zekayı geliştirdiği iddia edilen yapboz, bulmaca, oyun, vb. uygulamaların IQ üzerinde dikkate değer hiçbir etkisi bulunmamakta, sadece o oyunda sizi daha başarılı yapmaktadır (bazı çalışmalar, bu etkinin plasebo etkisi olduğunu göstermektedir).[63], [64]

Bilgisayar Oyunları

IQ'yu artırabileceği iddia edilen bir diğer araç ise bilgisayar oyunlarıdır. 2011 yılında Mackey ve meslektaşları, düşük gelirli ailelerden gelen çocuklarının bilgisayar oyunu idmanının ardından IQ'larının 10 puan arttığını iddia etmişlerdir.[65] 28 öğrenciden oluşan örneklem grubu, sekiz hafta boyunca haftada iki gün bir saatlik idmanlardan oluşan bir programa tabi tutulmuşlardır. Araştırmacılar, programın sonunda çocukların IQ'larını sözel olmayan TONI testi ile sınadıklarında, ortalama 9.9 puan bir artış kaydetmişlerdir.

2017 yılında yapılan bir diğer çalışmada, League of Legends ve DOTA 2 gibi bilgisayar oyunlarının bilişsel performans konusunda küresel ölçekte iyi bir vekil test olabileceği gösterilmiştir.[66]

Ne var ki bu çalışmalar, bilgisayar oyunlarının IQ'yu artırdığını iddia etmek için yeterli değildir ve özellikle de örneklem boyutlarının küçük olmasından ötürü bu sonuçları genellemek doğru olmayabilir.[67]

Beyin Egzersizi Programları

IQ artışını iddia eden hiçbir uygulama ya da program, beyin egzersizi programları kadar (kötü) şöhret elde edememiştir. Beyin egzersizi programları, müşterilerini, onlara sundukları testlerdeki kabiliyetleri bakımından şüphesiz daha verimli yaparlar - her ne kadar bu kabiliyetler bile programın bitmesinin ardından sönümlenme etkisine uğrayarak doğal noktalarına geri dönseler de... Yani bu firmalar, bir test üretirler, sonra sizi o testte başarılı yapacak bazı araçlar sunarlar, sonra da testte kendinizi geliştirdiğiniz için genel zekanızın arttığını iddia ederler. Bu, ucuz bir numaradan ibarettir ve o testlerin genel zekayı ölçtüğü iddia edilemez.

Reklamı Kapat

Bu tür programlar, sadece müşterilerine sundukları testlerin ölçtükleri kabiliyetlere kalmayıp, bu egzersizlerin yakın kabiliyetlerde ve modaliteler arasında transfer etkisi göstermeleri gerekmektedir. Bu da demek oluyor ki sözel zeka kategorisine düşen egzersizlerin sonucunda kullanıcının uzamsal ve matris akıl yürütme kabiliyetleri de gelişmelidir.

Bu tür programlar üzerine olan bilişsel psikolojik literatür, beyin egzersizlerinin IQ'yu anlamlı bir şekilde artıramayacağını göstermektedir.[68], [69], [70] Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri'nde Lumos Labs, "Lumosity" isimli beyin egzersizi programının akademik ve iş performansını artırabileceğini, yaşlılarda ise de zeka gerilemesini durdurabileceğini iddia etmesi üzerine 2 milyon dolarlık bir tazminat davasını kaybetmiş ve 13.000 müşteriye paralarını iade etmek zorunda kalmıştır.[28] Aditi Jhaveri, 2016 yılında şöyle demiştir:

Başka hiçbir şeyi aklınızda bulunduramazsanız, şunu bulundurun: Hafızanızı ya da zihinsel gücünüzü hızlı ve kolay bir şekilde artırabileceğini iddia eden herhangi bir uygulama, ürün ve hizmetten şüphe duymalısınız.
Bilişsel psikoloji uzmanı olmayan birisinin yazmış olduğu sözde bilimsel bir kitap. Bilim IQ'nuzu artırma isteğinizi cezbetmeye çalışan ürün ve hizmetlere paranızı vermekten imtina etmeniz taraftarı. Olağanüstü iddialar, olağanüstü kanıtlar gerektirir!
Bilişsel psikoloji uzmanı olmayan birisinin yazmış olduğu sözde bilimsel bir kitap. Bilim IQ'nuzu artırma isteğinizi cezbetmeye çalışan ürün ve hizmetlere paranızı vermekten imtina etmeniz taraftarı. Olağanüstü iddialar, olağanüstü kanıtlar gerektirir!

IQ'nun Artırılması İçin Ümit Verici Projeler

Paylaşılan çevrenin zeka üzerindeki etkisinin yetişkinlerde çoğu durumda sıfıra yaklaştığı ve önde gelen sinirbilimcilerin zekanın beynin yapısına bağlı olan biyolojik bir kabiliyet olduğu hakkındaki teorileri göz önünde bulundurulduğunda, kısa vadeli ve yalnızca çevresel faktörleri kullanan çalışmaların başarısızlığı bazı araştırmacıların dikkatini IQ'nun artırılabilmesi için biyolojik etkisi olacak çevresel faktörlere adamalarına yol açmıştır.[13] Gerçekten de çoğu çalışma zekanın nörolojik temelli biyolojik bir özellik olduğuna işaret ettiğinden dolayı beynin gelişim sürecini etkileyebilecek çevresel müdaheleler önemsiz olmayan bir başarı sergilemişlerdir.

Evlat Edinmek

Düşük gelirli ailelere doğan çocukların daha yüksek bir sosyoekonomik statüye sahip olan ailelerden tarafından evlat edinilmesi sonucunda IQ'larının evlat edinilmeyen biyolojik kardeşlerine kıyasla daha yüksek olduğuna işaret eden birçok çalışma vardır. Örneğin İsveç'te yapılan bir çalışmada 436 çift birisi biyolojik ebeveynleri tarafından yetiştirilirken öbürü evlat edinilen biyolojik kardeşlerin IQ'ları 18-20 yaşları arasında zorunlu hizmet sırasındaki bilişsel incelemeler ile ölçülmüş, daha yüksek sosyoekonomik statüye sahip olan ebeveynler tarafından evlat edinilen kardeşlerin IQ'larının ortalama 4.41 daha yüksek olduğu gözlemlenmiştir.[71]

Bir başka çalışma ise Iowa Evlat Edinme Projesinin sonuçlarını irdeleyerek evlat edinilen çocukların ilerleyen yaşlarında gelir gibi sosyal sonuçlar bakımından evlat edinilmeyen kardeşlerine kıyasla daha avantajlı olduklarını göstermiştir.[72] Fakat birçok bilişsel psikolog bu artışın eğitimsel fırsatlardan ziyade gelişim süreci boyunca evlat edinilen çocuklara sunulan ortamın bilişsel bakımdan daha zenginleştirici olmasından kaynaklanabileceği düşüncesindedir.[73] Buna rağmen evlat edinme çalışmaları, IQ'nun uzun vadeli ve bireyin hayatını hem çevresel hem de biyolojik olarak etkileyen bir müdahalenin sonucunda az miktarda olsa da artırılabileceğine dair en sağlam kanıtı teşkil ederler.

IQ'nun oldukça yüksek bir genetik bileşeni olmasından ötürü (ve çocuklarda bu kalıtsallık katsayısının genel olarak daha düşük olduğu da göz önünde bulundurulduğunda), bu çalışmalardaki IQ artışlarının sönümleme etkisine tabi olup olmadığı yada bu artışların gerçekten g-yüklü, yani hakiki artışlar olup olmadığı tartışmalıdır.[36]

Kandaki Kurşun Düzeyinin Azaltılması

Uzun bir süredir, kandaki kurşun düzeyinin belli bir seviyenin üstünde olduğunda bilişsel işlevlere hasar veren ve hatta bazı durumlarda bilişsel engellere yol açabilen bir etken olduğu bilinmektedir. İnsanlardan önce hayvanlarda kandaki kurşun düzeyinin bilişsel etkileri incelenmiş, kan kurşun düzeyi yüksek olan farelerin bilişsel kabiliyetlerinin köreldiği gözlemlenmiştir.[74], [75] 4 boylamsal araştırma sonucunda, kandaki kurşun düzeyinin insanların bilişsel performansında da olumsuz olduğu gösterilmiştir: Kurşun seviyesinin, 10 ug/dl düzeyinden 20 ug/dl düzeyine çıkması, 2.57 IQ puanı düşüşüne tekabül etmektedir.[34]

Reklamı Kapat

Fakat sonraki çalışmalar, kurşuna maruz kalmanın bilişsel etkilerinin doğrusal olmadığını, kurşun seviyesinin 2.4 ug/dl'den 10 ug/dl düzeyine çıkmasının 3.9 IQ puanı kaybına karşılık gelirken ,10 ug/dl'den 20 ug/dl'ye çıkmasının 1.9 IQ puanı kaybına karşılık geldiğini göstermiştir.[76] Boylamsal bir çalışmada, 11 yaşında ölçülen kandaki kurşun düzeyinin aynı bireylerin 18 yaşlarındaki IQ'larını bir miktar öngörebildiği gösterilmiştir.[77]

Kandaki kurşun düzeyinin sağlıksız derecede yüksek olduğu durumlarda kişinin zihinsel gelişimine ve bilişsel kabiliyetlerine zarar veren bir etken olduğu göz önünde bulundurulduğunda, özellikle de çocukların kurşuna maruz kalmadığı sağlıklı ortamların yaratılması doğrultusunda geliştirilecek kamu sağlık projeleri bireylerin genetik potansiyellerine erişmelerine olanak sağlayacaktır.

Gelecek Daha da Ümit Verici!

Birçok sinirbilimci, IQ'nun veya genel olarak zekanın temelde beynin anatomik ve fizyolojik yapısına dayalı olduğunu ve yüksek derecede kalıtsal bir özellik olduğunu düşünmektedir. Buraya kadar yaptığımız incelemeden de görüleceği üzere, çevresel faktörlerin IQ üzerinde hiçbir etkisi olmadığı söylenemez; ancak IQ'nun değiştirilmesini mümkün kılan tekil, basit ve etkili bir yöntem henüz keşfedilebilmiş değildir.

Zeka araştırmacıları, geleceğin teknolojileri arasında bulunan nöromodülasyon tekniklerinin IQ'yu artırabileceği düşünmektedirler. 15 senedir transkraniyel manyetik stimülasyon üzerine yapılan çalışmaların meta-analizini yapan bir araştırma, bu tekniğin bilişsel kabiliyetleri artırabilme potansiyeli gösterdiği sonucuna varmıştır.[2] Buna ek olarak derin beyin stimülasyonu gibi teknikler ile belki de insanların genelinin IQ puanlarını arttırıcı nörolojik müdahalelerde bulunmak mümkün olacaktır.[78]

Sonuç

Özellikle de internet teknolojilerinin gelişmesi sonucu eğitim programlarının kişiye özel olarak geliştirilmesi, sağlıklı besinlere erişimin kolaylaşması, insan ilişkilerinin daha iyi anlaşılması sonucu sosyolojik faktörlerin iyileştirilmesi, psikolojik destek alma gibi yardımların normalleştirilmesi, azınlık haklarının iyileştirilmesi gibi çok yönlü müdahaleler, kişilerin eğitime ve maddi kaynaklara erişimini kolaylaştıracak ve genel zeka oranlarını iyileştirecektir. Örneğin 2018 yılında yapılan ve toplamda 600.000 katılımcıyı içeren 28 akademik makaleyi inceleyen bir meta-analiz, bir insanın fazladan erişebildiği her 1 yıllık eğitimin IQ'ya 1-5 puan katkı sağladığını göstermektedir.[79] Ancak bu katkının tam olarak nasıl gerçekleştiği ve IQ artışının mekanizmaları henüz çözülebilmiş değildir. Örneğin sırf 4 yıllık üniversite okuduğunuz için IQ'nuzun 5-20 puan artmasını beklememelisiniz.

Çevresel (özellikle de psikolojik ve sosyolojik) faktörlere ek olarak genetik faktörlerin bu kadar yoğun etkili olduğu bir fenotipik özellikte, biyolojik müdahalede bulunmaksızın IQ puanlarını anlamlı düzeyde yükseltmek çok zor olabilir. Bu noktada da CRISPR gibi gen düzenleme teknolojileri ve az önce sözünü ettiğimiz nörobiyolojik müdahale araçları devreye girebilir. Elbette, bunların uygulanmasının yaratacağı etik tartışmalar ve daha en başından IQ'nun ne olduğu, ne kadar etkili olduğu, ne kadar önemli olduğu (veya olması gerektiği) gibi konular, kısmen bilimsel, büyük orandaysa felsefi alanda tartışılmaya devam etmektedir. Bu süreçte yapabileceğimiz en iyi şey, beyni ve onun çevreyle etkileşimini olabildiğince iyi anlamak olacaktır.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İlginizi Çekebilecek Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 29
  • Tebrikler! 17
  • Merak Uyandırıcı! 10
  • Üzücü! 5
  • Bilim Budur! 4
  • Umut Verici! 4
  • İnanılmaz 2
  • Muhteşem! 0
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ a b A. Jensen. (1969). How Much Can We Boost Iq And Scholastic Achievement. Harvard Educational Review, sf: 1-123. doi: 10.17763/haer.39.1.l3u15956627424k7. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b A. Samuel. The Shady Data-Gathering Tactics Used By Cambridge Analytica Were An Open Secret To Online Marketers. I Know,…. (25 Mart 2018). Alındığı Tarih: 08 Haziran 2021. Alındığı Yer: The Verge | Arşiv Bağlantısı
  • ^ I. Bogost. My Cow Game Extracted Your Facebook Data. (22 Mart 2018). Alındığı Tarih: 08 Haziran 2021. Alındığı Yer: The Atlantic | Arşiv Bağlantısı
  • ^ S. Frenkel, et al. Facebook Data Collected By Quiz App Included Private Messages. (10 Nisan 2018). Alındığı Tarih: 08 Haziran 2021. Alındığı Yer: The New York Times | Arşiv Bağlantısı
  • ^ E. Brodwin. Here’s The Personality Test Cambridge Analytica Had Facebook Users Take. (19 Mart 2018). Alındığı Tarih: 08 Haziran 2021. Alındığı Yer: Business Insider | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. Chen. Cambridge Analytica’s Facebook Data Abuse Shouldn’t Get Credit For Trump. (20 Mart 2018). Alındığı Tarih: 08 Haziran 2021. Alındığı Yer: The Verge | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. Murray, et al. (1996). The Bell Curve. Yayınevi: Free Press.
  • ^ A. Jensen. (1980). Bias In Mental Testing.
  • ^ R. Lynn. (1996). Dysgenics: Genetic Deterioration In Modern Populations.
  • ^ M. Weiser, et al. (2010). Cognitive Test Scores In Male Adolescent Cigarette Smokers Compared To Non-Smokers: A Population-Based Study. Addiction, sf: 358-363. doi: 10.1111/j.1360-0443.2009.02740.x. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. Lynn, et al. (2012). Intelligence: A Unifying Construct For The Social Sciences. Yayınevi: Ulster Institute for Social Research.
  • ^ L. J. Whalley, et al. (2001). Longitudinal Cohort Study Of Childhood Iq And Survival Up To Age 76. BMJ, sf: 819. doi: 10.1136/bmj.322.7290.819. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b c U. Neisser, et al. (2005). Intelligence: Knowns And Unknowns.. American Psychological Association (APA), sf: 77-101. doi: 10.1037/0003-066x.51.2.77. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ E. Byington, et al. (2010). Why Do Iq Scores Predict Job Performance?: An Alternative, Sociological Explanation. Research in Organizational Behavior, sf: 175-202. doi: 10.1016/j.riob.2010.08.003. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. L. Zagorsky. (2007). Do You Have To Be Smart To Be Rich? The Impact Of Iq On Wealth, Income And Financial Distress. Intelligence, sf: 489-501. doi: 10.1016/j.intell.2007.02.003. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ S. Bowles, et al. (2002). The Inheritance Of Inequality. Journal of Economic Perspectives, sf: 3-30. doi: 10.1257/089533002760278686. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ K. M. Beaver, et al. (2011). The Association Between County-Level Iq And County-Level Crime Rates. Intelligence, sf: 22-26. doi: 10.1016/j.intell.2010.12.002. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. P. Mears, et al. (2013). What Is The Effect Of Iq On Offending?:. Criminal Justice and Behavior, sf: 1280-1300. doi: 10.1177/0093854813485736. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. Freeman. (2012). The Relationship Between Lower Intelligence, Crime And Custodial Outcomes: A Brief Literary Review Of A Vulnerable Group. Vulnerable Groups & Inclusion, sf: 14834. doi: 10.3402/vgi.v3i0.14834. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. M. Ttofi, et al. (2016). Intelligence As A Protective Factor Against Offending: A Meta-Analytic Review Of Prospective Longitudinal Studies. Journal of Criminal Justice, sf: 4-18. doi: 10.1016/j.jcrimjus.2016.02.003. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. . M. McGloin, et al. (2006). Rethinking The Iq-Delinquency Relationship: A Longitudinal Analysis Of Multiple Theoretical Models. Justice Quarterly, sf: 603-635. doi: 10.1080/07418820400095921. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. S. Hyde, et al. (2006). Gender Similarities In Mathematics And Science. Science, sf: 599-600. doi: 10.1126/science.1132154. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. S. Hyde, et al. (2005). Gender Differences In Mathematics Performance: A Meta-Analysis.. American Psychological Association (APA), sf: 139-155. doi: 10.1037/0033-2909.107.2.139. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ N. J. Mackintosh. (2011). Iq And Human Intelligence. ISBN: 9780199585595. Yayınevi: Oxford University Press, USA.
  • ^ M. Inzlicht, et al. (2011). Stereotype Threat: Theory, Process, And Application. ISBN: 9780199732449. Yayınevi: Oxford University Press, USA.
  • ^ F. R. Ferraro. (2002). Minority And Cross-Cultural Aspects Of Neuropsychological Assessment. ISBN: 9789026518300. Yayınevi: Taylor & Francis.
  • ^ B. P. Uzzell. (2007). International Handbook Of Cross-Cultural Neuropsychology. ISBN: 9780805835854. Yayınevi: Psychology Press.
  • ^ a b R. E. Nisbett, et al. (2012). Group Differences In Iq Are Best Understood As Environmental In Origin.. American Psychological Association (APA), sf: 503-504. doi: 10.1037/a0029772. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. Flynn. (2012). Are We Getting Smarter? Rising Iq In The Twenty-First Century. sf: 5.
  • ^ T. J. Bouchard, et al. (2003). Genetic And Environmental Influences On Human Psychological Differences. Journal of Neurobiology, sf: 4-45. doi: 10.1002/neu.10160. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. Plomin, et al. (2015). Genetics And Intelligence Differences: Five Special Findings. Molecular Psychiatry, sf: 98-108. doi: 10.1038/mp.2014.105. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Consortium for Longitudinal Studies, et al. (1983). As The Twig Is Bent--Lasting Effects Of Preschool Programs. Yayınevi: Psychology Press.
  • ^ U. Neisser. (1986). The School Achievement Of Minority Children: New Perspectives. ISBN: 9781135877248. Yayınevi: Routledge.
  • ^ a b C. Locurto. (1991). Beyond Iq In Preschool Programs?. Intelligence, sf: 295-312. doi: 10.1016/0160-2896(91)90038-F. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ F. A. Campbell, et al. (1994). Effects Of Early Intervention On Intellectual And Academic Achievement: A Follow-Up Study Of Children From Low-Income Families. Child Development. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b T. J. Bouchard. (2013). The Wilson Effect: The Increase In Heritability Of Iq With Age. Twin Research and Human Genetics, sf: 923-930. doi: 10.1017/thg.2013.54. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. R. Jensen. (1989). The Milwaukee Project: Preventing Mental Retardation In Children At Risk: By Howard L. Garber. Washington, D.c.: American Association On Mental Retardation, 1988. Pp. Xxx + 434. Developmental Review, sf: 234-258. doi: 10.1016/0273-2297(89)90030-0. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ H. L. Garber. (1988). The Milwaukee Project: Preventing Mental Retardation In Children At Risk.
  • ^ C. R. Reynolds. (2007). Encyclopedia Of Special Education, Volume 1: A Reference For The Education Of Children, Adolescents, And Adults With Disabilities And Other Exceptional Individuals. ISBN: 9780471677987. Yayınevi: John Wiley & Sons.
  • ^ R. Sommer, et al. (2006). Mystery In Milwaukee: Early Intervention, Iq, And Psychology Textbooks.. American Psychological Association (APA), sf: 982-985. doi: 10.1037/0003-066X.38.9.982. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ F. A. Campbell, et al. (2012). Adult Outcomes As A Function Of An Early Childhood Educational Program: An Abecedarian Project Follow-Up.. American Psychological Association (APA), sf: 1033-1043. doi: 10.1037/a0026644. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. S. Kaufman. (2009). Iq Testing 101. ISBN: 9780826106292. Yayınevi: Springer Publishing Company.
  • ^ G. H. Brody, et al. (2008). Long-Term Effects Of The Strong African American Families Program On Youths' Conduct Problems. Journal of Adolescent Health, sf: 474-481. doi: 10.1016/j.jadohealth.2008.04.016. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ L. J. Schweinhart, et al. (2016). Effects Of The Perry Preschool Program On Youths Through Age 15:. Journal of the Division for Early Childhood, sf: 29-39. doi: 10.1177/105381518100400105. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Center for the Economics of Human Development. Intergenerational And Intragenerational Externalities Of The Perry Preschool Project. (08 Nisan 2021). Alındığı Tarih: 08 Haziran 2021. Alındığı Yer: Center for the Economics of Human Development | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. J. Heckman, et al. (2014). The Myth Of Achievement Tests: The Ged And The Role Of Character In American Life. ISBN: 9780226100098. Yayınevi: University of Chicago Press.
  • ^ S. Vedantam. What's Not On The Test. (13 Mayıs 2019). Alındığı Tarih: 08 Haziran 2021. Alındığı Yer: NPR.org | Arşiv Bağlantısı
  • ^ L. Nelson. The Biggest Benefit Of Pre-K Might Not Be Education. (30 Temmuz 2014). Alındığı Tarih: 08 Haziran 2021. Alındığı Yer: Vox | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. J. Heckman, et al. (2010). The Rate Of Return To The Highscope Perry Preschool Program. Journal of Public Economics, sf: 114-128. doi: 10.1016/j.jpubeco.2009.11.001. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. U. Weber, et al. (1978). An Economic Analysis Of The Ypsilanti Perry Preschool Project. ISBN: 9780931114045. Yayınevi: High/Scope Press.
  • ^ F. H. Rauscher, et al. (1993). Music And Spatial Task Performance. Nature, sf: 611-611. doi: 10.1038/365611a0. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. F. Chabris. (1999). Prelude Or Requiem For The ‘Mozart Effect’?. Nature, sf: 826-827. doi: 10.1038/23608. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. Pietschnig, et al. (2010). Mozart Effect–Shmozart Effect: A Meta-Analysis. Intelligence, sf: 314-323. doi: 10.1016/j.intell.2010.03.001. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ E. G. Schellenberg. (2016). Music Lessons Enhance Iq:. Psychological Science, sf: 511-514. doi: 10.1111/j.0956-7976.2004.00711.x. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ E. G. Schellenberg. (2006). Long-Term Positive Associations Between Music Lessons And Iq.. American Psychological Association (APA), sf: 457-468. doi: 10.1037/0022-0663.98.2.457. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. A. Mosing, et al. (2016). Investigating Cognitive Transfer Within The Framework Of Music Practice: Genetic Pleiotropy Rather Than Causality. Developmental Science, sf: 504-512. doi: 10.1111/desc.12306. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ G. Sala, et al. (2017). When The Music's Over. Does Music Skill Transfer To Children's And Young Adolescents' Cognitive And Academic Skills? A Meta-Analysis. Educational Research Review, sf: 55-67. doi: 10.1016/j.edurev.2016.11.005. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ S. M. Jaeggi, et al. (2008). Improving Fluid Intelligence With Training On Working Memory. Proceedings of the National Academy of Sciences, sf: 6829-6833. doi: 10.1073/pnas.0801268105. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. E. Moody. (2009). Can Intelligence Be Increased By Training On A Task Of Working Memory?. Intelligence, sf: 327-328. doi: 10.1016/j.intell.2009.04.005. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ W. Chooi, et al. (2012). Working Memory Training Does Not Improve Intelligence In Healthy Young Adults. Intelligence, sf: 531-542. doi: 10.1016/j.intell.2012.07.004. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. L. Harrison, et al. (2013). Working Memory Training May Increase Working Memory Capacity But Not Fluid Intelligence:. Psychological Science, sf: 2409-2419. doi: 10.1177/0956797613492984. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. W. Tidwell, et al. (2014). What Counts As Evidence For Working Memory Training? Problems With Correlated Gains And Dichotomization. Psychonomic Bulletin & Review, sf: 620-628. doi: 10.3758/s13423-013-0560-7. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. Belluz. Brain Games Like Lumosity Are Snake Oil. Don’t Waste Your Money.. (06 Ocak 2016). Alındığı Tarih: 08 Haziran 2021. Alındığı Yer: Vox | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. K. Foroughi, et al. (2016). Placebo Effects In Cognitive Training. Proceedings of the National Academy of Sciences, sf: 7470-7474. doi: 10.1073/pnas.1601243113. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. P. Mackey, et al. (2011). Differential Effects Of Reasoning And Speed Training In Children. Developmental Science, sf: 582-590. doi: 10.1111/j.1467-7687.2010.01005.x. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. V. Kokkinakis, et al. (2017). Exploring The Relationship Between Video Game Expertise And Fluid Intelligence. PLOS ONE, sf: e0186621. doi: 10.1371/journal.pone.0186621. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. Bogg, et al. (2015). Reliable Gains? Evidence For Substantially Underpowered Designs In Studies Of Working Memory Training Transfer To Fluid Intelligence. Frontiers in Psychology. doi: 10.3389/fpsyg.2014.01589. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. Protzko. (2017). Raising Iq Among School-Aged Children: Five Meta-Analyses And A Review Of Randomized Controlled Trials. Developmental Review, sf: 81-101. doi: 10.1016/j.dr.2017.05.001. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. S. Redick. (2019). The Hype Cycle Of Working Memory Training:. Current Directions in Psychological Science, sf: 423-429. doi: 10.1177/0963721419848668. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. J. Simons, et al. (2016). Do “Brain-Training” Programs Work?:. Psychological Science in the Public Interest, sf: 103-186. doi: 10.1177/1529100616661983. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ K. S. Kendler, et al. (2015). Family Environment And The Malleability Of Cognitive Ability: A Swedish National Home-Reared And Adopted-Away Cosibling Control Study. Proceedings of the National Academy of Sciences, sf: 4612-4617. doi: 10.1073/pnas.1417106112. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. Spinks, et al. (2007). School Achievement Strongly Predicts Midlife Iq. Intelligence, sf: 563-567. doi: 10.1016/j.intell.2006.10.004. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. T. Warne. (2020). In The Know: Debunking 35 Myths About Human Intelligence.
  • ^ B. J. Brockel, et al. (1998). Lead, Attention, And Impulsive Behavior: Changes In A Fixed-Ratio Waiting-For-Reward Paradigm. Pharmacology Biochemistry and Behavior, sf: 545-552. doi: 10.1016/S0091-3057(98)00023-9. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. A. Cory-Slechta, et al. (1985). Performance And Exposure Indices Of Rats Exposed To Low Concentrations Of Lead. Toxicology and Applied Pharmacology, sf: 291-299. doi: 10.1016/0041-008X(85)90292-3. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ B. P. Lanphear, et al. (2005). Low-Level Environmental Lead Exposure And Children’s Intellectual Function: An International Pooled Analysis. Environmental Health Perspectives, sf: 894-899. doi: 10.1289/ehp.7688. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ H. L. Needleman, et al. (2010). The Long-Term Effects Of Exposure To Low Doses Of Lead In Childhood. Massachusetts Medical Society, sf: 83-88. doi: 10.1056/NEJM199001113220203. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. J. Haier. (2017). The Neuroscience Of Intelligence.
  • ^ S. J. Ritchie, et al. (2018). How Much Does Education Improve Intelligence? A Meta-Analysis:. Psychological Science, sf: 1358-1369. doi: 10.1177/0956797618774253. | Arşiv Bağlantısı
  • J. Schwartz. (1994). Low-Level Lead Exposure And Children′S Iq: A Metaanalysis And Search For A Threshold. Environmental Research, sf: 42-55. doi: 10.1006/enrs.1994.1020. | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 25/10/2021 06:23:43 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10545

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Şiddet
Evrimsel Süreç
Evrim Teorisi
Eşey
Dişler
Fotosentez
Böcek
Mantar
Besin Değeri
Güneş Sistemi
Mistik
Karanlık Enerji
Alkol
Allah
Amerika
Üreme
Biyolojik Antropoloji
Göğüs
Bilinç
Jeoloji
Ölüm
Obezite
Karbonhidrat
Psikiyatri
Kromozom
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın