Zehir Bulunduran Dinozorlar Var mıydı?

Zehir, doğadaki canlıların kendini korumak ya da avlanmak amacıyla evrimleştirdikleri önemli bir mekanizmadır. Bugün doğada bulunan pek çok canlı grubunda zehirli/zehirci özellik gözlemlenebilmektedir. Yılanlar, ok kurbağaları, aslan balıkları, memelilerden ornitorenkler gibi birçok hayvan örneğini zehir barındıran hayvanlar olarak sınıflandırabiliriz. Hâliyle doğada yaygın olan bu durumun dinozorlar arasında da var olup olmadığı akıllara gelebilmektedir.

Bu durumu, incelemeye günümüzde yaşayan "kuşlardan" başlayabiliriz. Günümüzde yaşayan en ünlü zehirli kuş örneklerinden biri 1992 yılında zehirli (poisonous) olduğu keşfedilen takkeli pitohuyi (Pitohui dichrous) türüdür. Bu bilgi sayesinde uzun süre zehirli bir üye bulundurmadığı düşünülen kuşlarda da zehirli üyelerin olduğu anlaşılmıştır. Tüylerinde ve derisinde zehir bulunduran bu kuş, zehirli olan pek çok canlıda da görülebileceği gibi albenisi olan parlak ve canlı renklerde tüylere sahiptir. Evrimsel biyolojide buna "aposematizm" (uyarıcı renklenme) denilmektedir. Diyetlerine bağlı olarak homobatrakotoksin isimli toksik kimyasal salgılamaktadırlar. Günümüz dinozorları olan kuşlarda (avian dinozor) zehirli üyeler olduğunu gördük peki, elimizde zehirli bir non-avian dinozor örneği var mı?^[1]

eBird

Zehirci Olduğu Düşünülen Cins: Sinornithosaurus?

Sinornithosaurus Çin'de bulunan Yixian Formasyon'unda Erken Kretase’de yaşamış bir dromaeosaurid (raptorgil) dinozor cinsidir. Sinornithosaurus’ların kafa yapısı ve omuz özellikleri incelendiğinde tıpkı diğer dromaeosauridler gibi Avialae kladındaki diğer üyelere oldukça benzediği anlaşılmıştır. Bu canlı, 90 cm'lik uzunluğuyla familyanın en küçük üyelerinden biridir. Gregory S. Paul'un tahminlerinde ise 1.2 metrelik uzunluğa da sahip olabileceği öne sürülmüştür. Hatta melanin içeren organelleri olan melanozomları dahi fosil örneklerinde bir miktar korunmuştur. Bu veriler ışığında Sinornithosaurus'un kırmızı ve siyah renkli tüylere sahip olabileceği düşünülmektedir.

Peki gerçekten zehir barındırmış olmaları mümkün mü? Zehir, doğadaki canlılar için oldukça önemli bir adaptasyondur ve zehirli canlı örneklerine doğada fazlaca rastlayabiliyoruz. Hâl böyle iken, zehirli/zehirci bir dinozor hayal etmekte de abes olmazdı. Bir hayvanın, zehirci (venomous) olup olmadığını anlamak için yivli ya da içi boş dişlerinin olup olmadığına bakmak ilk yapılacak çalışmadır. Çünkü avlanmak üzere zehir barındıran hayvanlar genellikle toksinlerini tükürük bezlerinden evrimleşmiş zehir bezlerinden oluklu dişler yardımıyla dışarı atabilmektedirler. Peki, Sinornithosaurus cinsinde bu özelliklere sahip miydi?

Zehir (Venom) Barındırma İhtimalinin Doğuşu

Her şey 2009 yılında Empu Gong önderliğindeki bir ekibin iyi korunmuş bir Sinornithosaurus kafatasını incelemesi ve zehirli canlılar için ayırt edici bir dizi özelliğin Sinornithosaurus’larda da görüldüğünü iddia etmesiyle başladı. Araştırma ekibi Sinornithosaurus dişlerinin alışılmadık derecede uzun olduğunu ve dişin arkasına uzanan bir şekilde oluk ve kanalların bulunduğunu belirtti. Aynı zamanda Sinornithosaurus'un çene kemiğinin yanında zehir bezlerini barındırmış olabilen küçük bir oyuğun olabileceğinin de altını çizdiler. Eğer durum böyle ise içi boş kanallara sahip uzun dişleri ile günümüzdeki yılanlar gibi avlarına zehirlerini enjekte etmek için kullanmış olabilirlerdi.

Bu canlılar, aynı coğrafyada yaşadıkları Jeholosaurus gibi küçük dinozorlar, böcekler ve memeliler ile beslenmiş olabilirlerdi. Çenesinin ön kısmında bulunan diğer dişlere göre daha kısa olan ve öne bakan dişlerini avlarının tüylerini yolmak ve derilerini temizlemek için kullandığı da öne sürülmüştür. Bu bağlamda olaylara yaklaşıldığı zaman zehir barındıran bir yırtıcı ile karşı karşıya olduğumuz söylenebilirdi ancak her şey bu kadar basit değildi…

Dinosaur Pictures

Gerçekten Zehir (Venom) Barındırıyorlar Mıydı?

Makalenin yayınlanmasının üzerinden çok geçmeden 2010 yılında Federico Gianechini, Federico Agnolin ve Martin Ezcurra'dan oluşan bir ekip Paläontologische Zeitschrift dergisinde Sinornithosaurus'un zehir (venom) barındırmadığını raporladı. 2010 yılı Sinornithosaurus cinsi hakkında hararetli tartışmaların yaşandığı ve akademik yayınların bolca yapıldığı bir yıl olmuştur.

Federico Gianechini'nin ekibi aslında zehirci olduklarına dair sunulan kanıtların hatalı olduğunu ifade ettiler. Hatırlarsanız ki Empu Gong ve ekibi Sinornithosaurus dişlerinin abartılı uzunlukta olduğunu savunmaktaydı. Federico Gianechini'nin ekibi ise aslında olağanüstü uzun gözüken dişlerin yuvalarından kaydığını, abartılı uzunlukta dişlere sahip olmadığını öne sürdü. Aynı zamanda dişlerin zehir oluklarına sahip bir yapıda olmadığını, aksine Sinornithosaurus dişlerinin de diğer theropod dişlerinden çok da farklı olmadığını tespit ettiler.

Örneğin, yakın zamanda keşfedilen Daurlong wangi'nin de boşluklu diş yapısına sahip olduğu gözlemlenmiştir; ancak bu türün zehirci olduğuna dair herhangi bir veri yoktur. Son olarak da kafalarında zehir bezlerini içinde barındırmış olduğu düşünülen özel bir cebin "subfenestral fossa" olarak adlandırıldığını ve boşluklu yapının diğer theropod dinozorlarla karşılaştırıldığında pek de farklı olmadığı görülmüştür. Yani kafatası yoğunluğunu azaltmak için evrimleşen sıradan sinüsler olduğu konusunda fikir birliği oluşmuştur.

PNAS

2010 yılında paleontolog Empu Gong ve ekibi çalışmalarını yeniden gözden geçirdi ve Paläontologische Zeitschrift'te iddialara yanıt verme şansı buldular. Yeniden yaptıkları yorumlarla kendi iddialarını şüpheye düşürdüler. Fakat zehir bezlerinin yılanlar ve kertenkeleler (Squamata spp.) içerisinde de evrimleştiğinden ötürü zehrin aslında en eski arkozorlarda bulunabileceğini iddia ettiler. Fakat bu iddialarını destekleyecek verilere henüz sahip değiller. Ayrıca Gong ve ekibi, babunları örnek göstererek boşluklu diş yapısının sadece zehirci hayvanlarda bulunmadığını kabul ettiler.^[3]

Peki gelecekte zehir barındıran dinozorlar keşfedilebilir mi? Şimdilik Sinornithosaurus cinsinin zehir barındırdığına dair yeterli veri yoktur. Fakat başta söylediğimiz gibi zehir barındıran dinozorların olduğunu düşünmek gayet mantıklı bir bakış açısıdır. Milyonlarca yıl boyunca gezegendeki baskın hayvanlar olarak yaşamış bu hayvan grubunda savunmaya ya da avlanmaya yönelik "zehir" evrimleşmiş olması gayet olasıdır. Kim bilir, belki günün birinde zehirci/zehirli bir non-avian dinozor keşfedebiliriz?