Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Zebra, Atgiller (Equidaeailesine mensup olan, çizgilere sahip üç türü barındıran grubun adıdır. Safari yaparken veya belgesel izlerken (tabii zebraları doğal ortamlarında gözlemleyecek kadar şanslı olmadığınızı varsayarsak) çoğumuzun aklına bu soru gelmiştir: “Neden Zebralar çizgilidir?” Bu soruyu Charles Darwin’in kendisi de bizzat sormuştur. Darwin’in kendi dönemindeki bilgilere göre bu sorunun cevabını nasıl verdiğine değinmeden önce, biz son çalışmalara göre sorumuzu cevaplandıralım. Kesin olarak bilinmemekle beraber ortaya atılmış beş adet hipotez bulunmakta. Bu hipotezlerin arasından iki tanesi epey kuvvetli ve muhtemel gözüküyor. Hipotezler bu kuvvetlerini derin araştırmalardan, deney sonuçlarından ve gözlemlerden alıyor.

1. Hipotez: Kamuflaj

İlk olarak akla ilk gelen hipotezden yani kamuflajdan başlayalım. Hayvanlar aleminde en rastlanır adaptasyonlardan biri olan kamuflaj çoğu canlı için gerçekten hayati bir öneme sahip olabiliyor. Fakat zebraların desenlerinde durum pek de o şekilde değilmiş gibi gözüküyor. Güney Afrika savanlarında yaşayan zebralar, öküz başlı antilop (Gnu) gibi diğer otçul hayvanlar ile kıyaslandığında aslanlara daha fazla yem oluyorlar. Bilgiyi genişletmek adına zebraların bir numaralı avcısının aslanlar olduğunu belirtelim. Yani zebraların çizgileri pek de kamuflaj olarak işe yaramıyor gibi gözüküyor.

Doğal ortamında bir zebra.
Doğal ortamında bir zebra.
Flickr

2. Hipotez: Şaşırtma

Charles Darwin’in de katıldığı ikinci hipotez: Sürü halinde yaşayan zebraların avcılardan kaçtığı sırada çizgilerinin  birbirlerine karışması ve yırtıcı hayvanları şaşırtmasıdır. Bu hipotez ilk bakışta mantıklı gelse de şimdiye kadar bunu destekleyen bir çalışma yayımlanamadı. O yüzden bu hipotez hakkında yeni bilgiler bulunana kadar veyahut yanlışlanana kadar bir şey söylemek çok doğru olmayacaktır.

Su içen bir zebra popülasyonu.
Su içen bir zebra popülasyonu.
Youtube

3. Hipotez: Sosyal

Üçüncü olan hipoteze gelecek olursak, bu da zebraların çizgilerinin sosyal bir önemi olduğudur. Bu hipoteze göre zebralar birbirlerini tanımak için bu çizgileri kullanırlar. Zebraların çizgileri tıpkı insanların parmak izleri gibidir. Aynı desene sahip iki zebranın var olması imkansız değildir. Sadece epey düşük bir ihtimalle gerçekleşebilecek bir durumdur. Yeterince süre verirsek ve zebraların bu süre zarfında çizgilerini koruduğunu varsayarsak bu durum zamanın birinde gerçekleşecektir. Tıpkı insanlardaki gibi! Zebralara geri dönecek olursak, sürü canlıları olduğunu zaten yukarıda belirtmiştik.

Zebra sürüsü ve uçan bir gri balıkçıl.
Zebra sürüsü ve uçan bir gri balıkçıl.
Wild Card

Bu hipotez size doğru olabilecekmiş gibi gözükmüş olabilir. Belki de gerçekten öyledir. Ama şuan için elimizde bu hipotezi destekleyen herhangi bir veri bulunmamaktadır. Ayrıca aynı aileden olan vahşi atlar da sürü canlılarıdır ve bu tarz bir çizgili desen atlarda gözlenememektedir. Evrim ekonomisi açısından düşünecek olursak. Sırf birbirlerini tanıyabilsinler diye zebraların bu beyaz üstüne siyah (evet desenleri beyaz üstüne siyah çizgilerdir) deseni geliştirdiklerini varsaymak pek mantıklı olmayacaktır. Zira Güney Afrika savanlarına ilk bakışta çizgili desen kamuflajın tam tersi bir işlev sunmaktadır. Halbuki hayvanlar alemine bakılacak olursa, sosyal hayvanların birbirlerini tanımak için sahip olduğu nispeten daha az “maliyetli” pek çok yöntemin var olduğunu kolayca görebiliriz.

4. Hipotez: Termoregülasyon

Güney Afrika’nın daha sıcak bölgelerinde yaşayan zebraların çizgileri, diğer soğuk bölgelerde yaşayan zebraların çizgilerine göre daha kalın ve koyu renklidir. Bunun sebebi çizgilerin sebep olduğu serinletme etkisi olabilir. Zebraların Afrika savanlarında yaşayan diğer otçul memelilere göre daha fazla zamanlarını otlayarak geçirmeleri gerekir. Savanlardaki güneşin yakıcılığını göz önünde bulundurursak sıcaklığı düşürme veya vücuttan atmak için belli adaptasyonların gelişmesi bir ihtiyaçtır.

Zebraların çizgilerine göre Afrika üzerindeki dağılımları.
Zebraların çizgilerine göre Afrika üzerindeki dağılımları.
Live Science

Ayrıca yapılan araştırmalara göre, zebraların derisi diğer çizgisiz memelilere göre 3° daha düşük sıcaklığa sahiptir. Bunun nedeninin ise siyah çizgilerin ısıyı daha fazla absorbe etmesi yani beyaz çizgiler ve siyahlar arasında sıcaklık farkının oluşması olabilir. Oluşan sıcaklık farklı küçük hava akımları yaratıyor ve oluşan hava akımları zebralara bir nebze olsun serinleme etkisi yaratıyor olabilir. Fakat Nature'da yayımlanan bu deneysel çalışmada, zebra çizgilerinin termoregülasyon amaçlı kullanılmadığı gösterilmiş. Konu hakkında destekleyici net bulgular elde edilene kadar biraz daha sorgulanması gereken bir hipotez.

5. Hipotez: Sineklerden Koruma

Zebraların çizgilerinin serinlemek için kullanılabildiğini, ikisincisi ise sineklerden ve sineklerin taşıdığı hastalıklardan zebraları koruduğunu ileri sürüyor. Ama nasıl? Bu konuda en kapsamlı çalışma California Üniversitesine ait. Biyolog Brenda Larison’ın başında olduğu ekip tam 29 değişkene göre zebraların çizgilerinin durumunu incelemiş. Araştırmanın ne kadar detaylı olduğunu göstermek açısından bu faktörleden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz; Güney Afrika’ya metrekare başına düşen yağmur dağılımı, sıcaklık farkları, nem, çeçe sinekleri (Glossinidae) ve at sinekleri (Hippoboscidae) dağılımı, aslanların yayıldığı alanlar. Ortaya çıkan sonuçlar zebraların çizgilerinin sıcaklık ve çeçe sineklerinin yayılımına göre farklılık gösterdiğini öne sürüyordu.

Sahra Altı Afrika'daki çeçe sineği dağılımı.
Sahra Altı Afrika'daki çeçe sineği dağılımı.
Research Gate

Çeçe sineklerine (Glossinidae) gelecek olursak, çeçe sinekleri Trypanosoma gambiense parazitini taşıyabilirler. Bu parazit zebraları ve diğer memelileri etkilediği gibi insanlarda da ölümcül olan uyku hastalığına (Afrika tripanosomiyazis) yol açar. Sürüler halinde yaşayan zebralar için bir sürü üyesinin dahi kan emici çeçe sinekleri tarafından ısırılması çok tehlikeli bir durumdur. Çünkü Trypanosoma gambiense paraziti ısırılan üyeyi hemen öldürmez. Ölüm yavaş ve acılı bir şekilde gerçekleşir. Isırılan üye parazitleri içinde beslerken günden güne güçten düşer, enerji kaybeder. Isırıldıktan sonra herhangi bir sivrisinek veya çeçe sineği paraziti taşımasa bile hasta hayvanı ısırdığında paraziti içine almış olur. Bir sonraki beslenme saatinde hasta olmayan başka bir bireyi ısırması durumunda hastalık yeni bireye geçecektir. Bu şekilde yayılan bir salgın tüm sürüyü kolaylıkla yok edebilir. Ayrıca çeçe sineklerinin dış iskeleti çok güçlü bir kitin katmandan oluşmaktadır. Sineklere çarpması halinde onları ikiye bölen sert zebra kuyruğu kılları, söz konusu çeçe sinekleri olunca işlevlerini yitirmektedir.

Yapılan araştırmalarda çeçe sineklerinin yayılım alanları ile zebraların çizgilerinin koyulaşması ve kalınlaşması paralellik göstermiştir. Çeçe sineklerinin yoğun olarak yaşadığı bölgelerde yaşayan zebraların çizgileri daha koyu ve kalındır. Deneysel olarak incelendiğinde ise çeçe sineklerinin en çok koyu ağır hareket eden siluetlere reaksiyon gösterdikleri saptanmıştır. Açık renk siluetlere daha az reaksiyon göstermişler, en az ilgilerini ise siyah beyaz çizgiler çekmiştir! Bu sağlam bulgulara göre zebraların çizgi deseni adaptasyonlarını sineklerden korunmak için geliştirdiğini öne sürmek gayet akla uygundur. Tüm sürüyü yok eden bir salgın hastalıktan kaçınmak, aslanların avladığı birkaç bireyin kaybına kıyasla daha fazla seçilim baskısı göstermişe benziyor.

Işık mikroskobu altında Trypanosoma cinsinin görünümü.
Işık mikroskobu altında Trypanosoma cinsinin görünümü.
Steve Gschmeissner/Science

İnsanın evrimine bakıldığı zaman sineklerin başımıza ne kadar bela açtığını görmemiz mümkün. Bugünlere dahi ulaşan orak hücreli anemi yüzyıllar önce atalarımızın sineklere karşı ne denli büyük bir mücadele sürdürdüğünü gözler önüne seriyor. Etkeni, aynı zamanda sıtma hastalığına da neden olan Plasmodium cinsi bir protozoa parazitidir. Anopheles (Anofel) cinsi dişi sivrisineklerden bulaşan bir parazittir. Hatta insanlığın ortaya çıktığı yer olan Afrika’dan yani anavatınımızdan göç etmemizin sebeplerinden birinin sineklerin yaydığı hastalıklar olduğu düşünülmektedir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • 0
  • 1
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Laura Poppick. Why Zebras Have Black And White Stripes. (2019, Şubat 08). Alındığı Tarih: 08 Şubat 2019. Alındığı Yer: Live Science
  • Christine Dell'Amore . Why Do Zebras Have Stripes? New Study Makes Temperature Connection. (2019, Şubat 08). Alındığı Tarih: 08 Şubat 2019. Alındığı Yer: National Geographic
  • Wikipedia. Zebra. (2019, Şubat 08). Alındığı Tarih: 08 Şubat 2019. Alındığı Yer: Wikipedia
  • Wikipedia. Tsetse Fly. (2019, Şubat 08). Alındığı Tarih: 08 Şubat 2019. Alındığı Yer: Wikipedia
  • Facts in Motion. Why Do Zebras Have Stripes?. (2019, Şubat 08). Alındığı Tarih: 08 Şubat 2019. Alındığı Yer: Youtube

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 25/06/2019 14:06:35 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7602

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!
Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder