Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Yeni COVID-19 Aşıları Ne Kadar Etkili? Yüzde 95 Etkililik Ne Anlama Gelir? Aşılarla İlgili Bilim İletişiminde Nelere Dikkat Edilmeli?

Etkinliği ve güvenirliği tam olarak gösterilmemiş bir aşının geniş kitlelere uygulanması pandemiyi bitirmeyeceği gibi, böylesi bir uygulamaya aşıya olan güveni tamamen bitirecektir.

Yeni COVID-19 Aşıları Ne Kadar Etkili? Yüzde 95 Etkililik Ne Anlama Gelir? Aşılarla İlgili Bilim İletişiminde Nelere Dikkat Edilmeli? Wikimedia
6 dakika
3,953
Tüm Reklamları Kapat

İçinden geçtiğimiz bu günlerde, sağlık, fen ve sosyal bilimler alanlarından bilim insanlarının en önemli görevlerinden biri güvenilir ve etkili bir aşının insanlara ulaşmasını sağlamak ve insanların bu aşıyı olmakta bir çekince görmeyeceği koşulların yaratılmasına katkıda bulunmaktır.

Koronavirüse karşı geliştirilen aşıların Faz 3 çalışmalarındaki etkinliklerine dair halihazırda bildiğimiz sayılar, aşı üreticilerinin yaptıkları basın açıklamalarından gelmekte. Maalesef henüz, toplanan veri, bilimsel bir makale ya da bağımsız denetçi raporları vb. kaynaklar kamuyla paylaşılmadı. İngiltere’nin düzenleyici otoritesinin, aşı üreticisi firmadan veriyi aldıktan bir hafta gibi kısa bir süre sonra aşıyı onaylaması ve bunu yaparken de klinik çalışmanın değerlendirildiği herhangi bir raporu kamuyla paylaşmaması maalesef onay süreçlerinde sağlanması gereken şeffaflığın ihlaline neden oldu. Bununla kalmayıp, İngiltere’nin aşı üreten şirkete yasal zırh vererek, aşının yan etkilerine maruz kalan insanların dava açmalarını engelleyecek düzenlemenin yapılması da, ne yazık ki insanların aşıya olan güvenlerinin zedelenmesine yol açmakta.[1]

Etkili ve güvenilir bir aşının halka ulaşması ve insanların herhangi bir tereddüt duymadan aşıyı olması hayati derecede önemlidir. Bunun için bağımsız bilim insanlarının yapması gereken, kendi inceleme ve analizleriyle, aşının etkili ve güvenilir olduğundan emin olmaları ve analizlerinden elde ettikleri bilgileri doğru ve şeffaf bir şekilde halkla paylaşmalarıdır. Bilim insanlarının veri ve bilimsel metinleri kullanmadan, şirketlerin yaptıkları basın açıklamalarına dayanarak aşıların etkinliğine ve güvenliğine dair kanaat geliştirmeleri ve bu yönde insanları yönlendirmeleri yanlış olacaktır. Ancak şirketlerin yaptığı açıklamaların dahi maalesef uzmanlar tarafından yanlış anlaşıldığı görülmektedir. Örneğin, bir aşı üreticisi tarafından yapılan aşının yüzde 95 etkili olduğu şeklindeki açıklama, aşı olanların yüzde 95’inin hasta olmayacağı biçiminde halkla paylaşılabilmektedir.

Tüm Reklamları Kapat

Hasta olanların aşı grubunda plasebo grubundan yüzde 95 daha az olduğu yönündeki bilginin, "Aşı olanların yüzde 95’i hasta olmuyor." şeklinde verilmesi sadece yanlış bir bilginin insanlara sunulmasına yol açmamakta, aynı zamanda halk sağlığı açısından ciddi sonuçlar doğurabilecek bir durumu yaratmaktadır. Bu yanlış aktarım insanların risk algısını etkileyecek, “nasıl olsa aşı oldum, hasta olmam” diye düşünmelerine ve böylece diğer önlemleri elden bırakmalarına neden olacaktır.

Yüzde 95 Etkili Ne Demek?

Aşıyı üreten şirketlerin yaptığı açıklamalarda belirtilen aşının %95 etkili olduğu ifadesi, çalışmaya katılan insanlardan enfekte olanların aşı grubunda placebo grubundan %95 daha az olduğunu gösteren göreli risk oranıdır. Göreli riskten bahsettiğimiz her durumda da karşılaştırdığımız grupların ve bu gruplarda gözlenen vakaların büyüklüğüne dikkat etmemiz gerekir. Bu yapılmadığında yapılan çıkarımlar yanıltıcı olabilir.

Aşının etkinliğine dair bilgiyi mutlak riskteki azalma daha iyi vermektedir. Bu, bir kişinin aşı olduğu durumda aşı olmadığı duruma göre enfekte olma riskinin ne kadar azaldığını ifade eder. Mutlak riskteki azalma aynı zamanda, bize, bir kişinin enfekte olmaması için toplam kaç kişinin aşılanması gerektiğini hesaplama imkanı vermektedir.

Aşı çalışmalarından daha fazla veri elde edildikçe mutlak riski hesaplamamız mümkün olacak, aşıların etkinliğine dair bilgimiz artacaktır. Bir tedavi yönteminin etkinliğinin belirlenmesinde mutlak riskteki azalmanın ifade edilmesi daha doğru bilgi vermektedir. Göreli riskin öne çıkarılması etkinliğin olduğundan fazla gösterilmesine ve dolayısıyla yanlış politikaların uygulanmasına yol açabilir. Nitekim, ABD’de Gıda ve İlaç Bürosu (FDA) şefi Stephen Hahn, plazma tedavisinin koronavirüs hastalığına karşı etkili olduğunu ve bu tedavinin uygulandığı 100 kişiden 35’inin yaşamının kurtulduğunu ifade etmiştir. Hahn daha sonra özür dileyerek, tedavi hakkında daha olumlu bir tablo çizmek için göreli riskteki azalmayı söylediğini, tedavinin mutlak riskte bir azalma yaratmadığını söylemiştir.[3]

Tüm Reklamları Kapat

Aşı Çalışmalarındaki Yöntemsel Problemler Neler?

British Medical Journal editörlerinden Peter Doshi, aşı çalışmalardaki önemli yöntemsel problemlere dikkat çekmektedir.[4] Aşının etkinliğini belirlemek için benimsenen protokollerde ilk kriter, COVID-19 virüsüyle enfekte olma olarak belirlenmiştir. Ancak virüs ile enfekte olan bireylerin göstereceği semptomlar vücudun aşıya olan tepkisi ile örtüştüğünden (baş ağrısı, halsizlik, ateş), çalışmaların aşı kolunda enfekte olan bireylerin tespiti zorlaşacaktır. Her iki kolun farklı ölçümlere maruz kalması şeklinde ifade edebileceğimiz bu ölçüm hatası (İng: "differential measurement error"), aşı kolundaki vakaların olduğundan daha az yakalanmasını sağlayacaktır. PCR testine karar verecek olan klinisyenin esasında COVID-19 enfeksiyonundan kaynaklanan semptomları aşının yan etkisi olarak değerlendirip teste gerek duymaması ya da çalışma gönüllüsünün COVID-19’dan kaynaklanan semptomları aşının yan etkisi olarak değerlendirerek kliniğe başvurmaması aşı kolunda vakaların olduğundan daha az tespit edilmesine yol açabilir.

Bunun yanında, aşı çalışmalarına katılan bireylere verilen yönergeler, biri hariç, aşı şirketleri tarafından kamuyla paylaşılmadı. Paylaşılan tek yönergede de katılımcılara aşı olduktan sonra herhangi bir yan etki görüldüğünde ağrı kesici ve ateş düşürücü alınması tavsiye edilmektedir. Bu tip ilaçların alınması da olası COVID-19 semptomlarını baskılayacaktır. Çalışmanın desenindeki bu tip sorunlar, COVID-19 vakalarının aşı kolunda olduğundan daha az yakalanamalarına yol açarak ölçüm hatası doğuracaktır.

Aşı çalışmalarında diğer önemli bir sorun da çalışmalara katılan bireylere eğer plasebo grubunda iseler kendilerine daha sonra aşı yapılacağı yönünde verilen vaattir.[5] Plasebo grubundakilere aşı yapılması aşının uzun dönemli olası yan etkilerini görmeyi engelleyecektir.

Eğer etkinlik kriteri olarak enfekte olma yerine aşının ölümleri ya da başkasına bulaştırma riskini azaltması kriter olarak alınsaydı hem bu tip yöntem sorunları ortaya çıkmayacak hem de aşının pandemiyi durdurmada etkili olduğu yönünde kanıt elde edilebilecekti.[6]

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Salgın Nasıl Bitecek?

Salgını bitirecek olan araçlardan biri, kuşkusuz etkinliği ve güvenliği kanıtlanmış bir aşıdır. Ancak etkinliği ve güvenliği kanıtlanmamış bir aşının insanlara uygulanmaya başlanması pandemiyi bitiremeyeceği gibi, daha ciddi sorunlara yol açacaktır. Bu nedenle bilim insanlarının henüz verisi paylaşılmamış, bilimsel makalelerle detayları tam olarak ortaya konmamış, bağımsız denetçi raporları halka açık hale getirilmemiş bir aşıyı güvenilir olarak lanse etmeleri sakıncalıdır.

Halihazırda neden-sonuç ilişkisi gösterilmiş tek yöntem, bağlantı takibidir (İng: "contact tracing"). Bilimsel araştırmalarda nedensel ilişkiyi göstermenin altın yollarından biri deneylerdir. İngiltere’de vaka kayıtlarının girildiği bir Excel dosyasındaki hata, araştırmacılar için, yarı-deneysel bir araştırma deseninin ortaya çıkmasını sağlamıştır. Enfekte olan vakaların girildiği Excel dosyasındaki hata nedeniyle İngiltere’nin bazı bölgelerinde belli bir süre bağlantı takibi uygulanamamıştır. Yarı-deneysel bir deseni yaratan bu durum, araştırmacılara bağlantı takibinin uygulandığı ve uygulanamadığı bölgelerde salgının manzarasını karşılaştırma imkanı sağlamıştır. Elde edilen bulgulara göre, bağlantı takibinin sekteye uğraması 125 bin yeni vakaya ve 1500 ölüme neden olmuştur.[7]

Bizim de ülke bazında veri kullanarak yaptığımız bir çalışma, bağlantı takibi yöntemini kapsamlı şekilde uygulayan ülkelerin daha az sayıda COVID-19 kaynaklı ölüme sahip olduğunu ortaya koymuştur.[8] Tek tek ülkeler düzeyinde yapılan araştırmalar da bağlantı takibi yönteminin hem salgının zayıflatılması hem de ölüm sayılarının azaltılmasında etkili olduğunu göstermiştir.[9], [10]

Etkili olduğu ortaya konmuş bağlantı takibi ve karantina yöntemlerinin yoğun bir şekilde devreye sokularak salgının kontrol altına alınması, aşıların önce riskli gruplara uygulanarak etkinliğinin ve güvenirliğinin orta ve uzun dönemde anlaşılması için zaman kazandıracaktır. Nitekim Güney Kore Sağlık Bakanı yaptığı açıklamada ülkenin aşı almak için aciliyetinin olmadığını, aşıların diğer ülkelerdeki etkisini görmeyi tercih edeceklerini söylemiştir.[11] Güney Kore’ye bu lüksü veren bağlantı takibi yöntemini hakkıyla uygulamasıdır.

Aralık ayı itibarıyla 1.5 milyonun üzerinde ölüme yol açmış koronavirüs pandemisinin daha büyük felaketlere yol açmaması için halihazırda etkinliği kanıtlanmış kapanma (İng: "lockdown") ve bağlantı takibi (İng: "contact tracing") yöntemlerinin benimsenmesi gerekmektedir. Bu yöntemlerle birlikte aşı önce riskli gruplara uygulanmalı, etkinliği ve güvenirliği tam olarak anlaşıldıktan sonra herkese uygulanmalıdır.

Andy Slavitt’in de altını çizdiği gibi, etkinliği ve güvenirliği tam olarak gösterilmemiş bir aşının geniş kitlelere uygulanması pandemiyi bitirmeyeceği gibi, böylesi bir uygulamaya aşıya olan güveni tamamen bitirecektir.[12]

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
12
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 6
  • Bilim Budur! 5
  • Muhteşem! 4
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • İnanılmaz 2
  • Korkutucu! 2
  • Üzücü! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ S. Lintern. Coronavirus Vaccine: Pfizer Given Protection From Legal Action By Uk Government. (3 Aralık 2020). Alındığı Tarih: 7 Aralık 2020. Alındığı Yer: The Independent | Arşiv Bağlantısı
  • UK Department of Health and Social Care. (Rapor, 2020). Reg 174 Information For Uk Healthcare Professionals.
  • ^ R. Harris. Fda's Hahn Apologizes For Overselling Plasma's Benefits As A Covid-19 Treatment. (25 Ağustos 2020). Alındığı Tarih: 7 Aralık 2020. Alındığı Yer: NPR | Arşiv Bağlantısı
  • ^ P. Doshi. Peter Doshi: Pfizer And Moderna’s “95% Effective” Vaccines—Let’s Be Cautious And First See The Full Data - The Bmj. (26 Kasım 2020). Alındığı Tarih: 7 Aralık 2020. Alındığı Yer: The BMJ | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. Zimmer, et al. Many Trial Volunteers Got Placebo Vaccines. Do They Now Deserve The Real Ones?. (2 Aralık 2020). Alındığı Tarih: 7 Aralık 2020. Alındığı Yer: The New York Times | Arşiv Bağlantısı
  • ^ P. Doshi. (2020). Will Covid-19 Vaccines Save Lives? Current Trials Aren’t Designed To Tell Us. BMJ, sf: m4037. doi: 10.1136/bmj.m4037. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. Fetzer, et al. (2020). Does Contact Tracing Work? Quasi-Experimental Evidence From An Excel Error In England. The Centre for Economic Policy Research Discussion Papers. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. Yalaman, et al. Contact Tracing Is Associated With Lower Covid-19 Case Fatality Rates: Evidence From 40 Countries. (19 Ağustos 2020). Alındığı Yer: Research Square doi: 10.21203/rs.3.rs-61325/v1. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ K. Sun, et al. (2020). Impact Of Contact Tracing On Sars-Cov-2 Transmission. The Lancet Infectious Diseases, sf: 876-877. doi: 10.1016/S1473-3099(20)30357-1. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Q. Bi, et al. (2020). Epidemiology And Transmission Of Covid-19 In 391 Cases And 1286 Of Their Close Contacts In Shenzhen, China: A Retrospective Cohort Study. The Lancet Infectious Diseases, sf: 911-919. doi: 10.1016/S1473-3099(20)30287-5. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. Yoon. For Covid-19 Vaccine, South Korea Says It Can Wait Until The Price Is Right. (18 Kasım 2020). Alındığı Tarih: 7 Aralık 2020. Alındığı Yer: The Wall Street Journal | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. Slavitt. Done Right, Vaccines End Pandemics. Done Wrong, Pandemics End Vaccines.. (3 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 7 Aralık 2020. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 26/05/2024 12:52:35 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9681

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Karanlık Madde
Veri Bilimi
Uçuş
Dna
Irk
Yiyecek
Göç
Metabolizma
Kitlesel Yok Oluş
Doğa Yasası
Afrika
Araştırma
Böcek
Retrovirüs
Tümör
Taksonomik Sınıflandırma
Bebek Doğumu
Canlılık Cansızlık
Organizma
Elementler
Ekonomi
İlişki
Oyun
Mühendislik
Böcek Bilimi
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
G. Başbuğ, et al. Yeni COVID-19 Aşıları Ne Kadar Etkili? Yüzde 95 Etkililik Ne Anlama Gelir? Aşılarla İlgili Bilim İletişiminde Nelere Dikkat Edilmeli?. (7 Aralık 2020). Alındığı Tarih: 26 Mayıs 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/9681
Başbuğ, G., Bakırcı, Ç. M. (2020, December 07). Yeni COVID-19 Aşıları Ne Kadar Etkili? Yüzde 95 Etkililik Ne Anlama Gelir? Aşılarla İlgili Bilim İletişiminde Nelere Dikkat Edilmeli?. Evrim Ağacı. Retrieved May 26, 2024. from https://evrimagaci.org/s/9681
G. Başbuğ, et al. “Yeni COVID-19 Aşıları Ne Kadar Etkili? Yüzde 95 Etkililik Ne Anlama Gelir? Aşılarla İlgili Bilim İletişiminde Nelere Dikkat Edilmeli?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 07 Dec. 2020, https://evrimagaci.org/s/9681.
Başbuğ, Gökçe. Bakırcı, Çağrı Mert. “Yeni COVID-19 Aşıları Ne Kadar Etkili? Yüzde 95 Etkililik Ne Anlama Gelir? Aşılarla İlgili Bilim İletişiminde Nelere Dikkat Edilmeli?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, December 07, 2020. https://evrimagaci.org/s/9681.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close