Uçakların Arkasında Bıraktığı Beyaz İz Nedir, Neden Oluşur? Uçak Yoğunlaşma İzleri (Kontrail) Küresel Isınmayı Tetikliyor Olabilir mi?

Uçakların Arkasında Bıraktığı Beyaz İz Nedir, Neden Oluşur? Uçak Yoğunlaşma İzleri (Kontrail) Küresel Isınmayı Tetikliyor Olabilir mi?
Yazar Met Office Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
5 dakika
4,831 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Fotoğrafta gördüğünüz yoğunlaşma izleri, gökyüzünde hoş çizgiler yaratması ve komplo teorisyenlerinin birbirinden saçma iddialar geliştirmelerine malzeme olması haricinde, aynı zamanda çok ilginç (ve potansiyel olarak tehlikeli) bilimsel etkilere de sahip: bu izler ile küresel ısınma arasında ilişki olduğu biliniyor.

Kontrailler (Yoğunlaşma İzleri) Neden Oluşur?

Öncelikle, bu izlerin neden oluştuğunu öğrenelim: Kontrailler (İng: "Contrails" veya Türkçe tabiriyle uçak yoğunlaşma izleri) genellikle gökyüzünde çaprazlama bir şekilde görülürler; çünkü bu yapıların oluşabilmesini sağlayan şey, daha önce detaylarıyla anlattığımız bulut oluşum mekanizmaları değil, gökyüzünde çaprazlamasına ve dümdüz ilerleyen bir uçağın motorlarından çıkan su buharından oluşmasıdır. Yani bu bulutu oluşturan şey, uçak ile gökyüzünün etkileşimidir. Bu bulutların oluşabilmesi için uçağın en az 6.000 metre yükseklikte uçması gerekmektedir.

Bu yoğunlaşma izleri, sıcak uçak motorlarından çıkan su buharı, aniden çok soğuk ve nemli havayla karşılaştığında oluşur. Uçak jet motorları, yanan yakıtın bir ürünü olarak su buharı üretir. 6.000 metrenin üzerinde, uçağı çevreleyen hava donma noktasının oldukça altındadır; bu nedenle motorların arkasından çıkan su buharını soğutur. Bu, şu buharının hızla yoğunlaşmasına ve ardından donmasına neden olur. Yoğuşma çekirdekleri olarak bilinen motordan çıkan küçük parçacıklar, yoğunlaşmanın gerçekleşmesi için bir başlangıç noktası görevi görür ve uçağın motorlarının arkasında ince buz kristal izleri bırakır.

Bundan sonra ne olacağı, havanın ne kadar kuru veya nemli olduğuna bağlıdır. Hava çok kuruysa, buz kristalleri süblimleşir yani faz, doğrudan katıdan gaza çevrilir ve görünmez hale gelir. Hava nemliyse, şu damlacıkları veya buz kristalleri bulundukları yerde kalacak, genellikle yayılacak ve uçağın geçtiği yerde kabarık bir iz bırakacaktır. İzler, gökyüzünde çapraz çizgiler olarak görünür ve sirrus bulutu ile karışarak saatlerce sürebilir. Yani bu uzunlamasına bulutları oluşturan şey, motordan çıkan buhardır: Motordan çıkan buhar, uygun hava şartları altında tıpkı diğer bulut oluşumlarında olduğu gibi, anında donarak havada gördüğümüz izleri oluşturur.

Reklamı Kapat

Peki o "uygun hava şartları" nedir? Öncelikle şunu anlamak lazım: Bu yoğunlaşma izlerinin kendileri, hava durumunu değiştirebilecek kadar büyük değillerdir. Yani kontrailler hava durumunu etkilemezler. Genellikle etrafta çok az bulut varken, yüksek basınçlı durumlarda onları boş gökyüzünde görürüz.

Kontrail bulutları
Kontrail bulutları
Scientific American

Kontrailleri Nasıl Kategorize Ederiz?

Açıkça söylemek gerekirse, yalnızca 1 tür kontrail bulutu vardır; ancak kanat-ucu girdapları adı verilen benzer bir etkiden söz edebiliriz. Bir uçak kanadı kaldırma kuvveti oluştururken, kanatların ucunda bir girdap oluşmasına neden olur. Bu kanat ucu girdapları, uçak geçtikten sonra atmosferde varlığını sürdürür. Her girdap boyunca basınç ve sıcaklıktaki azalma suyun yoğunlaşmasına neden olarak, tıpkı bir tırtıl gibi görünen ince bir su damlacıkları çizgisi oluşturabilir. Bu etki, nemli günlerde daha yaygındır, bu nedenle kanat ucu girdapları bazen kalkış veya iniş sırasında uçakların kanatlarının arkasında görülebilir. Kontrail bulutlarının aksine kanat ucu girdapları genellikle yalnızca uçağın kalkıştan sonra veya inişten önce yavaşça hareket ettiği alçak irtifalarda görülür. Motorların arkasından ziyade kanat uçlarının arkasına hareket ederler ve uçağın sadece birkaç metre arkasında hızla buharlaşırlar.

Bir uçak bir bulutun içinden geçtiğinde, bulutu kendi yolunda dağıtabilir. Bu iz dağılması (İng: "distrail") olarak bilinir ve İngilizce bir terim olan dissipation trail (Tr: "dağılma yolu") kalıbının kısaltmasıdır. Uçağın sıcak motor egzozu önceden var olan bulutlardaki mevcut su damlacıklarının buharlaşmasına neden olur ve bulutlu bir gökyüzünde net bir boşluk bırakırlar.

Bir başka ilişkili ancak farklı etki gemi izleridir. Bunlar gemiler tarafından salınan egzozun etrafında oluşan ve okyanusun hemen üzerindeki nemli havaya bırakılan bulutlardır. Hâlihazırda havada bulunan su buharı, egzozdaki aerosol parçacıkları üzerinde yoğunlaşır. Gemi paletleri söz konusu olduğunda, yoğunlaşan şu buharının sadece bir kısmı geminin motorlarından gelir. Çoğu, gemi gelmeden önce zaten havada bulunur. Ortaya çıkan bulutlar okyanus üzerinde uzun çizgilere benzerler. Bunlar genelde kontraillerden çok daha geniştir, bu nedenle genelde Dünya'nın uydu fotoğraflarında görülebilirler.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Kontrailler İklimi Değiştirebilir mi?

Yoğunlaşma izlerinin hava durumunu değiştiremeyeceğini söyledik; ancak çok uzun zaman dilimlerindeki hava olaylarını ve bunların değişimini inceleyen iklimbilim araştırmacıları, bu izlerin iklim üzerinde etkisi olabileceğini keşfetmiş olabilir.

Mekanizma şöyle işliyor: Bu yoğunlaşma izleri, oluştuktan sonra bir tutam cirrus tipi buluta karışarak, iklim değiştirici potansiyele erişebiliyor. Bu izlerin bir kısmı, Güneş'ten gelen ışınları daha Dünya'ya ulaşmadan geri yansıtarak soğutucu etki yapıyor. Ancak genel olarak, bu yoğunlaşma izlerinden ötürü oluşan cirrus bulutları, ısıyı içerisinde hapsediyor. Yapılan araştırmalardan birine göre, bu ısı hapsi nedeniyle küresel ısınmaya yapılan olumsuz katkı, uçakların karbon salınımlarından ötürü yaptığımız olumsuz katkıdan daha bile fazla!

Bu durum, bilim insanlarını çeşitli çözüm önerileri geliştirmeye itti. Bu izler, her hava koşulunda oluşamıyor, dolayısıyla uçuş rotalarında bazı oynamalar yaparak, bunların oluşumunu engellemek mümkün olabilir. Environmental Research Letters dergisinde yayımlanan bir makaleye göre, kıtalar arası yolculuklarda rotada yapılacak sadece 22 kilometrelik bir sapma, toplamda 100 kilometrelik bir yoğunlaşma izinin oluşumuna engel olabilir![1] Bu 22 kilometrelik sapmadan ötürü uçak daha fazla karbon salınımı yapsa da, azaltılan 100 kilometrelik yoğunlaşma izi sayesinde edindiğimiz kazanım sayesinde, küresel ısınmaya daha az katkı sağlamış oluyoruz. Bu da, elbette tüm gezegenimizin çıkarına...

Ne yazık ki henüz bu rota değişimlerinin resmi olarak uygulanması yönünde herhangi bir adım yok. Çünkü bunların tam olarak hesaplanması da büyük bir sıkıntı. Makalenin baş yazarı Emma Irvine, iklim bilimcilerin ve hava uzmanlarının bu izlerin oluşabileceği hava durumlarını her zaman çok başarılı bir şekilde tahmin edemediğini ve bunu başarıyla yapmak için çok isabetli ve geniş bir alana yayılmış hava bilgisine erişimin olması gerektiğini söylüyor.

Reklamı Kapat

Buna rağmen bu konunun, hiç beklenmedik olayların, hiç beklenmedik sonuçlar doğurabilmesine güzel bir örnek olduğunu düşünüyoruz.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Umut Verici! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Muhteşem! 1
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: Met Office | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 10/05/2021 00:53:52 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3290

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Tarım
Genetik
Santigrat Derece
Uzay
Gaz
İnsan Sağlığı
Hastalık
Hastalıkların Tedavisi
Elektrik
Doğal
Genel Görelilik
Çin
Cinsellik Araştırmaları
Elektron
Boyut
Astrobiyoloji
İnsan Türü
Genom
Avcı
Korku
Foton
Bilim İnsanları
Neandertaller
Tedavi
Periyodik Cetvel
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın