Sivrisineklere Dair Bilmeniz Gereken Temel Bilgiler: Sivrisinekler Bizi Neden Sokar?

Yaz aylarının gelmesiyle beraber biz de "sivrisinek dosyası"nı açalım istedik. Bu yazımızda "Sivrisinekler ısırır mı sokar mı?", "AIDS mikrobu bulaştırır mı?" veya "Sivrisinekler Neden Vızıldar?" gibi kafanızdaki diğer ilginç sorulara da cevap bulabileceğinizi umuyoruz.

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Gece yarısı vızıltısıyla bizi uykumuzdan eden veya soktuktan sonra bizi kaşıntılar içinde bırakan sivrisineklerle o bilindik deneyimleri yaşamayanımız yoktur. Yaz aylarında bizi rahat bırakmayan bu canlılara biraz daha yakından bakmaya ne dersiniz? O halde aklımızdaki sorularla başlayalım:

1) Sivrisinekler Isırır mı Sokar mı?

Günlük hayatımızda sıklıkla "Sivrisinekler her tarafımı ısırmış/yemiş" gibi ifadeleri sıklıkla kullanırız. Ancak, halk arasında "sivrisinek ısırması" diye geçen bu yaygın kullanım gerçeği tam yansıtmamaktadır. Bilimsel ve elbette doğru olan tabir "sivrisinek sokması"dır. Neden böyle olduğunu yazımızın ilerleyen kısımlarında sivrisineklerin ağız yapısından bahsederken ele alacağız.

2) Sivrisinekler Bizi Neden Sokar?

"Tabii ki kanımızı emmek için!" diye yanıtlamak doğru bir cevap olmasına rağmen bu yanıt elbette merakımızı gidermeyecektir. O halde meselenin biraz derinine inmekte fayda var.

Aedes aegypti türü sivrisineklerin diğer hayvanların kanındansa insan kanını daha çok tercih ettikleri bilinen bir gerçek. Bunun sebebi, insan derisinin ve mikrobiyomunun, diğer omurgalılara kıyasla daha fazla laktik asit üretmesidir. Dahası, sadece dişi sivrisinekler bizleri sokar çünkü insan kanındaki proteinler dişi sivrisineklerin yumurtalarını beslemelerine yardımcı olmaktadır. Pek çok şey dişi sivrisineği insan tenine çekebilir. Bunlar arasında sıcaklık (kızılötesi ışık), ışık, ter, ten kokusu, laktik asit ve karbondioksit sayılabilir.

Sıcaklık, ışık, ter, ten kokusu, laktik asit ve karbondioksit gibi şeyler dişi sivrisineği cezbeder.
Sıcaklık, ışık, ter, ten kokusu, laktik asit ve karbondioksit gibi şeyler dişi sivrisineği cezbeder.
Pexels

3) Sivrisinekler İnsan Terini Nasıl Algılar?

Sivrisinekler avlarına yaklaşmak için görsel ve ısısal sensörlerinin yanı sıra kimyasal sensörlerini de kullanmaktadırlar. Aedes aegypti türü sivrisineğin anteninde bulunan IR8a adlı bir protein derimizden terimiz vasıtasıyla çıkan laktik asidi algılamaktadır. Bu protein yapısı bir şekilde bozulduğunda ise kan emici sivrisinekler bizim insan olup olmadığımızı anlamada güçlük çekmektedir.

Böcekler omurgalılardan ayrı olarak koklama duyusu geliştirmişlerdir. Böcekler takımına ait olan ve oldukça karmaşık bir koklama duyusuna sahip olan sivrisinekler havadaki kimyasal bileşenleri saptamak için üç adet koku algılayıcı protein ailesinden faydalanmaktadırlar. IR8a molekülünün de dahil olduğu iyonotropik reseptörler adı verilen bu protein grubu diğer bileşenler arasında özellikle asitleri algılamada özelleşmiştir. Havadaki kimyasal bileşenlerin ne olduğu bilgisi, atmosfer sıcaklığı, nem ve yenilebilir bir nesnenin görüntüsü gibi hem ısısal hem görsel bilgiler -hepsi bir arada- sivrisineği avına doğru yönlendirmeye yardımcı olur. 

4) Sivrisinekler Kanımızı Nasıl Emer?

Dişi sivrisinek tenimize konduğunda proboscis (hortum) adlı iğnemsi ağzını derimizi delmek için kullanır. Proboscisin içinde ayrıca 6 adet daha iğne bulunmaktadır. Yaklaşık 30 milyon yıllık evrimsel geçmişe sahip olan bu kan emici böcekler damarımızı bulma konusunda deneyimli bir hemşirenin eline ancak su dökebilir çünkü elindeki şırıngasıyla tek seferde damarımızı bulmak zorunda olan hemşirenin aksine, bir sivrisinek bu iş için 6 adet iğnesini rastgele bir şekilde kullanmak durumundadır. Damarımızı kolayca bulduktan sonra ise kanı karnına göndermek üzere kendi içine çeker. Bunu yaparken, kanın pıhtılaşmasını önlemek amacıyla antikoagülan adlı proteinler içeren tükürüğünü derimizin içine bırakır. Aedes aegypti türü sivrisinek karnı iyice dolana kadar yaklaşık 5 mikrolitre kan emebilmektedir.

Ağız anatomisi.
Ağız anatomisi.
Research Gate

5) Sivrisinekler Neden Vızıldar?

Kanımızı emdikleri yetmiyormuş gibi bir de kulağımızın dibinde vızıldamaları yok mu, işte o hepimizi çileden çıkarır. Ama gelin, bu rahatsızlık verici duruma bir de sivrisinek açısından bakalım.

Her şeyden önce bu vızıltı, sivrisineğin kanatlarını çırpışından ileri gelmektedir. Kanatlarıyla yaklaşık 400 Hz aralığında vızıldayan dişi sivrisinekler aslında erkek sivrisineklerle çiftleşebilmek için bu sesi çıkartırlar. Yani bir dahaki sefere kulağınızda vızıldayan bir dişi sivrisinek olduğunda, bunu onun bir erkek sivrisineğe yaptığı bir "aşk" şarkısı olarak düşünmeyi deneyin. Kim bilir, belki de onlarla empati yaparak sinirlerinize daha fazla hakim olabilirsiniz...

6) Sivrisinek Sokması HIV Bulaştırır mı?

Sivrisinek ısırığının neden olduğu pek çok hastalık vardır. Bunlar arasında sıtma, sarı humma, ensefalit (beyin iltihabı) ve deng humması sayılabilir. Yaygın olarak akıllarda yer eden bir diğer soru ise sivrisineklerin AIDS dönemine yol açan HIV (human immunodeficiency virus) adlı virüsü diğer insanlara ya da canlılara bulaştırıp bulaştırmadığıdır.

HIV, sivrisinek metabolizmasında yaşayamadığından sivrisinek üzerinden insana kolay kolay bulaşamaz. Bir diğer deyişle, sivrisinek bir kişiyi soktuğunda ondan emdiği kan miktarı, virüsün içinde yayılması gereken miktarın katbekat altındadır. Ayrıca, HIV insan bedeninin dışında yaşayamayıp hemen ölmektedir. Bu konuda daha detaylı bir incelememizi buradan okuyabilirsiniz.

7) Sivrisinek Sokmasına Ne İyi Gelir?

Şişme, ağrı ve kaşıntı; böcek sokmalarından/ısırıklarından sonra vücudumuzun verdiği en yaygın bağışıklık tepkileridir. Alerji ve kaşıntıyı önleyen ilaçların/merhemlerin haricinde hafif şiddette sivrisinek sokmasına karşı kendiniz de birtakım müdahalelerde bulunabilirsiniz. Bunlardan bir tanesi maruz kalmış bölgeye deriyi yakmayacak şekilde ısı tatbikidir. 2011 yılında Christian Müller ve ekibi tarafından yapılmış bir çalışmada bu yöntemin sivrisinek sokması semptomlarını hızlı bir şekilde azalttığı bulunmuştur. Evinizde kolaylıkla uygulayabileceğiniz bir diğer yöntem de sivrisineğin soktuğu bölgeye doğal bal sürülmesidir. Yine 2011 tarihli Manisha Deb Mandal ve arkadaşlarının yaptığı bir başka çalışmada, balın kaşıntı ve şişkinlik gibi semptomları hafifletmede etkili olduğu gösterilmiştir. Ancak sivrisinekleri ve diğer böcekleri teninize çekeceğinden, dışarı çıkmadan önce bal sürülmüş bölgeyi iyice temizlemeniz gerekmektedir. 

8) Sivrisinekler Ne İşe Yarar? Yok Etsek Olmaz mı?

Bu, en sık sorulan sorulardan birisidir. Sivrisineklerin doğada ne işe yaradığı kolay kolay anlaşılmamaktadır. Dolayısıyla insanlar, onları yok etmenin iyi bir çözüm olacağını düşünmektedirler.

Gerçekten de sivrisinekler bir anahtar tür olmadıkları için, yok edilmeleri halinde muhtemelen kitlesel bir yıkıma neden olmayacaklardır. Buna rağmen birçok diğer tür için besin kaynağı oldukları için, sivrisineklerin yok olması bazı diğer ekosistemleri rahatsız ederek bir takım öngörmesi güç problemlere neden olabilir. Buna karşılık, sivrisinekleri yok etmiyor oluşumuz, bunu istemiyor olmamızdan değil, sivrisinekleri yok edecek etkili bir silahımız olmamasındandır. Bununla ilgili daha fazla bilgiyi buradaki yazımızda bulabilirsiniz.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • 0
  • 1
  • 0
  • 1
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
  • 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • S. Milius. Geneticists Close In On How Mosquitoes Sniff Out Human Sweat. (2019, Mart 28). Alındığı Tarih: 27 Nisan 2019. Alındığı Yer: Science News
  • C. Freudenrich. How Mosquitoes Work. (2019, Nisan 27). Alındığı Tarih: 27 Nisan 2019. Alındığı Yer: How Stuff Works
  • L. Burgess. Why Do Mosquito Bites Itch And Swell Up?. (2019, Nisan 27). Alındığı Tarih: 27 Nisan 2019. Alındığı Yer: Medical News Today
  • Science ABC. Why Do Mosquitoes Buzz In Your Ear?. (2016, Nisan 27). Alındığı Tarih: 27 Nisan 2019. Alındığı Yer: Science ABC
  • G. Gage. The Real Reason Why Mosquitos Buzz. (2019, Nisan 27). Alındığı Tarih: 27 Nisan 2019. Alındığı Yer: TED
  • Toushik. Virus Rumor : What Is Hiv Or Aids In Mosquito Bites?. (2017, Kasım 05). Alındığı Tarih: 27 Nisan 2019. Alındığı Yer: Steemit
  • M. DeGennaro, et al. (2019). Aedes Aegypti Mosquitoes Detect Acidic Volatiles Found In Human Odor Using The Ir8A Pathway. Current Biology, sf: 1253-1262.
  • C. Müller, et al. (2011). The Use Of Concentrated Heat After Insect Bites/Stings As An Alternative To Reduce Swelling, Pain, And Pruritus: An Open Cohort-Study At German Beaches And Bathing-Lakes. NCBI, sf: 191-196.
  • M. D. Mandal, et al. (2019). Honey: Its Medicinal Property And Antibacterial Activity. NCBI, sf: 154–160.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 25/06/2019 17:43:23 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7769

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Soru Sorun!
Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder