Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Sinirbilim ve Beyin - 12: Serebral Korteks, Alt Kısımları ve İlişkili Yapılar

Sinirbilim ve Beyin - 12: Serebral Korteks, Alt Kısımları ve İlişkili Yapılar Pixabay
6 dakika
98,435
Evrim Ağacı Akademi: Sinirbilim ve Beyin Yazı Dizisi

Bu yazı, Sinirbilim ve Beyin yazı dizisinin 12. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Sinir Sisteminin Evrimsel Tarihi: Beyin ve Sinir Sistemi Nasıl Evrimleşti?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Tüm Reklamları Kapat

Beynin derinliklerine inmeye ve beynimizi tanımaya devam ediyoruz. Hatırlayacak olursanız son yazımızda serebruma giriş yapmıştık. Şimdi ise bu girişi biraz daha geliştirerek bu önemli beyin parçasını daha da detaylandıracağız. Daha sonrasında ise serebrumun 3 ana parçasından biri olan serebral kortekse değineceğiz.

Serebrumu tanımayı sürdürebilmek için, bu inanılmaz kıvrımlı yapının kıvrımlarının ne anlama geldiğini bilmemiz gerekiyor. Bilim dilinde bu girintili ve kıvrımlı yapıya serebral konvolüsyon diyoruz. Bu kıvrımlı yapılardaki çıkıntıların her birinin adı girus olarak bilinmektedir. Girintilerin adı ise sulkus (ya da fissür) olarak belirlenmiştir. Fissürler, daha büyük ve derin yarıklarken, sulkuslar daha dar ve küçük yarıklardır. Dolayısıyla giruslar, fissürler ve sulkuslar bir araya gelerek serebrumun kıvrımlı yapısını oluştururlar. Aşağıdaki görsel bunu net bir şekilde anlatmaktadır:

Beynimizde 10 civarı bu şekilde önemli ve derin girus bulunmaktadır. Girusların önemi, kritik işlem merkezlerini üzerinde taşıyor olmalarıdır. Bizim için kritik olan 4 ana fissür (oyuk) bulunur:

Tüm Reklamları Kapat

  • Boylamsal (Longitudinal) Fissür: Beynin orta hattında bulunurve her iki yarımküreyi birbirinden ayırır.
  • Santral (Rolandik) Fissür: Beyin yarıkürelerinin yan yüzlerinde yukarıdan aşağıya doğru uzanır. Bu sulkus (ya da fissür) serebrumu ön ve arka yarı olarak ikiye böler. Ayrıca serebrumun frontal (ön) lobunu, pariyetal lobdan ayırır. Bu lobların görevlerine geleceğiz.
  • Lateral (Sylvian) Fissür: Yine yarımkürelerin yan yüzlerinde, yarıkürelerin ön yarısı boyunca uzanır. Frontal lob ile pariyetal lobun ön kısmını, temporal lobdan ayırır.
  • Pariyetooksipital Fissür: Boylamsal fissürün ön dörtte üçlük ve arka dörtte birlik bileşkesinden başlamakta ve öne uzanmaktadır. Pariyeral lobun üst kısmını oksipital lobdan ayırır.

Yukarıdaki fotoğrafta bu fissürlerden ikisini görmek mümkün. 2 numarayla gösterilen santral fissür, 6 numarayla gösterilen ise Sylvian fissürdür. Oyuk şeklini kolaylıkla ayırt edebilirsiniz. Bu oyuklar sayesinde beynin farklı bölgelerini birbirinden ayırmamız mümkün olabilmektedir (yukarıdaki açıklamalarda da yazıldığı gibi).

Olukların en önemli özelliği, serebrumun toplam hacmini, normalde olacağına göre 3 kat fazla arttırabilmeleridir. Yani kafatası gibi ufak bir alana büyük bir cismin sığabilmesi için bu şekilde girintiler evrimleşmek durumunda kalmıştır. Eğer ki bu yapılar oluşmayacak olsaydı, beynimiz çok daha küçük olacak ve muhtemelen ne biz bu yazıyı yazabiliyor olacaktık, ne de siz okuyabiliyor olacaktınız. Biraz daha sayı vermek gerekirse... Bu girintiler ve çıkıntılar sayesinde serebrumda 20 milyar nöron ve 140 trilyon sinaps (sinir bağlantısı) bulunabilir. Bu yüksek sayı sayesinde insan, diğer türlere zihinsel bir üstünlük kurabilmiştir. Herhangi bir diğer hayvana bu bağlantılar verilebilecek olsa, insandan zihinsel bir farkı olmasını beklemek çok güçtür.

Şimdi, yukarıda bu fissürlerin ayırdığını söylediğimiz temel serebral loblara gelelim. Bu loblar, az sonra göreceğimiz üzere insan gibi bilinçli hayvan türlerinin en önemli verisel girdisini oluşturan, duyu organlarından gelen bilgileri değerlendirmek üzere özelleşmişlerdir. Dolayısıyla bilincin merkezinde, duyu organlarına en yüksek önem verilmektedir. Serebrumda başlıca 4 büyük (majör), 1 küçük (minör) bölge bulunur:

1) Frontal Lob: Temelde istemli kas hareketlerinin kontrolünden ve bilişsel (kognitif) süreçlerin ortaya çıkışından sorumludur. Ayrıca duyusal işlevlerin de bilince ulaşmasını sağlar.

Tüm Reklamları Kapat

2) Pariyetal Lob: Vücudun duyusal, özellikle de somatik (dokunmaya dayalı) bilgilerini işler ve değerlendirir.

3) Oksipital Lob: Gözlerden gelen görsel verileri işler ve değerlendirir.

4) Temporal Lob: Kulaklardan gelen işitsel verileri işler ve değerlendirir.

Bu dördü, büyük loblardır ve bilincin oluşabilmesi için ortaklaşa çalışırlar. Birbirleriyle koordine çalışabilmek adına, özellikle duyular açısından önemli olan Pariyetal Lob, Oksipital Lob ve Temporal Lob'un üçlü ya da ikili olarak birleştiği bölgelerde, ilişkilendirme (asosiyasyon) alanları bulunur. Bunlara da ileride geri döneceğiz. Bir de, göreceli olarak küçük ve evrimsel açıdan diğerlerine göre erken evrimleşmiş, daha ilkin bir yapı bulunur:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

5) İnsula: Lateral fissürün derin kısımlarında yer alır ve serebrum yüzeyinden gözlenemez. Daha ilkin davranışlarımızda ve içgüdülerin bilinç ile etkileşiminde rolü olduğu düşünülmektedir. Henüz hakkında çok fazla bilgi yoktur.

Bunların hepsini tipik bir serebrum görseli üzerinde görecek olursak:

Görüldüğü gibi her bir bölge, kendi işlevi açısından özelleşmiştir. Aslında yukarıda gördüğümüz, oldukça kısıtlı bir haritadır. Çok daha detaylandırmak ve özel bölgelere bölmek mümkündür ki yazılarımız ilerledikçe biz de bunu yapacağız, daha derinlere ineceğiz. Örneğin prefrontal lob içerisinde dokunmayla ilgili davranışlarımızı kontrol etmemizi sağlayan somatomotor korteks bulunur. Benzer şekilde pariyetal lob içerisinde dokunmayla ilgili verileri değerlendiren özel bir somatosensory korteks bulunur. Bunları gösteren biraz daha detaylı bir harita aşağıdaki gibi verilebilir:

Halbuki bu bile çok sınırlıdır. Modern bilimde, sinirbilim ve Evrimsel Biyoloji sayesinde çok daha detaylı verilere sahibiz. Bu lopları birçok alt kısma ayırabiliyoruz. Örneğin şu harita, yazılar içerisinde de göreceğimiz birçok bölgeyi ele almaktadır (bunlar bile tam değildir, daha birçok bölge vardır):

Kısaca beynin sadece serebrumunu öğrenmek bile uzun zamanlar isteyen bir konudur. Beyin, hiç şüphesiz bir canlıda bulunabilecek en karmaşık, evrimsel açıdan en gelişmiş, en detaylı organlardan biridir. Bu sebeple çok detaylı analizler yapılması gerekiyor. Biz, mümkün olduğunca öğretici bir şekilde ilerleyerek bu bilgileri vermek istiyoruz. Ancak çok detaya boğarak sizleri de sıkmayı hedeflemiyoruz. Ne olursa olsun, eğer ki bir birey, sinirbilimde "bilinç sorunu" olarak bilinen konuyu irdeleyecek ve neden bilinçli olduğumuzu, nasıl olduğumuzu, gerçekten özgür olup olmadığımızı analiz edecekse, bu bilgilere sahip olmak zorundadır. Bu yüzden siz okurlarımızdan da bunun bilincinde olmanızı tavsiye ediyoruz.

Bunları söyledikten sonra serebrumun bu önemli loblarının en yüksek düzeyde ve evrimleştiği serebral kortekse girebiliriz.

Tüm Reklamları Kapat

Serebral Korteks

Korteks, kelime anlamı olarak "kabuk" demektir. Serebral ise, bildiğiniz üzere "beynin serebrum bölgesine ait olan" demektir. Dolayısıyla serebral korteks, "serebruma ait kabuk" olarak düşünülebilir. Gerçekten de, serebrumun en dış katmanında, 2-6 milimetre kalınlığındaki kabuğa serebral korteks adı verilir. Beynin bilişsel işlevlerinin hemen hemen hepsinden sorumludur. Ancak çalışabilmesi için beynin derin bölgelerinden sürekli veri almak zorundadır. Bu veri akışı kesilecek olursa, bireyin bilinci kısmen ya da tamamen kapanacaktır. Çünkü bilinç dediğimiz olgu, ileride de göreceğimiz üzere bilinçaltı olmaksızın varlığını sürdüremez. Dolayısıyla bağımlı bir yapıdır. Serebral korteks, beynimizde bilgilerin depolanmasından ve kas becerilerimizin çoğundan sorumludur, özellikle de istemli olduğunu belirttiklerimizden. Bilim insanlarının birçoğunun kabul ettiği bir gerçek, insanı diğer hayvan türlerinden ayıranın serebral korteks olduğudur. Bu yüzden araştırmalar bu yapı üzerinde kurulmaktadır.

Aşağıda, bir makak (bir tür maymun) beyninde bulunan serebrum gösterilmektedir. Koyu mor olarak belirtilen alan serebral kortekstir.

Serebral korteksi, yani bu incecik kabuğu, yaptıkları görevlere göre 3 ana alt alanlar grubuna ayırabiliriz:

Tüm Reklamları Kapat

1) Duyusal Alanlar: Yukarıda bahsettiğimiz lopların kabuk kısımlarıdır. İsimlerinden de anlaşılabileceği gibi duyularımızla ilgili işlevleri yerine getirirler. Bilince katkıları çok yüksektir.

2) Motor Alanlar: Vücudumuzdaki istemli kasların çalışmasında büyük role sahiptirler. İstemli hareketlerimizin kararını alan bölgelerdir. Özellikle elimizdeki hassas kasların kontrolü burada gerçekleştirilir.

3) İlişkilendirme (Asosiyasyon) Alanları: Bilincin doğduğu yerler olarak görülmektedir. Beynin dört bir yanından işlenerek gelen veriler, bu alanlarda birleştirilerek beynin genelinde değişimlere sebep olurlar. Bu sayede, vücudumuzdan ve çevreden gelen bilgiler algılanır, işlenir ve daha önemlisi "algılanır". İşte bu sebeple bilinç, beyindeki bütün aktivitenin son ürünü olarak ortaya çıkmaktadır ve tek başına hiçbir anlam ifade etmez. Bu alanların çalışma biçimlerinin keşfedilmesiyle birlikte bilimde devrim yaşanmış, "ruh" kavramı bütün geçerliliğini yitirerek bu olguya atfedilen bütün nitelikler materyal açıklamalara indirgenebilmiştir. 

Bu yazımızı burada noktalayacağız. Önümüzdeki yazıda ise serebrumun, serebral korteksinin bu alt birimlerine ve bunların önemli alt gruplarına değineceğiz.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: Sinirbilim ve Beyin Yazı Dizisi

Bu yazı, Sinirbilim ve Beyin yazı dizisinin 12. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Sinir Sisteminin Evrimsel Tarihi: Beyin ve Sinir Sistemi Nasıl Evrimleşti?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
16
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İçerikle İlgili Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 26
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 12
  • Muhteşem! 7
  • Merak Uyandırıcı! 7
  • Bilim Budur! 5
  • İnanılmaz 4
  • Umut Verici! 4
  • Korkutucu! 3
  • Grrr... *@$# 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 24/04/2024 21:07:14 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/327

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Kategoriler ve Etiketler
Tümünü Göster
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Psikoloji
Aslan
Kuyruksuz Maymun
Yas
Evrimsel Tarih
Kırmızı
Kök Hücre
Önyargı
Tehdit
Lazer
Süt
Ufo
Dilbilim
Yapay Zeka
Ateş
Balıklar
Oyun
Sinir
Mikrobiyoloji
Sahtebilim
Elektrik
Koaservat
Şüphecilik
Pediatri
Periyodik Tablo
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Sinirbilim ve Beyin - 12: Serebral Korteks, Alt Kısımları ve İlişkili Yapılar. (12 Mayıs 2012). Alındığı Tarih: 24 Nisan 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/327
Bakırcı, Ç. M. (2012, May 12). Sinirbilim ve Beyin - 12: Serebral Korteks, Alt Kısımları ve İlişkili Yapılar. Evrim Ağacı. Retrieved April 24, 2024. from https://evrimagaci.org/s/327
Ç. M. Bakırcı. “Sinirbilim ve Beyin - 12: Serebral Korteks, Alt Kısımları ve İlişkili Yapılar.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 12 May. 2012, https://evrimagaci.org/s/327.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Sinirbilim ve Beyin - 12: Serebral Korteks, Alt Kısımları ve İlişkili Yapılar.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, May 12, 2012. https://evrimagaci.org/s/327.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close