Roller Coaster Psikolojisi: Lunapark Trenleri Neden Bu Kadar Heyecan Verici ve Korkutucu?

Neden Roller Coasterlara Binmek İstiyoruz?

Roller Coaster Psikolojisi: Lunapark Trenleri Neden Bu Kadar Heyecan Verici ve Korkutucu?
Yazar Richard Stephens Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
5 dakika
4,744 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Roller coaster'lar teknoloji sayesinde daha büyük, daha hızlı ve daha korkutucu hale geliyor. Bunların oldukça modern bir eğlence türü olduğunu sanabilirsiniz; ancak aslında tarihleri 1800'lerin ortalarına kadar uzanıyor.

ABD'nin Pennsylvania eyaletindeki bir kasabada, dağlardan kasabaya kömür taşımak için yer çekimi güdümlü demir yolları inşa edilmişti. Treni tamamen eğlence amaçlı kullanmak isteyen insanlar ise sadece hafta sonları olmak üzere, ücret ödeyerek trene biniyorlardı. 

Şimdilerde ise bildiğimiz üzere eğlence parkları oldukça büyük işletmeler. Ancak iki dakika bile sürmeyecek bir macera için bekleme süresi sekiz saati bulabilen kuyruklar söz konusuyken (binen kişilerin inme, beyin deformasyonu ve çarpma sonucu oluşan ciddi yaralanmalar yaşayabileceğinden bahsetmiyoruz bile), neden roller coastera binmek istiyoruz? Neden bazı insanlar bu trenlere binmeyi çok seviyor? Bu, yaşlandıkça daha az sevme eğiliminde olduğumuz bir deneyim olabilir mi?

Reklamı Kapat

Bu durum bir heyecan arayışından (İng: sensation-seeking) kaynaklı. Yani kaya tırmanışı ya da paraşüt atlama gibi çeşitli, yeni ve yoğun fiziksel katılım gerektiren deneyimlerin tadını çıkarma eğiliminden kaynaklanıyor.

Peki, roller coasterlar bize bu kadar çekici gelen hangi hissi veriyor? İlk bakışta durum, hız tutkusu gibi görünebilir. Ancak heyecan arayışını hıza bağlayan kanıtlar tatmin edici değil. Örneğin, yasal sınırın üzerindeki bir hızda araba sürme söz konusu olduğunda, sadece heyecan isteyenler değil, birçok insan bunu yapıyor.

Belki de roller coaster'ların çekiciliği, korkunun verdiği içorgansal hislerin (İng: visceral sensation) tadını çıkarma isteğidir. Tıpkı bir korku filmi izlemek gibi. Kalp çarpması, hızlı nefes alıp verme, glikoz salınımının neden olduğu enerji patlaması gibi fiziksel korku belirtileri "savaş ya da kaç tepkisi (İng: "fight or flight response") olarak bilinir. 1980 yılında Glasgow'da çift sarmallı Coca Cola Roller'a binenlerin kalp hızını ölçen araştırmacılar sayesinde, bir roller coaster sürüşünün bu tepkiyi tetikleyeceğini biliyoruz. Binenlerin, sürüşün başında dakikada ortalama 70 olan kalp atış hızı, sürüş başladıktan kısa süre sonra ortalama 153'e çıkarak iki kattan daha fazla arttı. Bazı yaşlıların, yaşları için tıbbi olarak tehlikeli sayılacak derecede içorgansal hisler deneyimlediği görüldü.

Başka bir adrenalin tetikleyici eğlence aracı olan bungee jumping'de ise acemi atlayıcılar sadece iyi hissetiklerini değil, uçuşu bitirdikten sonra aşırı derece uyanıklık ve öfori, yani "yerinde duramama" durumu deneyimlediklerini belirtti. Kanlarında, yoğun zevk hisleri üreten endorfin artışı da görüldü. İlginç bir şekilde, mevcut endorfin seviyesi ne kadar yüksekse, atlayıcı aynı düzeyde öforik hissettiğini belirtti. Bu durum da, tehdit edici olmayan bir ortamda bulundukları sürece insanların, savaş veya kaç tepkisine eşlik eden duyumlardan zevk aldığını gösteriyor.

İyi ve Kötü Stres

Tüm bunlara rağmen, beklenenin tam aksine, bungee jumping yapan atlayıcılarda normalde stresli bir durumdayken artan kortizol hormonunda da artış görüldü. Öyleyse, bir kişi aynı anda hem stresi hem de zevki deneyimleyebilir mi?

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Cevap: Tüm stres türleri kötü değildir!

Östres, (İng: Eustress, "eu" Yunanca "iyi" anlamına gelir.) insanların aktif olarak ihtiyaç duyduğu olumlu bir stres türüdür.

İki Hollandalı psikolog tarafında yürütülen ilginç bir çalışma sayesinde bir roller coaster sürüşünün "stresli" değil de "östresli "(İng: "eustressful") bir deneyim olarak adlandırılabileceğini biliyoruz.

Bu iki psikolog, astımla ve özellikle astımın stresle olan ilişkisiyle ilgileniyordu. Stresin, astım hastalarının astım semptomlarını daha şiddetli yaşamasına yol açtığına dair önceki bulgulara da dayanarak, östres uygulayarak ters bir etkinin yaratılıp yaratılamayacağını merak etti. Böylece, bilim adına, gönüllü bazı astımlı öğrenciler bir tema parkına götürüldü ve solunum fonksiyonları kontrol altındayken roller coaster'a bindirildi.

Reklamı Kapat

Araştırmanın bulguları oldukça dikkat çekiciydi: Akciğer fonksiyonu, tahmin edilebileceği üzere, çığlık atma ve vücuttaki ani değişim nedeniyle azalırken, aynı şekilde nefes darlığı hissi de azaldı. Bu durum da, heyecan arayışındaki roller coaster'a binen kişilerin bu sürüşü "olumlu bir şekilde stresli" olarak deneyimlediklerini düşündürüyor.

240 km hızı ile dünyanın en hızlı roller coaster'ı Formula Rossa. Abu Dabi.
240 km hızı ile dünyanın en hızlı roller coaster'ı Formula Rossa. Abu Dabi.

Dopaminin Rolü

Yine de roller coaster'lar herkesin tercih edeceği türden eğlence araçları değil. Peki, beynin kimyasındaki farklılıklar heyecan arayışına neden olan davranışları açıklayabilir mi?

Bungee jumping yapan atlayıcıları içeren çalışmada, insanların endorfin seviyesi ne kadar yüksekse o oranda öforik hissettiği öne sürülmüştü. Ancak normal düzeydeki endorfinin heyecan arayışını açıklamaya yardımcı olacağına dair bir kanıt yok çünkü bu düzeydeki endorfin, deneyimden zevk alıp almadığımızdan ziyade direkt heyecana tepki vermeye odaklı.

Yakın tarihte yapılan bir araştırmada, beyindeki nöral yolların işleyişinde önemli bir role sahip ve başka bir kimyasal haberci (transmiter) madde olan dopaminin rolüne bakıldı. Araştırma sonucunda; yüksek dopamin seviyesine sahip olan kişilerin, heyecan arayan davranışlar açısından daha yüksek puan aldığı görüldü. Bu bir sebep-sonuç ilişkisinden ziyade bir korelasyon örneği olsa da; başka bir çalışma, dopaminin beyindeki etkilerini değiştiren ve haloperidol adı verilen bir maddenin alınımının, heyecan arayış davranışlarında belirli bir azalmaya yol açtığını buldu.

Reklamı Kapat

Bu araştırma dizisi, roller coaster'a binmek gibi yoğun fiziksel katılım gerektiren deneyimlerin keyfini çıkarmanın, beynin kimyasındaki bireysel farklılıkları yansıtabileceği olasılığını ortaya koydu. Daha yüksek dopamin seviyesine sahip olan insanların heyecan arayış davranışlarına daha yatkın olabileceği öne sürüldü. Bu davranışlar zararsız roller coaster sürüşlerinden uyuşturucu kullanmaya, hırsızlık yapmaya kadar çeşitlenebiliyor.

Yaşlandıkça roller coaster sürüşünün hala ilgi çekici gelip gelmeyeceği ise henüz doğrudan araştırılmadı; ancak yeni bir anket, kaya tırmanışı gezileri gibi heyecan verici etkinliklerde yaşlarına göre insanların ne kadar heyecanlı olduğuna baktı. Bu tür etkinliklere olan ilginin yetişkinlikte doruklardayken, her geçen on yılda azaldığı görüldü. Bu da, yaşlı kişilerin roller coaster'a binmek gibi aktivitelere katılımının gittikçe azaldığını gösteriyor. Belki de tıbbi olarak tehlikeli seviyelere yükselen kalp atış hızını deneyimlemek, 50'li yaşın üzerindekiler için artık o kadar da ilgi çekici bir şey değildir.

Net olarak belirlemek zor olsa da, insanlar roller coaster'ları hızın, korku hissinin ve fizyolojik uyarılmanın olumlu etkilerinin bir birleşimi dolayısıyla seviyor denebilir. Nihayetinde roller coaster'lar bu hissi yaşamak için yasal, çoğunlukla güvenli ve nispeten ucuz bir seçenek. İnsanlar da yüzyıllardır bu sürüşü deneyimlemek için para ödemekten memnun ve biraz olumlu stres yaşamanın, östresli olmanın zararı yok.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 10
  • Bilim Budur! 2
  • Muhteşem! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: The Conversation | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 08/12/2021 19:15:51 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8486

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Mantar
Anksiyete
Kimyasal
Evrimsel Biyoloji
Ahlak
Böcek Bilimi
Maske
Göz
Parazit
Sars-Cov-2 (Covid19 Koronavirüs Salgını)
Diş
Mitler
İnsan
Bilim
Hidrojen
Büyük
Aşılar
Balina
Özellikler
Factchecking
Koruma
Cinsel Seçilim
Kadın
Hız
Zehirli Mantar
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman [UP bilgi linki] mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Tavsiye Et