Problem Çözme Nedir? Karşılaştığımız Problemleri Çözmek İçin Nasıl Düşünmemiz Gerekir?

Problem Çözme Nedir? Karşılaştığımız Problemleri Çözmek İçin Nasıl Düşünmemiz Gerekir? Unsplash
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı  İrem ÖznurKılıç Podcast Seslendirmeni İrem Öznur Kılıç
6 dakika
3,651 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Üst düzey düşünme becerilerini; problem çözme, yaratıcı problem çözme, eleştirel düşünme, bilimsel yaratıcı düşünme, tümevarımsal ve tümdengelimsel mantıklı düşünme, karar verme, hata analizi yapma, araştırma, özetleme, üst-bilişsel düşünme ve yaratıcı düşünme olarak sıralamak mümkündür.[1]Maier, "üst düzey" düşünme becerilerini, öğrenilen ve tekrar edilen davranışlar yerine anlamlandırıcı ve üretici davranışlar sergileme olarak açıklamıştır.[2], [3] Brookhart ise, tüm üst düzey düşünme becerilerinin "üst" olarak derecelendirilebilmesi ve "iyi düşünce" olarak adlandırılabilmesi için bireyde bir anlamlandırma eyleminin gerçekleşiyor olması gerektiğini söylemektedir.[4] Lewis ve Smith, alt düzey ve üst düzey düşünme becerileri arasında sınıf ortamı, bireyin eğitim geçmişi, konunun gerektirdiği performans düzeyi gibi faktörler dayanarak ayrım yapılabileceğini; fakat bireyin davranışlarında iki düzey birlikte de bulunabileceğini vurgulamaktadır.[1]

Üst düzey düşünme becerilerinden önemlilerinden bir tanesi problem çözmedir. Problem çözmeyi anlamak için kendi hayatımıza, geçmiş tecrübelerimize kısa bir bakış atmamız işimizi kolaylaştırabilir. Bize sunulan, keşfettiğimiz ya da yarattığımız problemlerin arasında yaşamaktayız, çözerek, çözmeyi deneyerek ya da çözemeyerek bilgi dağarcığımıza problemleri farklı şekillerde kodlamaktayız. Bu problemleri çözerken onu farklı bir alana alır, çözme sürecinde alternatif durumları, düşünceleri irdeleyerek incelemeye başlarız. Bu alana "problem alanı" denmektedir. Bu alanı ilk kez Newell ve Simon tanımlamıştır.[5]

Problem Çözmenin Adımları

Peki problemi çözerken nasıl hareket ederiz? Problem çözme hayatın birçok farklı bölümünde yer aldığı için, çözümünde de birçok farklı çözüm yöntemi ve bireysel farklılıklara dayanan yaklaşımlar vardır. Fakat Jonassen'e göre problemleri çözerken,içinde bulunulan durum ile ulaşılmak istenen durum arasındaki farkı kapatarak ilerleriz.[6] Bu hedefe yönelik hareketler nasıl ilerler? Örneğin akademik ya da akademik olmayan problemlerin çözümünde genelde neden-sonuç analizi yapılarak ilerlenir. Neden-sonuç analizi sürükleyici, sürekli ve bir sonraki aşama için farklı bilgilerin, farklı kombinasyonlarla harekete geçmesiyle kurgulanır. Aşağıda bir örnek yer almaktadır.

Reklamı Kapat

Evrim hakkında bir kitaba ihtiyacım var, nereden almalıyım? Bir kitapçıda bulabilirim. En yakın kitapçı nerede? Haritaya bakmalıyım. Haritayı nerden bulacağım? Telefonda harita uygulaması vardı, onu açmalıyım. Kitapçıyı bu uygulamada bulabilmek için arama sekmesine ne yazmam gerekiyor? (...) Bulduğum sonuçlara göre bana yakında kitapçı yok. Çevrimiçi bir mağazadan sipariş verebilirim, böylelikle adresime gelebilir.

Bu basit döngü, problem çözücünün ulaşmak istediği noktayla bulunduğu noktayı sürekli ölçerek alt amaçlar üzerinden hedefine ulaşmaya çalıştığı bir süreç izler. Çoğu zaman hedefe odaklı ilerleyen çözüm, hedeften tamamen bağımsız alt amaçlar üzerinden gelişebilir. Problem çözme her zaman problemin bu şekilde açık bir durumdan yola çıkarak başlamaz. Bu döngüye giren bir problem çözücünün düşünceleri şu genel görünüşe göre şekillenir:[7], [8], [9]

  1. Problemi tanıma ya da tanımlama (Bir kitaba ihtiyacım var, bu kitabın evrim hakkında olması gerekiyor.)
  2. Problemi zihinsel olarak açıklama (Eğer bir kitaba ihtiyacım varsa, ona ulaşmak için harekete geçmeliyim.)
  3. Çözüm stratejisi geliştirme (Kitapçıdan veya çevrimiçi bir mağazadan alabilirim.)
  4. Problemle ilgili bilgileri organize etme (Kitaplar nerede satılır? Hangi yayınevleri daha iyi kitap basar, çevremdeki kitapçıların konumları vb.)
  5. Problemin çözümü için mental ve fiziki kaynakları işe koşma (Telefondan harita sekmesinden kitapçıları aratmak veya çevrimiçi kitapçıların internet sitelerine giriş yaparak arayacağım kitabı girmek)
  6. Sonuca yönelik ilerlemesinde durumunu kontrol edebilme (Doğru adrese mi gidiyorum? Bu çevrimiçi sitede ihtiyacım olan kitap var mı? Kitabı alabilmem için adresimi doğru girdim mi?)
  7. Çözümü tutarlılığı için değerlendirme (Başlangıçta bir kitaba ihtiyacım vardı, istediğim kitaba ulaşabildim mi?)

Bu aşamalar bazen farklı sırayla olabilir veya yer değiştirebilir. Problem çözücü esnek olmalıdır.[10]

Problem Çözmenin Üst Bileşenleri

Problem çözmenin üst bileşenleri ise Sternberg'e göre aşağıdaki gibi sıralanmıştır:[11]

  1. Problemin varlığını tanımak,
  2. Problemin doğasını açıklamak,
  3. Problemin çözümü için zihinsel ve fiziksel kaynakları işe koşmak,
  4. Problemle ilgili hangi bilgileri kullanacağına karar vermek,
  5. Problemin süreci için çözüm adımları oluşturmak,
  6. Problemi çözerken sürece içten ve dıştan bakabilmek,
  7. Problemin sonucunu değerlendirebilmek.

Bu üst bileşenlerin çizdiği şema bize daha anlaşılır bir problem çözme becerisi tanımı sağlamaktadır. Bireyler bu zihinsel süreçleri oluştururken farklı kaynaklardan faydalanır. Akademik bilgi geçmişi ve tecrübeler bunlardan iki tanesidir.

Problemlerin Tanımlanma Kalitesi

Problemleri çözmede izleyeceğimiz yollar (takip edeceğimiz süreçler), problemin doğasına göre değişiklik göstermektedir. Bu yaklaşımlardan yola çıkan yapılara baktığımızda karşımıza iyi tanımlanmış (İng: "well-defined") ya da iyi tanımlanmamış/muğlak (İng: "ill-defined") olarak keşfedilen, yaratılan ya da sunulan problemler çıkmaktadır.[6] Yukarda bahsedilen neden-sonuç analizi adımlarında olduğu gibi iyi tanımlanmış problemler alt amaçlara, daha küçük adımlara ayrılabilir (örneğin bir matematik sorusu gibi). İyi tanımlanmış problemlerin adımları net, içeriğindeki değişkenleri belirgin ve açıktır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Süreci bu şekilde alt amaçlara ayırabilme seçeneği, iyi tanımlanmamış problemler için her zaman mevcut olmayabilir. Örneğin küresel ısınma problemini nasıl çözeceğiz? Bu problemin adımları (çözüm aşamaları) net değildir. İyi tanımlanmamış problemin açık olmayışı ve çözümünde izlenebilecek yolların farklılığı bu problemlerin karakteristik özellikleridir.

İyi tanımlanmış olsun veya olmasın problem çözüm süreci kişiden kişiye farklılaşmaktadır. Öyle ki kitap almak isteyen bir lise öğrencisi ile bir profesörün geçireceği zihinsel çözme süreçleri farklı olacaktır. Bu sürece sosyal kültürel veya tarihi birçok alt faktör etki edecektir. Aynı zamanda motivasyon, bilgi düzeyi, tecrübe gibi etkenler de olacaktır.

Problem Çözmeyle İlgili Kavramlar

Problem çözme ile ilgili bazı terimler vardır:

  • Problemleri çözerken bazen çözdüğümüz eski problemlerin temel bilgilerinden yola çıkarak hareket ederiz. Problem hakkında ya da benzer bir problem hakkında daha önceden uygunluğunu bizim için ispatlanmış bir çözüm varsa bunu yeni probleme transfer etme eğiliminde oluruz. Buna analojik transfer adı verilir.
  • Bir diğer terim ıraksak düşünmedir. Bu terim konunun özünden ayrılmadan problem hakkında birbirinden farklı çözümler üretmeyi ifade eder.
  • Yakınsak düşünme elimizdeki problem hakkında farklı çözümleri, aralarından uygun bir tanesini seçinceye kadar azaltmaktır.
  • Kuluçka ise, problem çözümünde ani bir iç-görü oluşuncaya kadar problem çözümünün bilinçli olarak düşünülmediği (arka plana atıldığı) bir durumdur. Problem çözmeyi zorlaştıran bazı durumlar vardır.
  • Saplanma (fixation) farklı seçenekler düşünmeden bir şey hakkındaki düşünme şeklini değiştirmemektir.
  • İşleve takılma ise problem çözerken kullanılması mümkün bir seçeceğin, mevcut kullanımından farklı kullanmayı düşünmemektir. Örneğin sürekli kendiliğinden kapanan pencere açık durumda tutabilmek için bir çay kaşığı kullanabiliriz, fakat çay kaşığının işlevine takılırsak, bu seçeceği düşünemeyiz.

Problem Kategorileri

Problemleri, özelliklerine göre bazı sınıflara ayırabiliriz. Jonassen'in yaptığı problem sınıfları için verdiğimiz örnekler aşağıda yer almaktadır:[6]

  1. Mantıksal problemler: Bir çubuğa sıralanmış üç halkayı en az hamleyle, büyüklük sırasını değiştirmeden nasıl farklı bir çubuğa aktarabilirim?
  2. Algoritmik problemler: Pound ölçü birimini kilograma çevirmek.
  3. Hikaye problemleri: Farklı taşıtlar kullanılarak Ankara’dan Japonya’ya kaç farklı şekilde gidilebilir?
  4. Kural kullanılan problemler: Yaptığı satış başına belirli bir prim alan mağaza çalışanının ay sonu alacağı maaşına ek alacağı ücreti hesaplamak.
  5. Karar vermeyi gerektiren problemler: Hem yaz aylarında hem kış aylarında etkili ve verimli bir şekilde kullanılabilecek bir kamp çadırı satın almak.
  6. Sorun gidermeyi gerektiren problemler: "Bilgisayarın neden çalışmıyor?"
  7. Teşhis edici çözüm gerektiren problemler: Farklı kaynaklar kullanarak, olabildiğince kapsamlı, uygun ve en doğru şekilde vize ödevimi nasıl yaparım?
  8. Stratejik performans problemleri: Bir tiyatro oyunu yönetmek.
  9. Durum analizi gerektiren problemler: Psikolojinin alt dallarının yeniden düzenlenmesi gerekse hangi alt dallara ayrılabilir?
  10. Tasarım gerektiren problemler: Mantıksal bir bütünlük sağlayarak bir makale ortaya çıkarmak.
  11. İkilemler: "Mahkum ikilemi" (İng: "Prisoner’s dilemma") üzerine fikir yürütmek.
Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 19
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 9
  • Umut Verici! 3
  • Muhteşem! 2
  • Bilim Budur! 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Güldürdü 1
  • Korkutucu! 1
  • İnanılmaz 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ a b A. Lewis, et al. (1993). Defining Higher Order Thinking. Theory Into Practice, sf: 131-137. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ N. R. F. Maier. (1933). An Aspect Of Human Reasoning. British Journal of Psychology, sf: 144-155. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ N. R. F. Maier. (1937). Reasoning In Rats And Human Beings. The Psychological Review, sf: 365-374. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ S. Brookhart. (2010). How To Assess Higher Order Thinking Skills In Your Classroom. Yayınevi: ASCD.
  • ^ A. Newell, et al. (1972). Human Problem Solving. Yayınevi: Englewood Cliffs.
  • ^ a b c D. H. Jonassen. (2000). Instructional Design Model For Well-Structured And Ill-Structured Problem-Solving Learning Outcomes. Educational Technology Research and Development, sf: 65-95. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. D. Bransford, et al. (1993). ). The Ideal Problem Solver: A Guide For Improving Thinking, Learning, And Creativity. Yayınevi: W. H. Freeman.
  • ^ J. R. Hayes. (1989). The Complete Problem Solver. Yayınevi: Erlbaum.
  • ^ R. J. Sternberg. (1986). Intelligence Applied? Understanding And Increasing Your Intellectual Skill. Yayınevi: Harcourt Brace Jovanovich.
  • ^ J. E. Pretz, et al. (Kitap bölümü, 2021). Recognizing, defining and representing problems. doi: 10.1017/BC09780511615771.002. Not: In J. E. Davidson & Sternberg (Eds), The psychologt of problem solving solving (ss. 3-30)..
  • ^ R. J. Sternberg. (1985). Beyond Iq: A Triarchic Theory Of Human Intelligence. Yayınevi: Cambridge University Press.
  • Y. M. Heong, et al. (2013). The Level Of Marzano Higher Order Thinking Skills Among Technical Education Students. EJournal Publishing, sf: 121-125. doi: 10.7763/IJSSH.2011.V1.20. | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 09/12/2021 03:10:44 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11095

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Kategoriler ve Etiketler
Tümünü Göster
Size Özel
İçerikler
Instagram
Dağılım
Genom
Doğa
Türlerin Kökeni
Yıl
Moleküler Biyoloji
Doğa Yasaları
Meteor
Kuş
İletişim
Algı
Çağ
Transkripsiyon
Kuyruk
Bağışıklık
Sinirbilim
Wuhan
Görüş
Hastalık Kataloğu
Epigenetik
Ribozim
Kuyruksuz Maymun
İngiltere
Paleontoloji
Konuşma
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman [UP bilgi linki] mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Tavsiye Et