Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Bir Evrimsel Psikoloji Savunusu: Evrimsel Psikoloji "Kılıfa Uydurma" Hikayelerden mi İbaret, Yoksa Yeni Öngörülere Kapı Aralıyor mu?

Bir Evrimsel Psikoloji Savunusu: Evrimsel Psikoloji "Kılıfa Uydurma" Hikayelerden mi İbaret, Yoksa Yeni Öngörülere Kapı Aralıyor mu? Pixabay
Evrimsel Psikoloji ve Duygular
13 dakika
1,182
  • Evrimsel Psikoloji

Sosyal bilimler çerçevesinde evrimsel psikolojiyi temel alan hipotezler, genellikle bu hipotezleri üreten araştırmacıların halihazırda yapılmış bir gözlemi "kılıfına uydurduklarıyla" suçlanmaktadır. Bu suçlamalar temelsizdir.

Evrimsel yaklaşımların insan zihnine dair çok sayıda yeni öngörü ve yeni keşiflere yol açtığını kanıtlayan çalışmalar bulunmaktadır. Örneğin bu makalede konu alınan bulgular, evrimsel mantıklama yöntemi ile, a priori (önceden) tahmin edilmiştir. Bir diğer deyişle bu tahminler, araştırmalardan önce yapılmıştır. Dolayısıyla burada okuyacağınız sonuçlar, eleştirmenlerin iddia ettiğinin aksine, araştırmalardan elde edilen verilere sonradan uydurulan hikayeler olamazlar.

Bu Reklamı Kapat

Evrimsel Psikolojide Araştırma Başlıkları

Öfke

Bir evrimsel psikoloji teorisine göre öfke, diğer bireylerin öfkelenen bireye daha iyi davranmasına ikna olması amacıyla bir "pazarlık taktiği" olarak evrimleşmiştir.[1]Eğer bir kimsenin sizin iyiliğinize gereken önemi atfetmediği izlenimine kapılırsanız (bilinçdışı gerçekleşen bir süreçle), öfkelenerek bu kimsenin sizin iyiliğinizi ciddiye almasına yönelik bir baskıda bulunur ve "refah takas oranını" (sizin refahınıza karşı kendi refah oranını) tekrar düşünmeye itersiniz.[2]

Yukarıda kısaca açıklanan teoride iki a priori tahmin yürütülmektedir:

Bu Reklamı Kapat

  • Haksızlığa uğramış kimselerde hangi faktörlerin daha büyük bir öfkeye yol açacağı;
  • Suçlunun (öfkelendiren kimsenin) mağduru (öfkelenen kimseyi) sakinleştirmek adına neler yapacağı.
Pixabay

Öfkeyi Tetikleyen Unsurlar

Biri haksızlığa uğradığında ne gibi unsurlar büyük bir öfkeye sebep olur? Teoriye göre bu sorunun cevabı, suçlunun mağdurun refahını ve iyiliğini dikkate almadığı, kime zarar verdiğini kesin olarak bildiği, bu kişiyi büyük kayıplara uğrattığı ve bundan hemen hemen hiç fayda sağlamadığı durumlardır. Bir başka deyişle teori, mağdurun;

  1. özel olarak hedef alındığı,
  2. büyük kayıba uğradığı/acı çektiği,
  3. suçlunun kayda değer bir fayda sağlamadığı zamanlar en üst düzeyde öfkeleneceğini varsaymaktadır.

Üçüncü madde kulağa gerçekten tuhaf geliyor, değil mi? Suçlu büyük bir kazanç sağladığında mağdur neden daha az öfkelensin? Öfkenin evrimsel temellerini açıklayan teorimiz buna da bir cevap sunuyor: Eğer suçlu, doğru düzgün bir kazanç sağlamayacak olmasına rağmen sizi öfkelendirdiyse bu, onun çok az bir kazanç uğruna sizi öfkelendirmeyi göze aldığını, bu küçük kazancın sizin iyiliğinizden daha önemli olduğunu gösteriyor. Yani teoriye göre suçlu size karşı daha verimsiz bir refah takas oranına sahip. Teorinin bu a priori tahminleri altı farklı kültürde yapılan çalışmalarca edinilen bulgularla da kanıtlanıyor.[3]

Suçlunun Özrü

Aynı teori, suçlunun "özür safhasında da" ilgi çekici a priori tahminler yapmaktadır. Teori, suçlunun mağduru

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

  1. özellikle hedef almadığını,
  2. mağdurun küçük bir bedel ödeyeceğini varsaydığını,
  3. edindikleri faydanın büyük olduğunu ifade ederek yatıştırmaya çalışacağını savunur.

Bu üç yöntem de kültürlerarası çalışmalar ile bulgulanmıştır ve desteklenmektedir.[3]

Pixabay

Üçüncü maddenin yine mantığa aykırı olduğunu düşünebilirsiniz; nihayetinde bu maddede suçlunun suçu ile mağduru yatıştırmaya çalıştığı ifade ediliyor. Ancak bu da net bir evrimsel mantık çerçevesi kullanılarak a priori tahmin edilmiş ve verilerle de desteklenmiş bir olgu.[3]Yani "kılıfa uydurma hikayelerinin" tam tersi.

İğrenme

Evrimsel teoriler yalnızca öfkeyi açıklamakla kalmıyor; psikolojinin diğer alanlarına da kimi öngörüler getiriyorlar.

Tamamı a priori olarak yapılmış şu evrimsel tahminleri bir düşünün:

  • İnsanlar, daha yüksek enfeksiyon riski teşkil eden nesnelere karşı daha güçlü bir iğrenme hissi deneyimleyecektir.[4]
  • Hamile bireyler hamileliklerinin ilk üç aylık döneminde ikinci ve üçüncü üç aylık dönemlere kıyasla daha fazla iğrenme hissi deneyimleyecektir.[5]
  • Bulaşıcı hastalıkların daha yaygın olduğu bölgelerde büyümüş insanlar, bu bölgelerde büyümemiş insanlara kıyasla daha içe dönük, yeni deneyimlere ve kısa süreli birlikteliklere daha kapalı olacaktır.[6]
  • Patojen dayanıklılığında gözlemlenen kültürler arası farklar, bu farkların toplumların bireyci ve kollektivist davranışlarını belirler. Bu farklılıklar evrimsel psikoloji temelli teorilerle tahmin edilebilir.[7]
  • Kısa vadeli çiftleşmeye eğilimli bireylerde tiksinme hissi daha az olacaktır.[8]
  • Tiksinme hissini deneysel olarak tetiklemek, kısa vadeli çiftleşmeye olan ilgiyi düşürecektir.[9]
  • Bireyler kendi çocuklarından ve bu çocukların dışkılarından, diğer çocukların dışkılarına kıyasla daha az tiksinecektir.[10]
  • Bireylerin hastalık tehditi ile karşı karşıya gelmesi a) proinflamatuar sitokinlerin salınımı, b) kaçınma davranışı, c) yeni deneyimlerden geçici olarak kaçınma, ve d) diğer insanlarla iletişim kurmaya yönelik isteğin azalması dahil olmak üzere enfeksiyon riskini azaltan bir dizi psikolojik ve fizyolojik değişikliği tetikleyecektir.[11], [12]
Pexels

Burada yer alan tahminlerin bazılarının evrimsel akıl yürütme olmadan da çıkarsanabileceği iddia edilebilir. Fakat bazı tahminlerin yapılması, evrimsel akıl yürütme olmaksızın oldukça güçtür; bazılarının ise neredeyse imkânsız olduğu da kabul edilmelidir.

Bu Reklamı Kapat

Dikkat edilmesi gereken unsur ise, bu örneklerin hiçbirinde evrimsel açıklamanın varolan veriye uyarlanmadığıdır. Her bir örnekte evrimsel akıl yürütme, bir hipotez oluşturmak için kullanılmış, bu hipotez test edilerek yeni bulgulara ulaşılmıştır. Bir başka deyişle yapılmış gözlemlere uygun kılıflar geçirilmemiştir; evrimsel akıl yürütme ilkeleri kullanılarak a priori tahminler oluşturulmuş, test edilmiş ve bu tahminler neticesinde daha önceden keşfedilmemiş bulgular ortaya çıkarılmıştır.

Yalnızca yukarıda bahsedilen kanıtlar dahi evrimsel psikoloji alanının "kılıfa uydurma hikayelerden" ibaret olduğunu savunan yaklaşımların eksik olduğunu göstermektedir. Psikolojide yer alan evrim temelli hipotezler de diğer tüm hipotezler gibi test edilmekte, bu testlere bağlı olarak da kabul görmekte ya da reddedilmektedir.[13]

Bu sebeple "kılıfa uydurma hikayeler" yanılgısı özellikle evrimsel psikoloji literatürüne hakim kimselerde tuhaf bir hisse sebep olmaktadır, zira bu kimseler, evrimsel psikolojinin yanılgının iddia eddiği kılıfa uydurma yönteminin tam zıttı yöntemlerle faaliyet gösterdiğini bilmekte; evrimsel psikoloji ile insan psikolojisine dair yapılan tahminlerin kapsamlılığının ve hassasiyetinin farkındadırlar. Alanda geleneksel ve evrimsel yaklaşımların rahle-i tadrisatından geçmiş birçok akademisyenin bu tahmin kapasitesi sebebiyle evrimsel yaklaşımı kabul ettiği de gözlemlenmektedir.

Pixabay

Ancak yanılgıyı savunan bazı kimseler, aynı argümanın farklı formlarıyla karşımıza çıkmaktadır.

Bu Reklamı Kapat

Evrimsel psikoloji temelli hipotezler "kılıfa uydurma hikayeler" olmalıdır, çünkü bir adaptasyon (biyolojik bir işleve sahip olduğu için evrimleşmiş) ile türev unsur (adaptasyonun bir yan ürünü) arasındaki farkı tespit etmek mümkün değildir derler.

Bu argüman ise iki ciddi hata barındırmaktadır.

Adaptasyonları türev unsurlardan ayıran kanıt odaklı kriterler bulunmakta ve uygulanmaktadır.[14], [15], [16], [17], [18], [19]

Bir diğer hata ise evrimsel çalışmaların tamamının neyin adaptasyon olup neyin adaptasyon olmadığını tespit etmek çerçevesinde yapıldığı varsayımıdır. Ancak bu varsayım geçerli değildir; yazımızda da gösterildiği üzere evrimsel psikoloji kapsamında gerçekleştirilen birçok araştırmada evrimsel akıl yürütme ilkeleri çerçevesinde a priori tahminler yürütülmekte ve insan zihni ile ilgili yeni keşifler yapılmaktadır. Bu araştırmalarda bir unsurun adaptasyon olup olmadığı tartışılmaz; yeni sorular sorulur, yeni tahminler yürütülür ve yeni keşiflerde bulunulur. Bu yazımızda atıfta bulunulan çalışmalarda da evrimsel akıl yürütme ilkeleri ile yeni tahminler üretilmiş, bu tahminler test edilerek doğrulanmış veya çürütülmüş, zihinle ilgili kimi çıkarımlar yapılmıştır. Evrimsel psikoloji çalışmalarında "Üzerinde çalıştığımız fenomen bir adaptasyon mu, yoksa bir türev unsur mu?" sorusunun cevabı özellikle aranmaz; hatta bazen bu soru sorulmaz bile.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Bir Bakışta Seti: Tarih, Psikoloji, Ekonomi, Felsefe (4 Kitap)

Bu seti edinerek elde edeceğiniz kitaplar şunlardır:

  1. Bir Bakışta Tarih – Instant History, Sandra Lawrence
  2. Bir Bakışta Psikoloji – Instant Psychology, Nicky Hayes & Sarah Tomley
  3. Bir Bakışta Ekonomi – Instant Economics, David Orrell
  4. Bir Bakışta Felsefe – Instant Philosophy, Gareth Southwell
Devamını Göster
₺415.00
Bir Bakışta Seti: Tarih, Psikoloji, Ekonomi, Felsefe (4 Kitap)

Hata Yönetimi Teorisi

Evrimsel akıl yürütme yöntemlerinin bu yazıda ele alınacak son kanıtı da bilişsel önyargıların evrimini açıklayan bir teoriden, Hata Yönetimi Teorisi'nden gelmektedir. Hata Yönetimi Teorisi, karar senaryolarında Birinci Tür (yanlış pozitif) ve İkinci Tür (yanlış negatif) olmak üzere iki türde hata yapılabileceğini savunur. Bu iki türdeki hatanın bedellerindeki dengesizlik, ilgili türün evrimsel sürecinde sürekli tekrarlanarak türde bedeli daha az hatanın seçilmesine yönelik nörobilişsel mekanizmaların evrimleşmesine aracı olur. Bir başka deyişle beyinlerimiz duman alarmlarına benzer bir faaliyet gösterirler: Yangınla ilgisiz bir dumandan ötürü ötmeye başlasa bile bu iyidir; çünkü alarmın yangın yokken hata yapıp ötmesi, yangın varken ötmemesinden yeğdir (zira bu, çok daha ağır bir bilançoyla sonuçlanacaktır).

Pixabay

Bu evrimsel teori sosyal biliş, görsel ve işitsel algı ve bağışıklık sisteminin işlevlerine dair yeni keşiflere kapı aralamaktadır. Örneğin bu teori kapsamında insanların bir uçurum gibi yüksek bir yerden yere bakmaları takdirinde yerden yüksekliklerini "abartacakları" tahmin edilir, zira bu uzaklığı abartmamaları ve belki hafife almaları, dikkatsizliğe ve ölümcül bir kazaya sebep olabilir.

Bu "yere bakarken yüksekliği abartma" tahmini de; yere değil, yukarı bakarken aynı abartma faaliyetinde bulunmayacağımız tahmini de; bu abartmayı yalnızca düşmemizin mümkün olduğu çevresel yüksekliklere uyguladığımız, bu tehlikenin bulunmadığı ölçümlerde (örneğin iki nesne arasındaki mesafeyi gözümüz ile ölçmeye çalışırken) uygulamadığımız tahmini de kanıtlarla desteklenmektedir.[20], [21]

Hata Yönetimi Teorisi kapsamında aynı zamanda heteroseksüel kadınların "şüpheci bağlanma önyargısı" gösterecekleri de tahmin edilmektedir. Çünkü çiftleşebileceği bir bireyin, konumuz olan kadına duyduğu bağlanma arzusunun hafife alınması, abartılmasından daha sağlıklıdır. A priori olarak üretilen bu tahmin ve bu tahmine bağlı olarak postmenapozal kadınlarda bu önyargının bulunmadığı tahmini de kanıtlarla desteklenmektedir.[22], [23]Ön bulgular umut verici olmasına karşın, bu hipotezin daha farklı kültürlerde de test edilmesi, hangi bağlamlarda önyargının arttığının ya da azaldığının; geçersiz kılındığının ya da tersine döndüğünün bulgulanması da gerekmektedir.

Yine Hata Yönetimi Teorisi ile tahmin edilen bir önyargı da işitsel yakınlık önyargısıdır. Daha açık olmak gerekirse Teori, yaklaşmakta olan sesleri daha yakınımızdan geliyor gibi algılayacağımızı ve bu seslerin kaynağının bize daha yüksek bir hızla yaklaştığını düşüneceğimizi varsayar. Bunun sebebi ise yaklaşan bir tehlikeye karşı daha erken hazırlanmamızın geç hazırlanmamıza kıyasla daha sağlıklı bir hata olmasıdır. Literatürde bu işitsel yakınlık önyargısını insanların (ve maymunların da!) gösterdiğini kanıtlayan; yaklaşan seslerin uzaklaşan seslere kıyasla daha yakında ve başladığını ve sonlandığını düşündüğümüzü bulgulayan; aynı hızda hareket etmelerine rağmen yaklaşan ses kaynaklarının uzaklaşan ses kaynaklarına kıyasla daha hızlı hareket ettiğini düşündüğümüzü gösteren çalışmalar bulunmaktadır.[24], [25], [26]

Pixabay

Teori ile işitsel yakınlık önyargısında cinsiyet temelli farklılıklara ve farklı bebek seslerine (gülme - ağlama) verilen tepkilere dair verilerle desteklenen yeni tahminler de yürütülmektedir.[27], [28]Teori çerçevesinde yapılan tahminlerle bulgulanan bir başka fenomen ise fiziksel açıdan daha güçsüz bireylerin daha güçlü bir işitsel yakınlık önyargısına sahip olduğu gerçeğidir.[29]

Yazının bu noktasına kadar atıfta bulunulan bütün çalışmaların normal bir mantık yürütme ile tahmin edilemeyeceği; bazılarının evrimsel akıl yürütme yaklaşımları benimsenmeksizin keşfedilemeyeceği açıktır. Çalışmalarda yürütülen tahminler yanlış olsa bile şu gerçek göz ardı edilemez: Bu hipotezler a priori tahminler çerçevesinde oluşturulmuş ve zihnin çalışma prensiplerine dair yeni keşiflere kapı aralamış hipotezlerdir. Varolan veriyi kılıfına uydurmamışlardır. Yani evrimsel psikolojide benimsenen yöntem, evrimsel psikoloji karşıtlarının sunduğu argümanların tam tersi yönde hareket etmektedir. A priori evrimsel akıl yürütme ile tahminler ortaya atılır ve sınanır. Bu süreç ile yeni keşiflerde bulunulur. Önce veri, sonra açıklama gibi bir yöntem kullanılmaz.

Liste Giderek Uzuyor...

Karşıtlar, genellikle evrimsel mantıklamanın a priori bir tahmin yürüterek yeni bir keşfe kapı araladığı "tek bir örnek" görmeyi talep ederler. Eğer yanlış saymadıysak, bu yazımızda 26-27 örnek sunulmaktadır.

Ancak şunun da kabul edilmesi gerekiyor ki bu yazı için seçilen üç teori (öfke, tiksinme ve hata yönetimi teorisi) ve bu teoriler ekseninde yapılan keşiflerin özel hiçbir yanı yoktur. Diğer teoriler de sosyal bilimler çatısı altında evrimsel mantıklamanın getirdiği tahmin gücünü seçilen bu teoriler kadar iyi yansıtabilir.

Örneğin bu yazıda gurur, utanç, açlık, minnettarlık, kıskançlık, liderlerin politik tercihleri, eş seçimlerinde evrensellik, çiftleşme stratejilerinde kültürel farklar, saygı, suçlulara karşı ceza temelli hisler, kâr amacı gütmeyen kuruluşlarda gönüllülük, eşit gelir dağıtımına destek, kamu mallarının kullanımının tercih edilmemesi konusunda ahlâk, "ırk" kavramının silinmesi, sıklık ve olasılıkla ilgili matematik problemlerini çözme kabiliyeti, istatiksel çıkarımları destekleyen koşullar, sosyal anlaşmaya uymayan bireyleri tespit etme kabiliyeti, yeni doğmuş bebeklerin kime benzediğini düşündüğümüz, hastalıkların hangi psikolojik fenomenler ile beraber deneyimlendiği, fiziksel çekiciliğe verilen değeri belirleyen kültürel farklar, öfke, tiksinme ve hata yönetimi teorisi yerine kullanabileceğimiz teorilerin yalnızca bir kısmıdır.[30], [31], [32], [33], [34], [35], [36], [37], [38], [39], [40], [41], [42], [43], [44], [45], [46], [47], [48]

Bu Reklamı Kapat

Evrimsel Psikoloji Neden Bu Kadar İsabetli?

Psikoloji kapsamında kullanılan evrimsel yaklaşımların nasıl böylesine güçlü bir tahmin potansiyeli barındırdığı sorgulandığında ise şu cevap karşımıza çıkmaktadır: Kısa ve henüz tamamlanmamış bir değerlendirme, evrimsel psikolojinin psikoloji çatısı altında yapılan çalışmaların biyoloji ile uyumlu olmasını dikte ederek araştırma alanını daralttığı yönünde bir anlayış sunmaktadır. Böylelikle bu araştırmalar Evrim Teorisi'nin temel ilkelerini reddeden hipotezleri baştan eler; zira Evrim Teorisi, yapılacak çalışmaların temel alabileceği literatürü beraberinde getirmekte, diğer teorilere kıyasla daha geniş ve gözlemlenecek fenomenlere uyumlu bir tahmin havuzu yaratmaktadır. Bunun yanında evrimsel yaklaşımlar, araştırmacıların insan psikolojisi ve davranışları hakkında tahminler yürütmesi konusunda son derece faydalı olan, "görev analizi" gibi yöntem araçlarını da hizmetlerine sunmaktadır.[18], [49], [50]

Pixabay

O Zaman Ne Bu Tantana?

Bütün bunlarla beraber bir argümanı savunmak ya da çürütmek için literatürde yer alan güçlü ya da zayıf örneklerin seçilmesi ve bu örnekler etrafında hareket edilmesi mümkündür; evrimsel psikoloji argümanlarını çürütmeye çalışan bir kimse, en zayıf örnekleri seçerken, savunmaya çalışan bir kimse de en güçlü örnekleri seçebilir. Bu örneklem analizine yaklaşmanın da iki yolu vardır:

  • İlk yöntem, alanda yapılan çalışmaların ortalama kalitesinin temel alınmasıdır. Bu yaklaşımın sorunu ise literatüre tam bir hakimiyeti bulunmayan bilim okuryazarlarının ve sosyal bilimcilerin ortalama kaliteye yönelik bir çıkarımda bulunamayacak olmasıdır. Bir bireyin böyle bir çıkarım yapılabilmesi için sosyal psikoloji, gelişim psikolojisi, kişilik psikolojisi gibi alanlarda yüzlerce makale okumuş olması gerekir ki sağlıklı bir karşılaştırma yapabilsin.
  • Böyle bir yazıda ele alınabilecek, psikolojinin birçok alanında çok sayıda çalışma okumamış kimselerin faydalanabileceği ilkesel bir değerlendirme şudur: "Evrimsel psikoloji yalnızca verileri evrim kılıfına uydurarak açıklayan bir alan mıdır?" Yazıda bu sorunun ele alındığı düzinelerce örnek verildi; ancak kabul etmek gerekiyor ki evrimsel psikoloji alanı "kılıfa uydurma çalışmalarına" tam manasıyla bağışıklı değildir; buna rağmen zihnin çalışma ilkelerine yönelik birçok a priori tahminde bulunarak yeni keşiflerin kapısını da aralamaktadır. Bunun aksini iddia eden argümanlar genellikle kanıttan yoksun olmakta, yapılan çalışmalara "Tabi ki de öyle olacak!" benzerinde bir yaklaşım ile yaklaşarak, herhangi bir tartışma noktası bırakmaksızın sunulmaktadır.

Sonuç

Evrimsel psikoloji genç bir bilim dalıdır; mükemmel değildir ve tamamlanmış bir disiplin de değildir. Diğer birçok bilim dalı gibi gelişime açıktır ve kesinliğiyle, nüanslarıyla her geçen gün büyümektedir. Buna karşın evrimsel psikoloji alanına gösterilen direnç, evrimsel psikolojinin eksik olduğu noktaların bilinçli bir değerlendirmesiyle yapılmamakta; yanlış anlaşılmaları temel almaktadır. Bu yanlış anlaşılmalar çerçevesinde üretilen argümanların temelsiz olması da kimseyi şaşırtmamalıdır.

Bu yazının amacı insan zihnini temel alan çalışmalarda kullanılan evrimsel yaklaşımların yüksek sayıda yeni keşfe kapı araladığını göstererek, alanın "kılıfa uydurma hikayelerden" ibaret olduğunu savunan, popüler ancak hatalı argümanlara karşı çıkmaktır. Birçok insan bilimin en önemli, belki de ana amacının yeni keşifler yapmak olduğu konusunda hemfikirdir; bu ölçüt dahilinde evrimsel psikolojinin halihazırda başarılı bir bilim dalı olduğu söylenebilir.

Fakat evrimsel psikolojinin başarısı yalnızca yeni keşifler ile kısıtlı da değildir. Evrimsel psikoloji, yeni keşiflerin yanında varolan bulguları evrimin ışığında inceleyerek ve açıklayarak; daha önce sorulmamış soruları sorarak; bir teori etrafında buluşturulmamış bulguları tutarlı bir çerçevede birleştirerek; sosyal ve biyolojik bilimler arasında kavramsal köprüler kurarak; eğitim, tıp, akıl sağlığı alanlarında pratik uygulamaların doğmasına aracı olarak diğer birçok alana da katkıda bulunmaktadır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Muhteşem! 2
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 23/05/2022 16:49:23 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11525

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Kanser
Ay Görevleri
Sağlık Örgütü
Kök Hücre
Hastalık
Depresyon
Karbonhidrat
Okyanus
Skeptisizm
Paleontoloji
Nobel Ödülü
İnsan
Felsefe
Viral Enfeksiyon
Kromozom
Dalga
Kuvvet
Yıl
Yılan
Doğum
Şempanze
Örümcek
Biyocoğrafya
Amerika
Test
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Alıntı Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Tavsiye Et