Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Primatlarda Para Kavramı: İnsan Harici Maymunlar Para Kavramını Anlıyor mu?

Para Kavramı Öğretilen Kapuçin Maymunları, Kısa Süredece Ticareti ve Fuhuşu Keşfediyor!

Primatlarda Para Kavramı: İnsan Harici Maymunlar Para Kavramını Anlıyor mu? Popular Science
5 dakika
2,262
Tüm Reklamları Kapat

Son yıllarda yapılan bir dizi araştırma, insan-harici primatlarda da para algısının olduğunu veya bu algının doğru şartlar altında gelişebileceğini göstermektedir. Örneğin kapuçin maymunları jeton kullanarak en sevdikleri yiyecekleri satın almayı öğrenebilmekte, belli bir miktar parayla 1 adet kaliteli yiyecek mi yoksa çok sayıda kalitesiz yiyecek mi alacaklarına karar verebilmektedir.[1] Bu primatlar, aynı zamanda para karşılığında seks (fahişelik) davranışı da sergilemektedir.[2] Bu yazımızda, insan-harici primatların parayla ilişkisine biraz daha yakından bakacağız.

Para, Yeni Bir İcattır!

Yaklaşık 13.8 milyarlık Evren tarihini 1 yıllık takvime sıkıştırdığımızı hayal edersek, parayı, 31 Aralık günü saat 23:59'u 44 saniye geçeden itibaren kullanıyoruz demektir.

Tüm Reklamları Kapat

Buna rağmen, paranın günümüz toplumundaki önemini göz ardı edilemezdir. Bu 1 yıla sıkıştırılmış kozmik takvimde son saniyeye denk gelen 19. yüzyılda doğan büyük roman yazarı Tolstoy'un "İnsan ne ile yaşar?" sorusuna verilebilecek en genel cevap, günümüzde kuşkusuz paradır. Tolstoy'dan bir yüzyıl sonra yaşamış ama takvimde onunla hemen hemen dönemdaş sayılabilecek Maslow'un teorileştirdiği ihtiyaçlar hiyerarşisinde en altta bulunan fiziksel ihtiyaçlardan en üstteki kendini gerçekleştirmeye kadar paranın her basamakta kolaylaştırıcı rolünü oynadığını gözlemek mümkündür ve hatta modern hayatta para olmadan bu ihtiyaçları karşılamak imkansız hale gelebilmektedir.

Bunun dışında para ve paradan doğan dinamikler öylesine güçlüdür ki savaşların bile yapılış biçimini değiştirebilmektedir: Onarılamaz düzeye varabilen sosyal ve ekonomik yıkıcı etkilerinden dolayı sıcak muharabeler yerine, ülkelerin ticaretlerine ambargo uygulamak daha etkin bir silah hâline gelmiştir. Rusya'nın Ukrayna'yı işgal etmesi ile batının Rus petrolü ticaretine kısıtlama getirmesini bu ambargonun son zamanlardaki örneklerinden biri olarak düşünebiliriz.[3]

Tüm Reklamları Kapat

İnsan, Tek Paragöz Hayvan Değil!

Günümüzde para kullanımının birçok formu vardır ve para ile ilgili kompleks kararların bilişsel performans (ve dolayısıyla zeka) ile alakalı olduğu birçok araştırma ile ortaya koyulduğundan, kozmik takvimde sadece birkaç saniyedir var olan para ile alakalı karar verme rasyonelitesinin sadece insanlara özgü olduğu (ve böyle olması gerektiği) sanrısına kapılmak kolaydır.[4]

Ancak yapılan çalışmalar, insan-harici hayvan türlerinde de para kavramına yönelik algı bulunduğunu göstermektedir: İlk olarak 2005 yılında Yale profesörleri Keith Chen, Lakshminarayanan ve Santos'un kapuçin maymunlarına para kullanımını öğretmeleri ile, bu kozmik takvimin son günü içerisinde yaşamış ortak atalardan evrimleşmiş diğer kuzenlerimizle bir diğer ortak yönümüz olduğunu öğreniyoruz: para ile ilgili kararlarımız!

Kökü "öncül", "birincil" anlamına gelen, Latince primer sözcüğünden türetilmiş "primatlar"; goril, orangutan, şempanze, gibon ve insan gibi yaklaşık 200 türü içermektedir ve bu taksonun dünya üzerindeki varlıkları 80-55 milyon yıl öncesine dayanmaktadır.[5], [6] Beyinlerini aktif olarak kullanabilme ve bipedalizm (iki ayak üstünde yürüme) ile karakterize edilmektedirler.[7] Aynı zamanda memelilerin en zeki canlı grubu olarak bilinmektedirler. Kuyruksuz ve kuyruklu maymun türleri, insanların son 23-5 milyon yıl önce ortak atadan ayrıldığı kuzen türleridir.[8] Primatlar, evrimsel olarak insanların en yakın akrabalarıdır: İnsan DNA'sı, en uzak olduğu primat akrabaları ile bile %96, en yakın olduğu akrabaları şempanze ve bonobo ile ise neredeyse %99 oranında ortaktır.[9]

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Primatlarla insanların davranış biçimleri de bu gen ortaklığından payını almaktadır; bu türlerin davranışları, birbirine çok benzemektedir. Para ile alakalı verilen kararlar, davranışlarımızın bilinçsiz (farkında olmadan, hayatta kalma güdülerimizden dolayı mecvut şartlar içinde en iyisine yönelme) bir özeti olduğundan, son zamanlarda primatların para gibi metalara verdiği kararlar merak konusu olmuştur.

Aslında geçmişte insanların karar verme süreçlerinde sistematik hatalar yapması ile alakalı birçok farklı çalışma yapılmıştı, hatta Nobel ödüllü ekonomistler Kahneman ve Tversky'nin öncülüğünde son 50 senede ekonominin yeni bir alt dalı ortaya çıkmıştır: davranışsal ekonomi (İng: "behavioral economics").[10]

Bu dalın ilgilendiği sistematik hataların sadece insanlara mı özgü olduğunu incelemek isteyen bilim insanları, 2005'te 6-7 aylık bir süreçte kapuçin cinsi maymunlara paranın basit işlemlerde nasıl kullanılacağını öğretti. 6 maymunun her birine farklı fiyattaki meyveler için kullanılmak üzere 12 jeton verildi. Maymunların kendi bütçelerini, kazançlarını optimize edecek şekilde oluşturduğunu gören bilim insanları, gerçek hayattakine benzer bir şekilde bazı ürünlerde fiyat artış ve azalışında bulundular ve ekonomik teorilerin insanların tepkilerini öngördüğü gibi maymunlar da bu teorilere paralel hareket etti.

Yine benzer şekilde hiçbir maymun kendisine verilen jetonları korumamasına rağmen jeton dağıtımı yapılırken çalma ve daha fazla isteme girişiminde bulundu. Nasıl kumar oynamaları öğretildiklerinde ise bu maymunların insan kumarbazların yaptığı hataları tekrarladıkları fark edildi.

Belki de en ilginç olanı, maymunlar para kavramını anlamak mal ve hizmetler için de alışveriş yapılabileceğini kavradıklarında gerçekleşti: Deneyde bir maymunun seks için jetonları ile alışveriş yaptığı gözlemlendi. Bu da hayvanlarda fuhuş görüldüğünün ilk kanıtı oldu.

Tüm Reklamları Kapat

Para Temelli Eşitsizlikler, Primatları Öfkelendiriyor!

Aslında bu araştırma ilk olarak iki Capuchin maymunun farklı kafeslere koyulup bir kol yardımıyla diğer kafesteki maymuna yemek verme sistemi ile başlamıştı. Eğer bu iki maymun işbirliği içinde olmazlarsa aç kalacaklardı, bu nedenle iki maymun da ortalama %40 oranında kolu çekiyordu (en fazla birazcık bencil davranabiliyorlardı).

Sonraki adım olarak, bir maymuna ne olursa olsun her zaman kolu çekmesi, diğerine ise hiçbir zaman çekmemesi öğretildi. Şartlandırılan bu maymunlar başka maymunlarla etkileşime sokuldu. İlk başta her zaman kolu çeken maymunun karşısındaki maymunlar %50 kolu çekerek cevap veriyordu; fakat kısa süre sora karşılıklı olmazsa da şartlı maymunun her zamana kolu çekeceğini anladıklarında tepki verme oranları %30'a düştü. Hiçbir zaman kolu çekmeyen maymuna ise kötü tepkiler geldi: Karşısındaki maymunlar dışkılarını duvara atarak ve somurtarak reaksiyon verdi.[11]

2003'te Nature dergisinde yayımlanan başka bir deneyde ise maymunların eşitsizlikleri anlayarak davranışlarını buna göre düzenlediği ortaya koyuldu. Araştırmacı de Waal ve Sarah Bosnan maymunlara ilk başta çakıl taşlarını salatalık dilimleriyle takas etmeleri öğretti. Her maymuna salatalık dilimleri verildiğinde sıkıntı çıkmamasına rağmen bu dilimlerden daha değerli görülen üzüm sadece belli maymunlara verildiğinde salatalık dilimleri alan maymunların kızdığını, dilimleri kafeslerinden fırlattıkları gözlemlendi. Bu deney ise maymunların da tıpkı insanlar gibi kendi ücret seviyeleri ve yaşam standartlarındansa kendilerinin diğerlerine göre yaptığı takasın getirisi ile daha fazla ilgilendiklerini ortaya koydu.[11]

Sonuç

Günümüzde para ile ilgili kararlar verirken, büyük yatırımlardan market alışverişine, birçok seçenek arasında kararsızlık yaşıyoruz. Konsept olarak içgüdülerimizin bu kadar etkilediği parayı düzgün yönetebilmek için evren tarihinde son 16 saniyede Mezopotamya'da kurulan ilk uygarlıktan beri sistemler inşa ediyor ve yıkıyoruz.

Para yönetimi ile ilgili sistemler değişmeye ve dönüşmeye devam ediyor fakat içgüdülerimiz hala milyon yıllar önce ortak atadan ayrıldığımız primatlara dayanıyor. Bu nedenle primatlarda para kavramı, günümüzdeki piyasa işlemlerini anlamlandırmaya yönelik önemli bir nitelik taşıyor olabilir.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
35
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Güldürdü 21
  • Tebrikler! 9
  • İnanılmaz 8
  • Bilim Budur! 5
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Muhteşem! 2
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/02/2024 17:33:32 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/13039

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Ses Kaydı
Göz
Tarım
Sağlık Personeli
Deri
Sayı
Bilgi
Dışkı
Güneş Sistemi
Semptom
Mühendislik
Hastalıkların Tedavisi
Nasa
Diyet
Kuvvet
Çeşitlilik
Ana Bulaşma Mekanizması
Parçacık
Şempanze
Saç
Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması (Cmb)
Hormon
Anatomi
Homeostasis
Evrimsel Psikoloji
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
Havacılık Tarihinin 90 Yıllık En Gizemli Olayı Çözülmüş Olabilir mi?
Havacılık Tarihinin 90 Yıllık En Gizemli Olayı Çözülmüş Olabilir mi?
Kral Joffrey Neden Öldü?
Kral Joffrey Neden Öldü?
Ötanazi: Ölüm Hakkımız Var mı? | Taner Beyter (Öncül Analitik Felsefe)
Ötanazi: Ölüm Hakkımız Var mı? | Taner Beyter (Öncül Analitik Felsefe)
Yaşamı Başlatan Manyetizma mı? | Furkan Öztürk (Harvard Üniversitesi)
Yaşamı Başlatan Manyetizma mı? | Furkan Öztürk (Harvard Üniversitesi)
Elektronlar Duvarlardan Nasıl Geçiyor? | Kuantum Tünelleme!
Elektronlar Duvarlardan Nasıl Geçiyor? | Kuantum Tünelleme!
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
A. Aktop, et al. Primatlarda Para Kavramı: İnsan Harici Maymunlar Para Kavramını Anlıyor mu?. (9 Kasım 2022). Alındığı Tarih: 27 Şubat 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/13039
Aktop, A., Bakırcı, Ç. M. (2022, November 09). Primatlarda Para Kavramı: İnsan Harici Maymunlar Para Kavramını Anlıyor mu?. Evrim Ağacı. Retrieved February 27, 2024. from https://evrimagaci.org/s/13039
A. Aktop, et al. “Primatlarda Para Kavramı: İnsan Harici Maymunlar Para Kavramını Anlıyor mu?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 09 Nov. 2022, https://evrimagaci.org/s/13039.
Aktop, Avjin. Bakırcı, Çağrı Mert. “Primatlarda Para Kavramı: İnsan Harici Maymunlar Para Kavramını Anlıyor mu?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, November 09, 2022. https://evrimagaci.org/s/13039.
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close