Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Yaşam Ağacı projesinin amacı, başta Türkiye'de bulunan türleri, Türkiye'deki doğa gözlemcilerimizin özgün fotoğraf ve video içerikleri ışığında, evrimsel akrabalık ilişkilerine uygun bir şekilde filogenetik bir ağaç üzerinde kategorize etmek, nihayetinde ise Dünya'daki tüm türleri yavaş yavaş Yaşam Ağacı'na eklemektir.

Gözlem Bilgileri

Samsun'un Bafra ilçesindeki Kızılırmak deltasında gözlenen yetişkin birey.

Tanım ve Genel Bilgiler

Oluklu kertenkeleler (Pseudopus apodus) her ne kadar görünüş olarak yılanlara benzeseler de isimlerinden de anlayacağınız üzere yılan değil, kertenkele olarak sınıflandırılırlar. Kertenkele olarak sınıflandırılmalarının asıl nedenleri kulak deliklerinin olması ve göz kapaklarına sahip olmalarıdır. Gözlemlediğimiz bir diğer uzuvsuz kertenkele olan yılanımsı kertenkele (Anguis colhica) kaydımıza buradan ulaşabilirsiniz.

Oluklu kertenkelelerin gövdelerinin yarısını kuyrukları oluşturur. Sürüngen ve kuşların bağırsak çıkışı olarak adlandırılan kloaktan sonra asıl gövdeleri yerini uzun kuyruğa bırakır. Tehlike anında tıpkı diğer kertenkeleler gibi kuyruklarını bıraktıkları bilinmektedir. Kaybedilen kuyruk eskisi gibi rejenere edilebilir. Fakat unutulmamalıdır ki kuyruk çoğu kertenkele için besin ve yağ deposu olarak kullanılır. Kaybedilmeleri halinde ödenen bedel büyüktür. Hatta bazı örneklerde ölümcül olabilmektedir. Yine de bırakılan kuyruk adaptasyonu evrimsel ekonominin sıkı hesabından kurtulabilmiş, kertenkeleler arasında yayılabilmiştir. Ne de olsa yaşam her zaman bir şansı hak eder!

Yetişkin bireyin suratının yakınlaştırılmış hali.
Yetişkin bireyin suratının yakınlaştırılmış hali.
Gökhan Eren

Oluklu Kertenkelelerin silindirik olan vücutlarının 150 cm boyuna ulaşabildikleri bilinmektedir. Yavrular ve yetişkinler görünüş olarak farklı oldukları için ilk bakışta ayırt edilebilirler. Yavruların sırtı grimsi bir renktedir ve koyu kahverengi çizgileri vardır. Yetişkin bireylerde ise sırt kısmı kızılımsı bakır renktedir ve karın kısmı sarıdır. Başlarının üstü keratin pullarla örtülüdür. Yetişkin Oluklu Kertenkelelerde sırt pulları karinalı (çıkıntılı) iken, yavrularda tüm vücut karinalıdır. Keratinden oluşmuş pullarının altında kemik plakalar bulur. Bu durum Oluklu kertenkeleleri bir tank gibi korunaklı yapsa da kemik plakalar yılanlar kadar esnek olmalarına müsade etmez. Ayrıca kloak bölgesinin yanlarında mahmuz şeklinde çıkıntı olarak kalmış iki adet körelmiş bacakları bulunur. Bu inanılmaz kertenkelenin 50 yıla kadar yaşayabildiği bilinmektedir.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Oluklu kertenkeleler daha önceden Ophisaurus cinsinde sınıflandırılırken, daha sonradan farklı olduğu anlaşılmış ve Pseudopus cinsi olarak sınıflandırılmıştır.

Körelmiş bacaklarından yukarıda bahsetmiştik. Oluklu Kertenkeleler sürünmenin yürümekten daha avantajlı olduğu bir evrim sürecinden geçmiş olacak ki günümüze sadece önceden yürümek için kullandığı iki arka bacağının kalıntısı ulaşmıştır. Bazı organların varlığı değişen çevrenin etkisiyle önceden avantajlı durumda iken artık dezavantajlı duruma düşebilir. Oluklu kertenkeleye baktığımızda olayların bu şekilde geliştiğini gözlemleyebiliriz. Ayrıca körelen organlar ile ilgili detaylı bilgi için bu yazımızı okuyabilirsiniz.

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Küresel olarak baktığımızda Orta Avrupa, Orta Doğu, Orta Asya civarlarında yaşadıklarını söyleyebiliriz. Ülkemizde ise çoğunlukla kıyı şeritleri olmak üzere bir çok yerde görülebilirler. Açık yamaçlar, vadi yamaçları, taşlık alanlar, fundalık ve makilik alanlarda yaşadıkları bilinmektedir. Ayrıca bazen kemirgen yuvalarına saklandıkları da gözlemlenmiştir.

Davranış ve Etoloji

Korkutulduğu zaman yukarıda belirttiğimiz gibi kuyruklarını bırakırlar. Fakat çoğunlukla tıslamak, çok nadir olsa da ısırmak (zehirli değillerdir) ve kendilerine has kötü bir koku bırakmakla yetinirler. Tehdit edildiklerinde zehirli yılanlar gibi kıvrıldıkları da görülmüştür. Çünkü büyük abileri gibi "ben zehirliyim, yaklaşma" mesajı vermek isteyebilirler. Hayvanlar aleminde bu gibi blöflerin hayati önemi bulunmaktadır. Blöf çoğu zaman canlıların av olmaktan kurtulmalarına yardım ederken, bazen de dişiler için olan kavgaların hasarsız atlatılmasını sağlar (Son cümlede oluklu kertenkeleden değil hayvanlar aleminden bahsedilmiştir).

Yetişkin bireyin doğal ortamı ile uyumu.
Yetişkin bireyin doğal ortamı ile uyumu.
Gökhan Eren

Çiftleşmeden 10 hafta sonra, 8-10 adet yumurta dişi tarafından bir taşın altına bırakılır. Genelde yumurtalar çatlayana kadar yumurtalarını korudukları bilinir. Yumurtalar bırakıldıktan 45-55 gün sonra 15 cm boyunda yavru oluklu kertenkeleler dünyaya gelir.

Diyet ve Metabolizma

Oldukça geniş olan menülerinde çekirgeler başta olmak üzere eklem bacaklılar, diğer kertenkeleler, salyangozlar, küçük fareler ve fare yavruları hatta kuş yumurtaları ve yavru kuşlar bile bulunmaktadır.

İnsanlarla Etkileşim ve Kültürel Referanslar

Ne yazık ki bu zararsız canlılar, bilinçsiz insanlar tarafından yılan zannedilip öldürülmektedir. Ayrıca ülkemizde yaşayan çoğu yılan türü de aynı bu sevimli kertenkele gibi zehirsiz ve zararsızdır. Zehirli olan türler ise yalnızca rahatsız edildiklerinde saldırma davranışı gösterirler.

Etimoloji

Halk arasında yaygın olan bu isim adını oluklu kertenkelenin gövdesinin yan taraflarında bulunan girintilerden alır. Bu girintilerde kemik olmadığından canlıya esneklik sağlar ve nefes alırken esneyerek akciğerlerin baskılanmasını önler.

İngilizce "glass lizard" yani cam kertenkele olarak bilinir. Nedeni ise bırakılan kuyrukların birkaç parçaya bölünebilmesinden kaynaklanır. Ayrıca Rusçada "sheltopusik" ismiyle anılan sevimli canlımız, anlamını renklerinden almıştır. Kelimesi kelimesine çevrildiğinde "sarı göbek" anlamına gelmektedir.

Kaynaklar ve İleri Okuma
  • İbrahim Baran, et al. (2019). Türkiye Amfibi Ve Sürüngenleri Syf.74. ISBN: 978-975-403-703-6. Yayın Evi: TÜBİTAK.
  • Howcast. 3 Cool Facts About Legless Lizards. (2019, Şubat 11). Alındığı Tarih: 11 Şubat 2019. Alındığı Yer: Youtube
  • Türkiye Herptil. Pseudopus Apodus. (2019, Şubat 11). Alındığı Tarih: 11 Şubat 2019. Alındığı Yer: Türkiye Herptil
  • Wikipedia. Sheltopusik. (2019, Şubat 11). Alındığı Tarih: 11 Şubat 2019. Alındığı Yer: Wikipedia

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Öğrenmeye Devam Edin!
Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder