Evrim Ağacı

Yılanımsı kertenkele (Anguis colchica)

Yılanımsı kertenkele (Anguis colchica)
Genç bir yılanımsı kertenkele (Anguis colchica), Zonguldak/Kozlu.
Pedram Türkoğlu

Bu içerik, Evrim Ağacı'nın Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır. Yaşam Ağacı projesinin amacı, başta Türkiye'de bulunan türleri, Türkiye'deki doğa gözlemcilerimizin özgün fotoğraf ve video içerikleri ışığında, evrimsel akrabalık ilişkilerine uygun bir şekilde filogenetik bir ağaç üzerinde kategorize etmek, nihayetinde ise Dünya'daki tüm türleri yavaş yavaş Yaşam Ağacı'na eklemektir.

Bu yazı, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.

Gözlem Bilgileri

Oldukça nadir görülen bu Anguis cinsi uzuvsuz kertenkeleyi Zonguldak'ın Filyos ilçesinde bir taşın altında gözlemleme şansı elde ettik. Kendisi nehir kenarındaki taşın altında bir grup damalı su yılanı (Natrix tessellata) yavrusu ile beraber saklanıyordu. Ayrıca konu hakkında bir kısa belgesel yayınladık, aşağıdaki linkten izleyebilirsiniz.

Etrafı izleyen bir genç birey, Zonguldak/Filyos.
Etrafı izleyen bir genç birey, Zonguldak/Filyos.
Pedram Türkoğlu

Tanım ve Genel Bilgiler

Uzuv bulundurmadıkları için, uzuvsuz veya bacaksız kertenkeleler olarak bilinirler. Derilerindeki pullar üst üste binmez (karinasızdır) ve pürüzsüzdür. Osteodermleri pullarının altında olduğu için derinin zırh gibi kalın görünmesini sağlar. Yılanların aksine daha künt ve kıvrımsız bir vücutları vardır. Göz kapakları belirgindir, yani göz kapakları şeffaf bir örtü görünümünde olan yılanların aksine "göz kırparlar." Ayrıca vücut hareketleri daha kabadır. Gençleri altın sarısı tonlarındadır, sırtının ortasında koyu lacivert/siyah renkli bir çizgi iner. Yetişkinliğe doğru altın sarısı tonları koyulaşır ve kahverengi kıvamına döner. Ayrıca deride noktalar belirginleşir.

Uzuvsuz kertenkeleler, sürekli yılan ile karıştırıldığı için sebepsizce öldürülürler. Halbuki evrimsel olarak yılanlar ile milyonlarca yıl önce ayrıldılar. Zaten yılan olmadıkları morfolojik (dış görünüş) olarak belirgindir. Yılanlardan (Serpentes alt takımı) bazı morfolojik farkları:

  • Vücut hatları (boyun ve kuyruk) yılanlar gibi ince, belirgin değildir.
  • Göz kapakları belirgindir (yılanlarda göz kapağı şeffaf bir örtü görünümündedir).
  • Kulak delikleri belirgindir (yılanlarda fark edilmez).
  • Deri değiştirme davranışları "parça parça" tiptedir (yılanlarda bütün olarak çıkar).

Bilinen en uzun yaşayan kertenkelelerden biri olabilirler. Erişkinler 50 cm uzunluğa kadar ulaşabilir. Doğada 30 küsür yıl, esaret altında ise 54 yıl yaşadıkları biliniyor. Yavruları (jüvenil) altın rengine yakın tonlarda görülürler. İlginç özelliklerinden biri de ovovivipar denilen bir doğum tipi ile üremeleridir. Bu sentez, ovipar (yumurtlayan) ve vivipar (doğuran) terimlerinin birleşmesinden oluşturulur. Yani söz konusu yumurta, anne karnında kırılıyor ve yavru canlı doğuyor.

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Anguidlerin fosil kayıtları oldukça iyi korunmuştur. Kuzey Amerika'nın güneyinde, Geç Kretase ve Paleojen'e ait fosiller sık bulunmuştur. Bilinen en eski Anguidae üyesi, Kanada'da 75 milyon yıl önce Geç Kretase'ye ait Odaxosaurus cinsidir. Öyle ki bulunan en bütün kertenkele fosili olmaya bile adaydır! Fosilin keski benzeri dişleri ve sert pulları türlerin uzun bir evrimsel geçmişe sahip olduğunu gösteriyor. Fosil kayıtlarına göre Paleojen Devri'nde Avrupa'ya yayılmadan önce Kuzey Amerika'da çeşitlenmeye ve türleşmeye başladıklarını anlıyoruz. Geç Kretase'de uzuvlar küçülme baskı altına girmiş ve diyetler sert kabuklular evresine geçmiş olmalı. Çünkü ardından gelen Paleosen ve Eosen'e ait Glyptosaurus cinsinde, günümüz karakteristik anguid özelliklerin bulunduğu görülüyor.

Taşın altında saklanan damalı su yılanı (Natrix teselleta) yavruları ile bir yılanımsı kertenkele (Anguis colhica) türü. Gördüğünüz gibi kertenkelenin vücut hatları yılanlara göre daha kabadır, Zonguldak/Filyos. Zonguldak/Filyos.
Taşın altında saklanan damalı su yılanı (Natrix teselleta) yavruları ile bir yılanımsı kertenkele (Anguis colhica) türü. Gördüğünüz gibi kertenkelenin vücut hatları yılanlara göre daha kabadır, Zonguldak/Filyos. Zonguldak/Filyos.
Pedram Türkoğlu

Taksonomik olarak baktığımızda, Sürüngenler (Reptilia) sınıfı içerisindeki en büyük takım olan Pullu Derililer (Squamata) takımında, Anguidae ailesinde sınıflandırılırlar. Anguidae ailesinde 10 cins ve yaklaşık 100 tür tanımlanmıştır. Eskiden Anguis fragilis colchicus alt türünde sınıflandırılırken, son çalışmalar ışığında Anguis colchica isimli yeni bir türe atandı.s

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Anguis fragilis fragilis alt türü bütün Avrupa'da yayılmıştır. Öte yandan, eskiden Anguis fragilis colchicus olarak bilinen alt tür Anguis colhica adında kendisi bir tür olarak atanmıştır. Biyocoğrafik olarak güneydoğu Avrupa, Kafkaslar ve İran'da yayılış gösterir. Bu durumda Türkiye'de de görülebilen bu türdür. Taşların altında veya yerdeki deliklerin içinde saklanırlar. Nadir rastlanılan bir türdür.

Popülasyon ve Koruma Statüsü

IUCN Kırmızı Liste tarafından Asgari Endişe (LC) olarak sınıflandırılırlar. Fakat bu türlerin nesli İngiltere'de Wildlife and Countryside Act 1981 kanunu içerisinde koruma altındadır.

Davranış ve Etoloji

Diğer birçok sürüngen gibi güneşlenirler (basking) ve diğer zamanlarını yer altında saklanarak geçinirler. Fossorial canlılar hayatlarının büyük bölümünü yer altında delikler açarak geçiren canlılardır. Örneğin köstebek ve solucan gibi. Latince fossor, "kazıcı" anlamındadır. Bu türler ise semifossorial (yarı-kazıcı) canlılardır. Yani kazmaktan ziyade çoğunlukla taşların altında ve yerin içindeki deliklerde saklanarak yaşayan canlılardır.

Birçok kertenkele gibi kaudal ototomi gerçekleştirebilirler. Tehlike altında iken kuyruk omurlarının bir bölümünü kırarak bırakabilirler. Kuyruğu bıraktıktan sonra sfinkter kasları kasılarak, damarları büzer ve kan akışı engeller. Elbette yeni rejenere olacak kuyruk kemikten değil, kıkırdaktan oluşacaktır. Ayrıca eski uzunluğuna ulaşamayabilir. Bu yüzden belli bir kısalıkta kalan kuyruklarını gözlemlemek mümkündür.

Taşın altında saklanan bir genç birey, Zonguldak/Kozlu.
Taşın altında saklanan bir genç birey, Zonguldak/Kozlu.
Pedram Türkoğlu

Diyet ve Metabolizma

Etçil ve böcekçil beslenirler, tıpkı diğer kertenkeleler gibi. Ancak çevik türler olmadıkları için genelde yavaş avları seçerler. Yaşam tarzlarından dolayı deliklerin içerisinde ve yer altında yaşayan eklembacaklılar (böcekler, kabuklular, örümcekler) ve yumuşakçalar ile beslenirler. En çok beslendikleri canlılar solucanlar ve sümüklü böceklerdir. Ayrıca Isopoda olarak bilinen kabukluları da yiyebilirler. Halk arasında "tesbih böceği" olarak bilinen canlılar da bu takıma üyedir. Yani aslında "böcek" değil "kabuklu" türleridir. Yılanımsı kertenkelelerin en azılı avıcıları yırtıcı kuşlar değil, kedilerdir (Felis domesticus).

Etimoloji

İngilizce eastern slowworm olarak bilinir; ancak diğer birçok isim ile anılır. Bunlar sağır toplayıcı (deaf adder), yavaş solucan (slowworm) ve kör solucan (blindworm). Unutmamak lazım ki kör yılan (Xerotyphlops vermicularis) ile karıştırılmaması gerekir. Bu türler, yukarıda bahsettiğimiz gibi yılan değillerdir ve dış görünüşlerinden ayırt edilebilirler.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 2
  • Tebrikler! 1
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/06/2020 08:23:57 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/7259

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Evrim Ağacı %100 okur destekli bir bilim platformudur. Maddi destekte bulunarak Türkiye'de modern bilimin gelişmesine güç katmak ister misiniz?
Destek Ol
Gizle
Güncel
Hasta
Tedavi
Deri
Aslan
Büyük Patlama
Hastalık
Carl Sagan
Mers
Sürüngen
Kromozom
Balık Çeşitliliği
Mantar
Video
Maskeler
İspat Yükü
Biyokimya
Evrimleşme
Bağışıklık Sistemi
Bakteri
Jinekoloji
Ses
Organ
Çiftleşme
Evrimsel Psikoloji
Biyoloji
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Her şey, başarılana kadar imkansızmış gibi gözükür.”
Nelson Mandela
Geri Bildirim Gönder