İnsanda Burun Çeşitliliği: İnsanların Burun Deliği Şekilleri Neden Farklı ve Bu Farklı Tipteki Burun Deliklerinin İşlevi Nedir?

İnsanda Burun Çeşitliliği: İnsanların Burun Deliği Şekilleri Neden Farklı ve Bu Farklı Tipteki Burun Deliklerinin İşlevi Nedir? Breathe Simple
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
6 dakika
4,951 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

İnsan burnu dendiğinde akla gelen ilk şey kuşkusuz nefes alma ve koku alma yetisidir; ancak eğer birçok insan gibi siz de alerjilerden mustaripseniz, burun kelimesi zihninizde ilk olarak nefes alma problemlerini çağrıştırabilir. Bu yazımızda yaşamın en temel gereksinimi, yani nefes almamızı sağlayan organ olması ve mekanizmasını bir kenara koyup, yüzümüzdeki en tuhaf görünümlü organlardan biri olduğunu düşündüğümüz burnun yapısına odaklanacağız. Sahi, burun şeklini belirleyen nedir?

Son yıllarda değişen güzellik ve estetik algısı nedeniyle gerçekleştirilen estetik operasyonlar neticesinde birçok kişinin burun şekli birbirine benzemeye başlamışsa da, her birimizin oldukça çeşitli burun yapıları olduğu bir gerçektir. Bununla beraber, farklı coğrafyalarda yaşayan kişilerin burun yapılarının birbirine daha benzer olmaya meyilli olduğunu fark etmiş olabilirsiniz: Kafkasyalılar dar ve uzun (leptorrhine) burunlara sahipken, Afro- Amerikalıların yassı (platyrrhine), Asyalıların ise ikisinin arası şekilli (Avrupalılara oranla daha kısa, burun ucu geniş ve yuvarlak) burunları vardır.[1] Bu durum; tıpkı deri renkleri gibi, burun ve burun deliği şekilleri de, türümüzün Dünya'ya yayılışı sırasında karşılaştığı çevre şartlarına uyum sağlayacak biçimde evrimleşmesinin bir ürünü olduğuna işaret etmektedir.

Nijeryalı bir kadının portresi
Nijeryalı bir kadının portresi
flickr
Kamboçyalı bir kadın portresi
Kamboçyalı bir kadın portresi
flickr
İsveçli bir kadın portresi
İsveçli bir kadın portresi
flickr

Neden Burunlarımız Birbirinden Bu Kadar Farklı?

Araştırmacılar bu soruya yanıt bulabilmek için Latin Amerika ülkelerinde yaklaşık 6000 kişi üzerinde genetik testler gerçekleştirdi ve bu çalışmalarını 19 Mayıs 2016 tarihinde Nature Communications dergisinde yayınladı.[1] Makalede burun şekil çeşitliğine birden çok genin sebep olduğu tespit edildi: Burun genişliği GLI3 ve PAX1 genleri ile şekillenirken, burun kemiğinin RUNX2 isimli gen ile, burun ucu şeklinin ise DCHS2 isimli gen tarafından oluşturulduğu keşfedildi.[2] Araştırmacılar bu çeşitliliğin yaşanan iklim koşullarına ve neme adaptasyon neticesinde gerçekleşmiş olabileceği, soğuk iklime adapte olabilmek için daha küçük burun deliklerinin şekillendiği teorisini öne sürdüler.

Ancak bu çalışma tek başına yeterli değildi. Amerika, İrlanda ve Belçikalı bilim insanlarının yürüttüğü diğer bir araştırma neticesinde 2017 tarihinde PLOS Genetics dergisinde yayınlanan bir makalede ise, doğrudan insan burun şekli, genetik değişiklikler ve iklim adaptasyona dair çarpıcı sonuçlar ortaya konmuştur.[3] Bu çalışmada; ataları Güney Asya, Doğu Asya, Batı Afrika ve Kuzey Avrupalı 476 gönüllünün 3D yüz modellemesi ve yüz ölçüleri alınmıştır. Araştırmacılar burna dair yedi karakteristik özelliğin yalnızca iki tanesinin nüfus arasında değişiklik gösterdiğini, bunun zaman içinde rastgele gelişmesi beklenen gen değişimlerinden fazla olduğunu, yani insan burnunun (burun delik genişliğin) bu kadar farklı şekillenmesinin yalnızca genetikle ya da tesadüfle izah edilemeyeceğini tespit etmiştir. Dolayısı ile bu farklığın doğal seleksiyon sonucu olup olmadığının incelenmesi gerekmiştir.[4]

Reklamı Kapat

Bu tür çalışmalar sonucunda, iklimin tıpkı ten rengimizde olduğu gibi, burun şeklimizde de ana etken olup olmadığı sorusu gündeme gelmiştir. Buna cevap vermek için yapılan araştırmalarda, burun ve burun deliği genişliği yaşanan coğrafyaların sıcaklık ve nem oranları ile birlikte değerlendirildi. Bunun sonucunda, burun deliği genişliğinin sıcaklık ve nem ile pozitif korelasyon içinde olduğu tespit edilmiş ve daha sıcak iklimlerde daha geniş, aksine soğuk iklimlerde daha dar burun deliklerin yaygın olduğu görülmüştür.

Bunlardan yola çıkan bilim insanları, burun şeklinin özelliklerinin hepsi olmasa bile, en azından burun deliği yapısının, yaşanan coğrafyanın iklim ve nem oranına bağlı olarak, doğal seçilimle şekillendiği sonucuna varmışlardır. Peki, burun deliği genişliğinin sıcak ya da soğuk havada hayatta kalma açısından bize katkısı nedir?

Burun Deliği Şekli ve Doğal Seçilim

Farklı geometrik şekiller ile yapılan havanın sıvı dinamiği araştırmalarına dayanılarak, hava yolunun dar olduğu alanlarda içeri giren havanın daha düzensiz, dalgalı ("türbülant") olduğunu ve bu sayede burun boşluğu içinde astar görevi gören mukoza membranları ve havanın daha iyi karışmasına yardımcı olduğunu biliyoruz. Yani daha dar hava yolları, soğuk iklimlerde her zaman daha faydalıyken, aksine sıcak iklimlerde zararlı bile olabilir. Dolayısı ile burun şekli, aldığımız havanın ciğerlerimize inmeden önce bir nevi emniyet kontrolünü gerçekleştirmeye yaramakta, bu da içinde olduğumuz iklim koşullarına adapte olmamız ve dolayısı ile hayatta kalma şansımızı yükseltmektedir.

Yukarıdaki insan fotoğraflarında da görebileceğimiz üzere, soğuk ve kuru iklimlerde yaşan kişilerin burunları dar, sıcak ve nemli iklimlerde yaşayan kişilerin burunları daha geniş ve Asya gibi daha karışık iklimlerde yaşayan kişilerin burunları daha ortalama şekle sahiptir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu araştırmanın tıbbı bir boyutu da olabilir: Zira adaptasyonlar, bazı popülasyonlarda bazı hastalıklara yatkınlık açısından da yol göstericidir. Araştırmacılar, atalarımızın geldiği iklimlerden farklı iklimlerde yaşamamız durumunda burun şeklimizin solunum yolları hastalıklarına maruz kalma riskimizi artırıp artırmadığına dair tıbbi bir inceleme yapılmasının faydalı olabileceğini öne sürmektedirler.[5] Günümüz dünyasında atalarının doğum yerinden uzakta yaşayan milyonlarca insan olduğu düşünülünce, Nijerya`da yaşamaya başlayan bir Norveçlinin, Nepal'de tırmanış eğitmenliği yapan bir Kenyalının yerel halka oranla solunum yolları hastalıklarına ya da nefes alma problemlerine daha yatkın olup olmadığı sorusu incelemeye değer görülmektedir.

Bununla beraber, çevresel faktörlere uyum süreci bakımından da bu bulguların incelenmesi önemli sonuçlar keşfedilmesini sağlayabilir.

Sonuç ve İtirazlar

Araştırmanın öncüsü Arslan A. Zaidi, bu çalışma sonuçlarının Amerikan yerlileri ve Eskimolar gibi grupların da eklenerek daha geniş etnik kökenli gruplarla doğrulanmasının faydalı olabileceğini, burun deliği örneğinin deri pigmentleri gibi bir istisna olduğunu ve normalde çeşitliliğin çok yüksek oranda genetik sürüklenmeden kaynaklandığını belirtmiştir. Yani buruna dair diğer şekil çeşitliği rastgele sürüklenen genler iken, burun deliği şeklinin istisnai olarak doğal seleksiyon kaynaklı olduğunu belirtmiştir. Yukarıda da izah edildiği üzere çalışma bulgularının, günümüzde atalarımızdan çok farklı coğrafyalarda yaşamamız bakımından önem arz ettiğini vurgulamıştır.

Ancak burun şekli ve burun delikleri üzerine yapılan bu çalışmalar, genel geçer olarak kabul görmüş değildir. Özellikle de araştırmaya katılmayan kişiler, bu açıklamayı eleştirmektedir. Örneğin New York Buffalo Üniversitesi'nden Noreen von Cramon-Taubadel, araştırma grubundan Kuzey Avrupalılar haricinde somut bir bulgu olmadığı, burun çeşitliliği doğal seleksiyondan kaynaklansa dahi bunun iklimle nedenselliğinin açıkça ortaya konamadığını vurgulamaktadır.[6]

Reklamı Kapat

Dolayısıyla burun şeklinin ve burun deliklerimizin yapısının, anlamlı bir uyum başarısı sağlaması nedeniyle doğal seçilim yoluyla mı, yoksa küçük popülasyonların geniş coğrafyalara yayılması sırasında görülen genetik sürüklenme (ve kâşif etkisi) yoluyla mı olduğu sorusu, özünde halen gizemini korumaktadır. Gelecekte yapılacak çalışmalar, bu soru işaretlerini aydınlatabilir.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 25
  • Merak Uyandırıcı! 19
  • İnanılmaz 5
  • Bilim Budur! 4
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • Muhteşem! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ a b K. Adhikari, et al. (2016). A Genome-Wide Association Scan Implicates Dchs2 , Runx2 , Gli3 , Pax1 And Edar In Human Facial Variation. Nature Communications, sf: 1-11. doi: 10.1038/ncomms11616. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ N. Davis. Scientists Sniff Out Genes Controlling Human Nose Shapes. (19 Mayıs 2016). Alındığı Tarih: 24 Ocak 2021. Alındığı Yer: The Guardian | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. A. Zaidi, et al. (2017). Investigating The Case Of Human Nose Shape And Climate Adaptation. PLOS Genetics, sf: e1006616. doi: 10.1371/journal.pgen.1006616. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. S. A. Zaidi. How Environment Shapes…Your Nose. (29 Ağustos 2017). Alındığı Tarih: 24 Ocak 2021. Alındığı Yer: The Science Breaker doi: 10.25250/thescbr.brk057. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ PLOS. Climate Had A Hand In Shaping The Human Nose. (16 Mart 2017). Alındığı Tarih: 24 Ocak 2021. Alındığı Yer: EurekAlert! | Arşiv Bağlantısı
  • ^ N. Davis. Climate Shaped The Human Nose, Researchers Say. (16 Mart 2017). Alındığı Tarih: 24 Ocak 2021. Alındığı Yer: the Guardian | Arşiv Bağlantısı
  • J. Park, et al. (2015). Nasal Analysis And Anatomy: Anthropometric Proportional Assessment In Asians—Aesthetic Balance From Forehead To Chin, Part Ii. Seminars in Plastic Surgery, sf: 226-231. doi: 10.1055/s-0035-1564818. | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 13/06/2021 00:12:58 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10020

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Diyet
Uzay
Astronomi
Albert Einstein
Değişim
Organ
Deney
Yıl
Uzay Aracı
Test
Sanat
Uzay Görevleri
Yörünge
Bilimsel
Galaksi
Dağılım
Doğa Gözlemleri
Fizik
Avrupa
Molekül
Yağ
Endokrin Sistemi
Öğrenme
Kütleçekimi
Mitler Ve Gerçekler
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın