Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Gila Canavarı (Heloderma suspectum)

Gila Canavarı (Heloderma suspectum) The Miner
12 dakika
1,716
  • Biyoloji
  • Zooloji
Gila Canavarı
  • Bilimsel Adı Heloderma suspectum
  • Halk Arasındaki Türkçe Adı Gila Canavarı
  • Halk Arasındaki İngilizce Adı Gila Monster
Taksonomi
  • Bu yazı, Evrim Ağacı'nın tür gözlemleri ve türlere dair bilgileri barındıran Yaşam Ağacı projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.

Gila canavarı, gezegenimizdeki zehirli kertenkele türlerinden biridir. Helodermatidae familyası altında 2 türü bulunur. Heloderma suspectum, tüm vücudu kaplayan yuvarlak boncuk benzeri osteodermleri ile tanınır. Sağlam kafatası şekli, geniş çene kasları ve alt çenedeki zehir bezleri, kafaya hacimli bir görünüm kazandırır. Gila canavarı; siyah, pembe, sarı ve turuncu gibi birden fazla renkten oluşabilir.

Yetişkin bir Gila canavarının toplam uzunluğu yaklaşık 35-50 cm'ye ve ortalama vücut kütlesi yaklaşık 500 grama ulaşabilir. Yuvarlak ve siyah bir burnu vardır. Biraz çıkıntılı olan gözleri nispeten küçüktür, dişleri ise kavislidir. Bazı dişler hem ön hem de arka yüzeylerinde zehir ileten oluklar barındıracak şekilde evrimleşmiştir. Gila canavarının tıpkı yılanların dilini andıran kalın, siyah, çatallı bir dili vardır. Tüm ayak parmaklarında güçlü ve kavisli pençeler bulunur.

Gila canavarlarının kuyruğu, bireyden bireye boyut olarak farklılık gösterebilir; çünkü Gila canavarları kuyruklarını yağ rezervlerini depolamak için kullanırlar. Gila canavarının kuyruğu koparsa veya hasar alırsa, diğer pek çok kertenkelede gözlemlenen rejenerasyon ile yenilenme davranışını sergileyemez.

Gila canavarları yaklaşık 20-30 yıl yaşayabilir. Her iki cinsiyeti de 20'li yaşlarına kadar üremeye devam edebilmektedir.

Bu Reklamı Kapat

Zehir ve Avlanma

Zehir bezleri, evrimsel süreçte farklılaşmış tükürük bezleridir. Gila canavarları, zehirlerini, savunmasız avlarını baskılamaktan ziyade savunma amaçlı kullanmaktadır.

Helodermatid zehiri, memeliler için oldukça zehirlidir. Gila canavarı zehri, güçlü nörotoksik bileşenler içerir ve solunum yetmezliğine neden olabilir. Buna ek olarak dayanılmaz ağrı, ödem, baygınlık, terleme, hipotansiyon, taşikardi, felç, kasılmalar, mide bulantısı ve kusmayı içerebilir. Zehrin sebep olduğu olumsuzluklar düşünüldüğünde her yıl yüzlerce kişinin rahatlıkla ölebileceği düşünülse de Gila canavarının ısırığından kaynaklanan yalnızca birkaç ölüm bildirilmiştir.

EKOG

Gila canavarının zehir bezleri, dişlerinin tabanında yer alır. Zehir, zehirli yılanlarınkinden farklı olarak alt çenede bulunan ve her bir lobla ilişkili kanallardan akan çok loblu zehir bezlerinde üretilir ve barındırılır. Buna karşılık, yılanların zehir bezleri gözün arkasında üst çenenin üzerinde bulunur ve tek bir kanaldan akar ve bu da ilgili dişin tabanında bir açıklığa yol açar.

Zehir bezleri, zehirli yılanların çoğunda olduğu gibi sıkıştırıcı kaslarla çevrili değildir. Bunun yerine, çene hareketlerinin ürettiği bezlerdeki gerilim zehri dişlere doğru iter ve kılcal hareket, zehri yivli dişlerden yaraya taşır. Zehir bezinin yapısı ilk olarak 1882 yılında Fischer tarafından tanımlanmıştır ancak en eksiksiz tanımlamalar, Fox (1913) ve Phisalix'in (1912, 1917) sayesinde yapılmıştır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Helodermatid kertenkelelerin zehir bezleri, dışarıdan bakıldığında alt dudaklarının altında göze çarpan şişlikler ile belirmektedir. Her bir bez, bezi üç veya dört ayrı loba bölmek için septanın uzandığı lifli bir kapsülle çevrilidir. Zehir bezinin her bir lobu, tabanında şişmiş bir bez bölgesi ve üst uca yakın daralmış bir boşaltım kanalına sahiptir. Yapısal olarak bağımsız bir organdır ve alt çenedeki dişlerin tabanına boşalır.

Bu zehrin aynı zamanda sindirime yardımcı olduğu ve glikoz seviyelerini düzenlemede rol oynadığı da düşünülmektedir. Bu canavarın yemek yemeden uzun süre kalabileceği düşünüldüğünde, bu özellik oldukça önemlidir. Zehirinde bulunan gilatide adı verilen başka bir peptitin de hafızayı geliştirdiğine dair bulgular bulunmaktadır.

Gilatide adlı polipeptidin aminoasit dizilimi.
Gilatide adlı polipeptidin aminoasit dizilimi.
Animal Research

Bu hayvanın korku nedeniyle tarihsel olarak zulme uğramış olmasına rağmen günümüzden 400 küsür yıl önce bile "kışkırtılmadıkça asla kimseye zarar verme eğiliminde olmadığı" yazılmıştır. Gerçekten de, doğrudan tehdit edilmediği sürece Gila canavarları ısırmaz. Her yıl meydana gelen nispeten az sayıdaki ısırık, genellikle işin içinde alkolün de bulunduğu, insan dikkatsizliğinden kaynaklanmaktadır. Bunların dışında sağlık durumu iyi olan ve tıbbi tedaviye başvuran kişiler, ısırıldıktan kısa bir süre içinde büyük olasılıkla tamamen iyileşecektir.

Gila canavarından sağılan zehrinin bir örneği, ABD'de 17 milyon insanın mustarip olduğu Tip II diyabet için yeni ve önemli bir tedavi haline gelen sinetetik bir versiyonun temelini oluşturmuştur.

Bu Reklamı Kapat

Evrimsel Tarih ve Taksonomi

Tür, ilk olarak 1869'da Cope tarafından tanımlanmıştır. Adının "canavar" kısmı, zehirli olması da dahil olmak üzere bu hayvanın etrafındaki kalıcı insan korkularından kaynaklanmaktadır. Gila canavarı, zehirli olduğu bilinen kertenkele olmakla birlikte bu tür evrimsel olarak yılanlara diğer kertenkelelerden daha yakındır ve bu durum bazı araştırmacılar tarafından onu "bacaklı yılan" olarak tanımlamasına neden olur. Bu canavar, çok inatçıdır; çünkü bir kez ısırdığında genellikle bırakmaz. Isırmasının, öncelikle yırtıcılara karşı savunma amaçlı olduğu düşünülür ve genellikle tehdit edilmedikçe veya taciz edilmedikçe insanları ısırmaz.

Ekolojik Dağılım ve Habitat

Gila canvarı, Güneybatı Amerika Birleşik Devletleri ve Kuzeybatı Meksika'nın Mojave, Sonoran ve Chihuahuan Çölleri'nin bazı kısımlarında yaygın olarak bulunur. Utah eyaleti, Gila canavarının yaşayabildiği maksimum kuzey dağılım alanını temsil etmektedir. Buradaki yaşam alanı benzersizdir ve tarihsel olarak Gila canavarlarının kaydedilen en yüksek yoğunluğuna sahiptir. Ancak eyaletteki Mohave Çölü habitatı, genişleyen insan nüfusu ve diğer tehlikeler sebebiyle Utah'daki nüfusunun gün geçtikçe azalmasına yol açmıştır.

Gila canavarının Utah'ta karşı karşıya olduğu tehditler çok sayıda ve ciddi seviyededir. Aynı zamanda bu canavarlar, su birikintileri ve çöl çalılıkları veya otlakların yarı kurak kayalık bölgelerinde yaşayan çöl sakinleri olmakla birlikte neme erişimi olan kayalık etekleri tercih ederler ve açık düzlüklerden ve tarım alanlarından kaçınırlar. 5.000 metre'ye kadar olan yüksekliklerde bulunabilirler. Diğer hayvanların yuvalarında veya kazdıkları yuvalardaki kayaların altında yaşarlar. Gila canavarıları zamanlarının %95'ini yeraltında ya da yuvasının ağzında geçirirler.

Gila canavarı dağılım alanı.
Gila canavarı dağılım alanı.
Heloderma

Habitatı, ticari ve konut geliştirme nedeniyle hızla azalmakta, bozulmakta ve parçalanmaktadır. Ek habitat tehditleri hem Gila canavarına hem de avladığı türlere zarar veren zehirli yabani otlarının ve değişen yangın ekolojisinin etkisi altındadır. Gila canavarlarının geçmişten günümüze ticareti yapılmakta olup hala kaçak avlanma ve yasadışı ticarete karşı savunmasızdır. Gila canavarları, çeşitli doğal yırtıcılar tarafından avlanır ancak evcilleştirilip evlerde beslenmesine karşılık köpekler ve kediler gibi evcil yırtıcılara maruz kalmaları fazlasıyla tehlikelidir.

Bu Reklamı Kapat

Popülasyon ve Koruma Statüsü

Gila canavarı, Nesli Tehlike Altında Olan Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme (CITES) kapsamında bir Ek II türüdür. Bu nedenle çöl habitatının korunması, hayatta kalmasını sağlamak için esastır. Gila canavarını tehdit eden unsurlar yol ölümleri ve devam eden (temelsiz) insan zulmüdür.

Vahşi doğada Gila canavarını saymak çok zordur. Bu nedenle vahşi doğada kaç Gila canavarı olduğu ve popülasyon durumları hakkında pek bir şey bilinmemektedir. İyi bir yöntem bulunana ve popülasyon çalışmaları yapılana kadar söylenebilecek tek şey, Gila canavarının düzensiz dağılım gösterdiği ve belirlenmiş birkaç habitatta nispeten yaygın olduğudur.

Tarihsel olarak Gila canavarının ticareti yoğun olmuştur. 1900'lerin ilk yarısında, binlerce bireysel canavar takas edilmiştir. Şu anda Gila canavarlarının ticareti ve toplanması, Utah'ta eyalet düzeyinde ve ayrıca ulusal ve uluslararası düzeylerde düzenlenmektedir. Ancak, yasadışı ticaret ve kaçak avlanma hala bir tehdit olmaya devam etmektedir. Günümüzde Gila canavarı, Amerika Birleşik Devletleri'nin güneybatısındaki en yaygın karaborsa sürüngenleri arasındadır ve Gila canavarının Utah'ta bulunan bantlı formu, nadir olması nedeniyle özel bir baskı altında olabilir.

Kaçak avlanma, bahsettiğimiz üzere güneybatı Utah'ta bulunan Gila canavarları için önemli bir tehdittir; bu nedenle orada yaptırım faaliyetlerinin arttığı belirtilmektedir. Örneğin 1980'lerin sonlarında Utah, Salt Lake City yakınlarındaki bir evcil hayvan dükkanı sahibi, koleksiyonculara St. George'dan Gila canavarlarını evcil hayvan dükkanı müşterilerine satmaları için getirmeleri için ödeme yaptıktan sonra tutuklanmıştır.

Bu Reklamı Kapat

ABD içindeki yasa dışı ticarete ek olarak, Gila canavarlarının hem ABD hem de Meksika arasında uluslararası sınırların ötesinde önemli ölçüde kaçakçılığı bulunmakta olup buna ek olarak Avrupalı yasa dışı hayvan ticareti yapan kişileri içeren davalar da yer almaktadır. Bu ticaret, yüksek ticari değerleri nedeniyle devam etmektedir.

Agora Bilim Pazarı
İşte Bunlar Hep Bilim

İŞTE BUNLAR HEP BİLİM, kitap süsü verilmiş çılgın bir bilim panayırı.

Dans eden kibritler, patates delen pipetler, bükülebilen ışık, sıcak buz ve daha onlarca öğrenmesi kolay, unutması ise neredeyse imkansız bilim numarası.
Bilimin sınıflarla kısıtlı kalamayacak kadar havalı bir mevzu olduğunu bilen meraklı beyinlere, İşte Bunlar Hep Bilim takdimimizdir.

Devamını Göster
₺65.00
İşte Bunlar Hep Bilim

Davranış ve Etoloji

Gila canavarlarının davranışları hakkında çok az şey bilinmektedir; çünkü hayatlarının çoğunu yer altında ve gözden uzakta geçirmektedirler.

Gila canavarları kışın (özellikle Aralık-Mart ayları arasında) kış uykusuna yatarlar. Bu süreçte onları gözlemek çok zordur; sadece biraz ısınmak için arada bir inlerinden çıkarlar. İlkbaharda ise beslenmek ve çiftleşmek için inlerinden ayrılırlar ve bu sırada gözlenebilirler. Yer üstü etkinliklerinin çoğu, ilkbaharda üç aylık bir süre boyunca gerçekleşir. Çoğunlukla gündüzleri (özellikle de sabahları ve öğleden sonraları) aktiftirler; ancak zaman zaman geceleri de aktif olarak avlanabilmektedir.

Gila canavarının üremesi, beslenmesi ve hatta metabolik faaliyetleri bu kısa aktivite dönemine benzersiz bir şekilde uyarlanmıştır.

Hareket

Gila canavarı, en yavaş kertenkele türlerinden biridir. Normal şartlar altında hareketleri yavaştır ve "paytak yürüyüş" olarak tanımlanabilir. Ancak baskı altında kaldıklarında çok hızlı da hareket edebilirler. Gila canavarı, tıpkı timsahlar gibi karnı ve kuyruğuyla yerden yüksekte yürür.

Bir Gila canavarı şaşırdığında veya korkutulduğunda geriye doğru yürüyebilir. Eğer kaçış pek mümkün görünmüyorsa, Gila canavarı bir kayaya veya başka bir sert yüzeye geri döner ve yarım daire şeklini alır. Burada ağzı açıkken hıçkırarak ve tıslayarak yere tutunur.

Yırtıcılık

Gila canavarının en büyük tehdit unsuru insanlardır. Bugüne kadar bir Gila canavarını yemeyi başarmış insan-harici tek hayvan türü bir çıngıraklı yılandır; bu da direkt olarak gözlenmemiştir, sadece bir kara kuyruklu çıngıraklı yılanın midesinde bir Gila canavarının kuyruğu bulunabilmiştir. Bu incelemede, Gila canavarını yiyen yılanın görünür bir yarası olmadığından, Gila canavarının yutulmadan önce zaten zayıflamış veya neredeyse ölmüş olduğu varsayılmıştır.

Fine Art America

Gila canavarının olası düşmanları olduğu öne sürülen memeliler arasında çakallar, tilkiler, porsuklar, kokarcalar, vaşaklar ve dağ aslanları bulunmaktadır. Ancak buna yönelik yapılan birkaç çalışmada, memelilerin Gila canavarlarını avladıklarına dair çok fazla kanıt bulunamadı. Bulunan tek şey, üç Puma (Felis concolor) dışkısında Gila canavarlarının kalıntılarıydı. Bu kalıntıların da henüz juvenil formda olan Gila canavarlarına ait olduğu gerçeği gözetilecek olursa, en azından yetişkin Gila canavarlarının dikkate değer bir avcıya sahip olmadığı söylenebilir.

Sosyal Davranış

Gila canavarları sosyal hayvanlar değildir ve normalde üreme mevsimi dışında bir arada bulunmazlar. Yine de çıngıraklı yılanlarla birlikte kış uykusuna yatan inlerde toplandıkları bilinmektedir.

Parazitler ve Hastalıklar

Yabani Gila canavarlarındaki parazitler ve hastalıklar hakkında çok az şey bilinmektedir. Esaret altındayken hastalığa şaşırtıcı bir şekilde dirençlidirler. İç helmint parazitleri ve ektoparazitler görülmektedir; ancak bu, çoğunlukla doğada serbest bir şekilde gezen örneklerde karşılaşılan bir durumdur.

Bu Reklamı Kapat

Çiftleşme

Üreme mevsimi yaklaşırken çoğu erkek birbirine karşı saldırganlaşırlar. Dişi arayışı başlarken, kloaklarını kayalara veya diğer nesnelere sürterek koku işaretleri bırakırlar. Rekabetçi erkekler, erkeklerin en zayıfları savaş alanından ayrılana kadar savaşlarına devam ederler. Erkek bir dişi bulursa bir kur ritüeli başlar. Çiftleşme, erkeğin başının dişinin boynunun üzerinde olduğu, bir arka bacağı kadının pelvik bölgesinin üzerinde ve ön bacağının omzunun üzerinde olduğu bir yan yana kucaklaşmayı içerir.

Çiftleşme davranışlarını gösteren nadir fotoğraflardan biri.
Çiftleşme davranışlarını gösteren nadir fotoğraflardan biri.
News Flare

Dişi Gila canavarı, çiftleşme sırasında erkeğe kuyruğunu kaldırarak yardım eder. Çiftleşme birkaç dakikadan birkaç saate kadar sürebilir; hatta hava karardıktan sonra da devam edebilir. Yumurtlama dönemindeyse dişi, yumurtlamadan kısa bir süre önce yuvalama yerine girerek nispeten hareketsiz kalır. Dişi, yumurtlamadan önce ısıyı düzenleme olanağına sahip olduğunu varsayarak, yumurtalar için uygun bir ortam sağlar. Yuvalama yerinin sıcaklığı kuluçka sıcaklığı ile aynı olmalıdır; Gila'nın kuluçkalanması için kuluçka sıcaklığı 27-28°C'dir.

Çiftleşmeden yumurtlamaya kadar geçen süre 42-55 gün gibi görünmektedir. Gila canavarları tek bir seferde 2-13 yumurta yumurtlayabileceği bilinmektedir (ama genellikle ortalama 4-6 yumurta bırakırlar). Yumurtalar köseledir ve uzun bir şekle sahiptir. Her yumurta yaklaşık 6 cm uzunluğunda, 3 cm çapında ve yaklaşık 38 g ağırlığındadır.

Yaklaşık 124 ila 150 günlük kuluçkadan sonra, yavru bir Gila canavarı birkaç ısırma hareketiyle yumurta zarını keser. Bu süreçten sonra yumurtalarından çıkmaları genellikle birkaç gün sürer. Gila canavarları yumurtalarından çıktıktan sonra bile kabuğa geri döner ve içinde kalan her şeyi yerler. Bu, muhtemelen sert ve kuru bir ortamda yaşamaya bir adaptasyondur.

Bu Reklamı Kapat

Diyet ve Metabolizma

Gila canavarı; memeliler, kuşlar ve diğer sürüngenler dahil olmak üzere omurgalı hayvanların yumurtaları ve yavrularıyla beslenen bir yuva avcısıdır. Bu yumurtaları, bir yılan gibi çıkarıp geri soktukları dilleri tarafından alınan kimyasal sinyaller ve kokular aracılığıyla tespit edip tanımlayabilirler. Dil, avın kokusunu, Jacobson organı adı verilen ağzın çatısında bulunan özel bir koku alma organına iletir.

Ekşi Sözlük

Bazı Çöl kaplumbağaları ve Yuvarlak kuyruklu yer sincapları, yumurtalarını Gila canavarlarından koruyabilmektedir. Vahşi Gila canavarlarında sıklıkla görülen bazı kuyruk izlerinin, yer sincaplarının ısırmalarından kaynaklandığı düşünülmektedir. Av, Gila canavarına yalnızca yiyecek sağlamakla kalmaz aynı zamanda su kaynağı olarak işlev görür.

Gila canavarları su verildiğinde rahatlıkla içme eğilimi gösterirken bazı çöl hayvanların sıklıkla yaptığı gibi suyu arama eğilimi göstermezler. Esaret altındayken, Gila canavarı yemek ayrımı yapmaksızın her şeyi yerler. Çoğu zaman, diyetlerinde de sıklıkla yer alan fareler ve sıçanları tercih ederler. Avları olan yumurtaları bulmak için uzun mesafeler kat edebilirler. Bilim insanları, bir yetişkinin yılda yaklaşık 524 g yiyeceğe ihtiyacı olduğunu tespit etmiştir ve türün yıllık kalori ihtiyacının 1/3'ünü bir öğünde tükettiğini gözlenmiştir.

Enerji gereksinimleri, çıngıraklı yılanlara benzer. Metabolik hızları herhangi bir kertenkelenin sahip olduğu en düşük değerlere sahiptir ve en tutumlu enerji tüketicileri arasında yer alır. Uzun süre hareketsiz kalmaları enerji tasarrufu sağlar. Gila canavarları, kalın kuyruklarında ve vücut boşluklarında yağ (ve su) depolarlar ve bu da yemek yemeden uzun süreler boyunca hayatta kalmalarını sağlar. Bu tür stratejiler, besin kaynaklarının düzensizliği nedeniyle gereklidir.

Bu Reklamı Kapat

Etimoloji

"Gila canavarı" adı, Arizona'daki Gila Nehri Havzası'ndan gelmektedir. Gila canavarı ortak adı 1870'lerde türetilmiştir veya türün bulunduğu New Mexico ve Arizona'daki Gila Nehri'nden türemiştir ya da "güneş" anlamına gelen Yunan heliosundan türetilmiş olabilir.

Cinse ismini veren Heloderma kelimesi ise Yunanca "çivi başı" anlamına gelen helos ve "cilt, deri" anlamına gelen derma kelimelerinden meydana gelmektedir. Tür ismi olan "suspectum" ("şüpheli") ise Cope tarafından, yivli dişlerine ve ününe dayanarak kertenkelenin zehirli olabileceğinden şüphelendiği için verilmiştir.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İlginizi Çekebilecek Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Muhteşem! 2
  • Tebrikler! 2
  • Bilim Budur! 2
  • İnanılmaz 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • İğrenç! 1
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • D. Beck. (2009). Biology Of Gila Monsters And Beaded Lizards. ISBN: 9780520259874. Yayınevi: University of California Press. sf: 247.
  • D. Beck. (2010). Petition To List The Utah Population Of The Gila Monster (Heloderma Suspectum) Under The U.s. Endangered Species Act. undefined. | Arşiv Bağlantısı
  • E. S. Benes, et al. (1968). A Study In Laboratory Maintenance Of The Gila Monster. Laboratory animal care. | Arşiv Bağlantısı
  • J. E. Lovich, et al. (2007). A History Of Gila Monster (Heloderma Suspectum Cinctum) Records From California With Comments On Factors Affecting Their Distribution. Bulletin, sf: 39-58. doi: 10.3160/0038-3872(2007)106[39:ahogmh]2.0.co;2. | Arşiv Bağlantısı
  • L. Arnberger. (Makale, 1958). Gila Monster Swallows Quail Eggs Whole.. Not: Herpetologica Dergiler.
  • E. Benes. (Makale, 1968). A Study In A Laboratory Maintenance Of The Gila Monster..
  • J. Bicket. (Makale, 1982). Heloderma Suspectum Cinctum (Banded Gila Monster).. Not: Herpetological Review.
  • M. Hensley. (Makale, 1950). Notes Of The Natural History Of Heloderma Suspectum.. Not: Transactions of the Kansas Academy of Science.
  • K. Jones. (Makale, 1983). Movement Patterns And Foraging Ecology Of Gila Monsters Movement Patterns And Foraging Ecology Of Gila Monsters.. Not: Herpetologica.
  • F. Miller. (Makale, 2022). Gila Monster Envenomation. Not: Annals of Emergency Medicine.
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/06/2022 02:34:57 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11755

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Anne
Araştırmacılar
Ağız
Endokrin Sistemi Hastalıkları
Kimya Tarihi
Çiftleşme
Ölüm
Yeme
Solunum
Cinsellik
Gazetecilik
İspat Yükü
Etoloji
Su Ayısı
Amerika Birleşik Devletleri
Albert Einstein
Sinir
Saldırı
Kültür
Kitap
Hastalık Kataloğu
Hayvan
Covıd-19
Asteroid
Öğrenme Alanı
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.