Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Genetik ile Değiştirme Teknolojisi: Yeni Nesil Islah Yöntemi Hakkında Bilinmesi Gerekenler

Genetik ile Değiştirme Teknolojisi: Yeni Nesil Islah Yöntemi Hakkında Bilinmesi Gerekenler Philadelphia Inquirer
20 dakika
2,589
  • Moleküler Biyoloji ve Genetik
  • Tarım Mühendisliği

Tarımın geleceği sizle şekilleniyor!

Üretici ürünü hangi teknolojiler aracılığı ile üretecek, nasıl geliştirecek ve ne kadar uzağa taşıyacak? Üreticinin ne yapacağını belirleyen faktörlerden biri de tüketiciler, yani sizsiniz!

Bu Reklamı Kapat

Eğer gıdanızın sağlıklı, ucuz ve çevreci olmasını istiyorsanız, kulağınızı bize verin! Size bir teknolojiyi anlatacağız: Genetik ile Değiştirme Teknolojisini, yani Genetik ile Değiştirilmiş bitkilerin üretimini sağlayan teknoloji... İnsanlarımızın birçoğunun yanlış bildiği, oysa tarımın en büyük sorunlarını çözmemize olanak sağlayabilecek bir teknoloji... Gelin bu teknolojinin sunduğu çözümlere geçmeden önce, tarımda ulaşmak istediğimiz noktaları ve buna ulaşmadaki engelleri bir gözden geçirelim.

Genetik ile Değiştirme Teknolojisi Neden Önemlidir ve Neden Benimsenmelidir?

Türkiye'de gıdada sağlığımıza yönelik en büyük endişelerden biri, ürünlerin tarım ilacı kalıntısı içermesidir. Kalıntı gitsin diye neler yapmayız; sirkeli sularla ovalamak, besinin kabuğunu derinden soymak... Kalıntının kökeni, çiftçinin ürünü yetiştirirken böcek ve hastalıklardan korumak için bitkiyi ilaçlamasıdır. Aslında günümüzdeki tarım ilaçları kurallara uygun kullanıldığında kalıntı bırakmazlar; böcek ve hastalıkları engelledikten sonra, kendi kendilerine yok olurlar. Fakat bu yok oluş, zamana ve uygulanan doza bağlıdır. Çiftçinin ilacı yanlış uygulaması durumunda, ürün soframıza ilaç kalıntıları ile birlikte gelebilir. Yanlış ilaç kullanımını azaltmak amacıyla eğitimler düzenlenir, yasak uygulanır, ilaçlama faaliyetleri takip edilir; fakat tüm bunlara rağmen üreticiler, ilaçları gerektiği gibi kullanmayabilir. Çünkü çiftçi, fazladan tarım ilacı kullanarak ürünün kalitesini ve miktarını arttırabilir ve bu sayede daha fazla kazanç elde edebilir. Dolayısıyla tüketici, kalıntı endişesinde pek haksız sayılmaz.

Bu Reklamı Kapat

Tarım ilaçlarına karşı oluşan şüphe, insanları kendi ürünlerini kendileri yetiştirmeye itiyor. Üreticiler ise tüketici taleplerine karşı tarım ilacı kullanımını uygun şekilde yaptıklarına dair belgelerle üretim yapmaya başladı. Buna rağmen, tüketicilerin güvenini kazanmak kolay olmuyor. Sonuç olarak siz, en temel ihtiyaçlarınıza ulaşırken hâlâ kaygı duymaya devam ediyorsunuz.

Gıdanın güvenli olmasının yanında, ucuz olmasını da isteriz. Üreticinin yeteri kadar kazanmasını sağlamadan, ürünün ucuz olması bir hayaldir. Üreticinin kazanabilmesi için ise üretim maliyeti düşmelidir. Üreticiyi en fazla zorlayan yük; tohum, tarım kimyasalları (ilaç, gübre), yakıt/enerji gibi girdi masraflarıdır.[1] Girdi miktarını azaltmak, hem maliyeti düşürmenin hem de üretim sırasında çevreye daha az zarar vermenin en kestirme yoludur. Girdiler ise ancak bilim ve teknolojinin önderliğindeki stratejilerle azaltılabilir.

Genetik ile Değiştirme Teknolojisi (GD) Nedir?

Genetik ile Değiştirme teknolojisi, genetikçilerin dışarıdan bitki DNA'sına gen ekleyerek değişiklik yaptığı yeni nesil bir ıslah yöntemidir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Tarım tarihi boyunca; bitkilerin yüksek verimli, hastalığa/zararlıya dayanıklı ve lezzetli olmasını isteyen insanlar, bitkilerin genetik yapısını değiştiren farklı ıslah yöntemleri kullanmışlardır (Görsel 1). Kullanılan ıslah yöntemleri modern, bilimsel teknolojilerle birlikte yenilenmekte; daha hassas ve isabetli bir hal almaktadırlar. Hassas ve isabetli ıslah yöntemi denildiğinde ise akla ilk olarak, genetik biliminden ve genetik mühendisliğinden güç alan, Genetik ile Değiştirme teknolojisi gelmektedir. Genetik ile Değiştirme teknolojisi, doğada bulunan bir özelliğin, genetikçi eliyle bitki DNA'sına aktarılarak bitkide değişiklik yapılması ile uygulanan ıslah yöntemidir. Genetik ile Değiştirme teknolojisi, DNA'ya doğrudan müdahale etme imkânı sağladığı için klasik ıslah ve melezleme (Hibridizasyon) gibi yöntemlerden farklılaşır; hassas, hızlı ve isabetlidir.

Görsel 1. Bitki Islahında Kullanılan Yöntemler (Kaynağından Türkçeleştirilmiştir)
Görsel 1. Bitki Islahında Kullanılan Yöntemler (Kaynağından Türkçeleştirilmiştir)
Genetic Literacy Project

Islahçılar, Genetik ile Değiştirme teknolojisinde bitkiye istenilen nitelikleri ortaya çıkartacak genleri aktarırlar. Bunu yaparken doğada kendi genlerini bitkiye aktarabilme özelliğine sahip Agrobacterium tumefaciens isimli bir bakteriyi kullanırlar. Islahçılar bu bakterinin gen aktarma mekanizmasını koruyarak, aktarılacak genleri kendi tercih ettikleri genlerle değiştirmektedirler (Görsel 2). Islahçılar, bakterinin aktaracağı geni seçerken, klasik ıslahın aksine çok önemli bir avantaja sahiptirler: Aktarılacak gen yalnız bitkilerden değil, hayvan ve mikroorganizma gibi farklı gen kaynaklarından da gelebilir. Bu sayede seleksiyon (işe yarayan özellikleri mevcut çeşitlilik içinden seçme) veya melezleme (hibridizasyon, genetik açıdan farklılaşan bireyleri çiftleştirerek istenen özelliklere sahip yeni birey elde etme) yöntemleriyle elde edilmesi mümkün olmayacak bitki çeşitleri geliştirebilirler. Örneğin, Genetik ile Değiştirme yöntemiyle Bt adı verilen, belirli böceklerin zarar veremediği bitkiler geliştirildi. Bu bitkiye aktarılan özellik başka bir bitkiden değil, böcekleri hasta edebilen özel bir bakteriden aktarıldı. Herhangi bir bakteri genini (DNA'nın istenen özelliğin oluşmasını sağlayan parçası) bitkiye klasik ıslahla aktarabilmenin yolu yoktur.

Görsel 2. Bitkiye Gen Aktarımının Şematik Gösterimi (Kaynağından Türkçeleştirilmiştir)
Görsel 2. Bitkiye Gen Aktarımının Şematik Gösterimi (Kaynağından Türkçeleştirilmiştir)
Boston University

Genetik ile Değiştirme teknolojisi, sanılanın aksine bitkinin DNA'sını klasik ıslaha oranla çok daha az değiştirir. Çünkü Genetik ile Değiştirme teknolojisi, bitkiyi değiştirmeden önce bir "gen" belirler, yalnızca onu değiştirmeyi amaçlar. Klasik ıslah ise birbirinden farklı iki ayrı bitkiyi çiftleştirerek iki bitkinin genomunu rastgele şekilde birbirine karıştırır ve sonra da isteği genin haricindeki parçaları elemeye çalışır.

Klasik ıslahta ıslahçı, bitkisini geliştirmek için gelişmiş özelliğe sahip bitki ile çiftleştirir. Mesela, kuraklığa dayanmasını istediği domatesi kuraklığa dayanıklı bir domates bulup onunla çiftleştirir. Fakat bu aşamada diğer domatesten yalnız kuraklığa dayanıklılık değil yanında pek çok farklı özellik de kontrol dışında domatese aktarılmış olur. Islahçı, daha sonra bu çiftleşmenin ürünü olan domatesi, kuraklığa dayanıklılık özelliği yanında gelen özellikleri ayıklamak için defalarca baştaki domatesiyle çiftleştirir, bu sırada da her çiftleşmenin sonunda dayanıklılık özelliğinin oğul döllerde korunduğunu teyit eder. Bu özelliği içermeyen oğul dölleri kullanmaz. Fakat ıslahçı, ne kadar uğraşırsa uğraşsın kuraklığa dayanıklılık kazandırdığı domatesi kendisi istemeden başka özellikler de kazanacaktır.

Oysa Genetik ile Değiştirme teknolojisi kullanıldığında, kuraklığa dayanıklı bitkiden yalnızca hedef özelliği sağlayan gen domatese aktarılacağı için, domates, istenmeyen genleri taşımayacaktır.

Bu Reklamı Kapat

Bir analojiyle açıklayalım: Arabanızın üstüne bagaj takabilmek için ek parça yapmak istiyorsunuz. Islahçı bunun için bagaj demiri olan bir araba bulur, arabayı rastgele parçalara bölerek sizin arabanızın parçalarıyla değiştirir, çıkan sonuçtan bagaj demiri içerenleri seçer, fakat arabanız diğer arabaya ait parçalar da içermeye başlayacaktır. Oysa bu işlem, sadece bagaj demirini diğer arabadan alınıp takılarak yapılabilir. Arabayı DNA olarak düşünürseniz, bagaj demiri de burada geni temsil eder. Mesela görseldeki gibi A, G, C ve T harflerinden oluşan arabaya başka bir modelde bulunan, "GTA" harfleriyle kodlanan bir parça ekleyerek geliştirebiliyoruz (Görsel 3). İşte araba modelinizi yeni parçayla geliştirme işlemi bir Genetik ile Değiştirme bitkinin geliştirilmesi süreciyle benzerdir.

Görsel 3. Gen Aktarma Yönteminin Günlük Hayattan Örneklendirilmesi
Görsel 3. Gen Aktarma Yönteminin Günlük Hayattan Örneklendirilmesi
Roof Racks Calgary

Neden "Genetiği Değiştirilmiş Organizma" Demiyoruz?

Genetik ile Değiştirme teknolojisinin ne olduğunu açıklarken doğru terminolojinin kullanılması gerekmektedir. Bu nedenle, Genetik ile Değiştirme teknolojisini anlatırken sürekli bir ıslah yöntemi olduğu üzerinden gittik ve dikkat ettiyseniz hiç "Genetiği Değiştirilmiş Organizma" terimini kullanmadık.

Bu terim, yanlış bir algı yaratıyor: Sanki bitkilerin genetiğine dokunmak, bu yönteme özgüdür algısı... Oysa ıslahta, aslında, bitkilerin genetiklerinin değiştirildiğini gördük. Yani tüm ıslah yöntemleri bitkinin genetiğini değiştiriyor; fakat sadece GD teknolojisi ile üretilen çeşitler "Genetiği Değiştirilmiş Organizma" olarak tanımlanıyor, bu da diğer yöntemle üretilen çeşitlerin genetik yapısının değişmeden sabit kaldığı yanılgısına yol açıyor.

Bunu da bir analoji ile açıklayalım. Yumurta pişirmek için iki ayrı yöntem vardır: Sahanda yumurta ve omlet. Farz edin ki bu iki yöntem hakkında da daha önceden bilginiz yok; yalnızca isme bakarsanız hatalı düşüneceğiniz garanti gibidir: Sahan, yalnız sahanda yumurta için değil, omlet yapımında da kullanılır; fakat yalnız "sahanda yumurta" kavramının isminde sahan geçtiği için omletin sahanda yapılmadığı sonucuna varırsınız. Sahan, Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre "derinliği az, metal kap" demektir. Eğer omletin nasıl yapıldığını bilmiyor olsak, yalnızca isme bakarak omletin sahanda olmadığını doğal olarak düşünürdük. İşte "genetiği değiştirilmiş organizma" veya "GDO" dediğimizde de önceden bilgi sahibi olmayan biri ıslah yapılırken bitkinin genetik yapısına dokunulmadığını zanneder.

Bu Reklamı Kapat

Bir diğer analoji ile açıklayalım: "Çay" ve "bitki çayı" aslında çok kötü isimlendirilmiş iki ayrı kavramdır. Bu ikisini bilmeyen biri, yalnızca kavramın adına bakarak, çayın bitki olmadığını zanneder. Terimdeki sıkıntı, bizce bugün entelektüel çevrelerde dahi neden "GDO" nun anlaşılamadığını açıklıyor. Bizce "Genetiği Değiştirilmiş Organizma" terimi derhal terk edilmelidir.

İyi bir terim, bize kavramların içeriğini özetler. Hiç bilmediğimiz bir kavram hakkında bile bir anda bizi bilgi sahibi yaparlar. Gelin bir örnek üzerinden gidelim: "Çiçek balı" ve "çam balı", iki terim olup, iki farklı bal kavramını çok başarılı bir şekilde ayırmamızı sağlar. Belki bu yazıyı okuyan pek çok kişi bilmez: Çam ağaçları, çiçek açmazlar. Dolayısıyla arı, çamdan bal üretirkenü çiçek organını kullanmaz. Yalnızca bu terimlere bakan kişi, önceden hiç bilgi sahibi olmasa bile arının bal yapmada çamın çiçeği dışında bir organını kullandığı çıkarımını yapabilir. Benzer şekilde, "Genetiği Değiştirilmiş Organizm" yerine "Genetik ile Değiştirilmiş Organ" terimi çok daha açıklayıcı olacaktır. Genetik ile Değiştirme terimi bize pek çok bilgi sunar: Bu yöntem genetik yöntemdir, demek ki bu yöntemi uygulamak için, genetik bilimi okumak zorunludur.

Tarımdaki Sorunların Çözümünde Genetik ile Değiştirme Teknolojisinin Yeri

Tarımda tarım ilacı kalıntısı, Genetik ile Değiştirme teknolojisi ile çözülebilir. Genetik ile Değiştirme teknolojisi, bitkiyi böceklere karşı korur ve bunu doğada doğal olarak bulunan bakterilerin böcekleri hasta etmede kullandığı özelliği bitkiye aktararak başarır.

Bacillus thuringiensis isimli bakteri, böceklerin midelerindeki sindirim enzimlerini durduran bir protein üretir. Bu proteini üreten bitkiler böceklere karşı dayanıklı hale gelir. Böylece Genetik ile Değiştirme teknolojisi, böceklere karşı tarım ilacı kullanılmasının ve ürünlerde kalıntı olması ihtimalinin önüne geçer, hem üretici hem de tüketici kazançlı çıkar.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Checklist Manifesto – İşi Doğru Yapmanın Basit Bilimi

Time dergisi tarafından 2010 yılının tüm dünyada en etkili 100 insanı arasında gösterilen ve Dünya Sağlık Örgütü’nün  Güvenli Cerrahi Hayat Kurtarır programını yürüten DrAtul Gawande, sıradan bir kontrol listesinin şaşırtıcı gücünü ortaya koyuyor.

Gawande muhteşem bir yazar ve bu kitabın iddialı amaçları var.” –Malcolm Gladwell

 

Modern dünya bize akıl almaz düzeyde teknik bilgi sunuyor. Yine de sağlık hizmetleri, devlet yönetimi, hukuk ve finans alanlarında, örgütlü etkinliklerin hemen hepsinde yapılan önlenebilir hataların acısını çekmeye devam ediyoruz. Ve bunun nedeni son derece basit: artık sahip olduğumuz bilgi hacmi ve karmaşıklık düzeyi, bireyler olarak bu bilgiyi uygun yoldan, tutarlı, doğru ve güvenli biçimde iletme becerimizi aşmış durumda. Daha uzun süre eğitim görüyor, daha fazla uzmanlaşıyor, daha ileri teknoloji kullanıyor ama yine de hata yapıyoruz.
Geniş bir okur kitlesine sahip yazar ve cerrah Atul Gawande, daha iyisini başarabileceğimiz görüşünü savunuyor ve çözüm olarak, olabilecek en mütevazı yolu gösteriyor bize: kendi halinde bir kontrol listesi. Gawande, kontrol listelerinin, uçakları uçurmaktan akıl almaz derecede incelikli teknik gerektiren gökdelenler inşa etmeye dek, yaptığımız en zor işlerden bazılarını nasıl altından kalkılabilir hale getirdiğini açıklıyor. Kendi deneyimine dayanarak, bu düşüncenin cerrahinin son derece karmaşık ve çeşitlilik gösteren dünyasında hayata geçirilmesiyle hazırlanan doksan saniyelik bir kontrol listesinin, dünyanın dört bir yanındaki sekiz hastanede, hemen bütün cerrahi girişim türlerinde, ölümleri ve komplikasyonları, ek maliyet getirmeksizin, üçte biri aşan oranda azaltmayı nasıl başarabildiğini gözler önüne seriyor.
Gawande, anlattığı sürükleyici öykülerle bizi, acil durum kontrol listesinin, suyun altında yarım saat kalan bir boğulma vakasında kurbanın kurtulmasını sağladığı Avusturya’dan, yoğun bakım birimlerinde kullanılan temizlik kontrol listesinin ölümcül bir hastane enfeksiyonu türünü ortadan kaldırdığı Michigan’a, ardında da düşmek üzere olan bir uçağın kokpitine götürüyor. Bu yolculuk sırasında, kontrol listelerinin neler yapıp neler yapamadığını, yalnız tıp alanında değil, ulusal güvenlikten yatırım bankacılığına, her çeşit meslek grubu ve iş alanında sağlayabileceği çarpıcı ilerlemeleri ortaya koyuyor.
Checklist Manifestosu, yaşamımızdaki karmaşıklığın doğasını irdeleyen, merak ettiren ve eyleme geçirten bir kitap. İşini doğru yapmak isteyen herkesin için…

Bilgiler ve Uyarılar:

  1. Bu ürün sipariş alındıktan 1-3 gün içinde postalanacaktır.
  2. Lütfen sipariş vermeden önce iade ve ürün değişikliği ile ilgili bilgilendirmemizi okuyunuz.
  3. Bu kampanya, Domingo Yayınevi tarafından Evrim Ağacı okurlarına sunulan fırsatlardan birisidir.
Devamını Göster
₺65.00
Checklist Manifesto – İşi Doğru Yapmanın Basit Bilimi

Genetik ile Değiştirme teknolojisi, üretim maliyetini azaltır. Mesela; çiftçi, bitkisi böceğe dayanıklı olduğundan, pestisitten tasarruf eder. Yine çiftçi, bitkileri zararlı bitkilerden Genetik ile Değiştirme teknolojisi ile korunduğu zaman, yabancı bitkileri öldürmek için toprağı sürmeye gerek duymaz ve yakıttan tasarruf eder. Bu bahsedilen teknolojide özel bir bitki öldürücü ilaç (herbisit) kullanılır, ama öncesinde genetik yöntemle tarımını yaptığınız bitkiyi, bu ilaca dayanıklı hale getirmişsinizdir. Böylece bütün istenmeyen otlar hızlıca ölür, yalnızca kültür bitkiniz sağ kalır. Bunu, filmlerde sıkça yaşanan bir klişeyle örneklendirebiliriz: Şoförü olduğunuz arabayı kafanıza silah dayayarak kaçıran kişiyi etkisiz hale getirmek için önce emniyet kemerinizi takar sonra çok ani bir fren yaparsınız. Emniyet kemeri sizi frenin etkisinden korur, kafanıza silah dayayan kişi ise ön camdan yola fırlar.

Genetik ile Değiştirme teknolojisi, ayrıca, dolaylı yoldan verimi de arttırır. Çünkü çiftçi hem böcek hem yabancı otlarla sadece ilaçla başarabileceğinden daha etkili savaşır. Genetik ile Değiştirme teknolojisinin maliyeti düşürüp verimi arttırdığı bilimsel çalışmalarla sabittir. 1996 - 2011 yılları arasında Genetik ile Değiştirme teknolojisi, pestisit kullanımını %37 azaltmış, verimi %22 arttırmıştır.[2] Genetik ile Değiştirme teknolojisi kullanımında yeni olan Bangladeş, Pakistan ve Nijerya'da yapılan çalışmalar da bu tespiti desteklemektedir.[2], [3], [4]

Genetik ile Değiştirme teknolojisinin bu başarıları gelişmekte olan ülkelerde çok daha fazla etki yaratmıştır.[2] Öyle ki; Filipinler'de 2003 - 2016 arasında GD çeşitler kullanan üreticiler ve aileleri (470,500 kişi) 724 milyon dolarlık kazanç sağlamışlardır.[5] Bu ve buna benzer veriye, her gün bir yenisi ekleniyor: Kenya, yeni geliştirilen virüse dayanıklı Genetik ile Değiştirilmiş Cassava ile üreticilerin %98'e varan ürün ve dolayısı ile gelir kaybı yaşamalarının önüne geçerken, Hindistan'da üreticiler Genetik ile Değiştirme teknolojisi ile geçmişte yaşadıkları başarılı üretimi yakalamak için yasak olmasına karşın sivil itaatsizlik yaparak GD pamuk ekmeye devam ediyorlar.[6], [7] Genetik ile Değiştirme teknolojisi, tarım girdilerini azaltarak, tüketicinin gıdaya ekonomik şekilde ulaşmasının önünü açacaktır.

Genetik ile Değiştirme teknolojisi çevre üzerindeki baskıyı azalttığı için, bilinçli tüketicinin bu yönde beklentisini karşılayabilir. Genetik ile Değiştirme teknolojisi, 1996 - 2018 yılları arasında, 775 milyon kg tarım ilacının kullanılmasının önüne geçmiş; böylece tarım ilaçlarının çevreye zararlı etkilerini (toprağa ve su kaynaklarına karışma, hedef olmayan canlılara etki) %18,5 oranında düşürmüştür.[8] Yabancı otlara karşı kullanılan Genetik ile Değiştirme teknolojisi, toprağı sürme ihtiyacını kaldırıp hem erozyonu engellemiş hem de yakıttan tasarruf sağlayarak havayı korumuştur. Yakıttan tasarruf, sera gazı salımı açısından, trafikten 15 milyon aracın çekilmesine eş değer etki yaratmıştır.[8] Genetik ile Değiştirme teknolojisi çevrenin korunmasına önemli katkı sağlayarak hem üreticinin hem de tüketicinin beklentilerini karşılamaktadır.

Genetik ile Değiştirilmiş Ürünler, Sağlığı Koruyor!

Genetik ile Değiştirilmiş ürünler sağlığa zararlı mıdır? Bu soruya bilimin cevabı açıktır: Genetik ile Değiştirilmiş bitkiler, diğer ıslah yöntemleriyle geliştirilmiş bitkiler kadar güvenlidir; çünkü sağlığı olumsuz etkilediğini gösterebilen geçerli bir kanıt yoktur.[9], [10]

Öte taraftan Genetik ile Değiştirilmiş ürünlerin sağlık problemlerine neden olduğunu iddia eden araştırmalar olduğunu zaman zaman medyadan duyarız, ya bunlara ne demeli? Bu tip haberlerin arka planını araştırdığınızda, söz konusu iddiaların bilim dünyasında kabul görmediği ortaya çıkıyor.[11] Mesela, Sêralini ve ekibi, Genetik ile Değiştirilmiş mısırın farelerde tümör oluşumuna neden olduğunu açıklayan bir makale ile büyük etki yaratmıştır. Ancak yapılan incelemelerde, çalışmada kullanılan istatistik yöntemlerin ve analiz sonuçlarının sorunlu olması, araştırmada herhangi bir şeye maruz kalmasa da tümör geliştirmeye yatkın farelerin kullanılması gibi birçok nedenle makale geri çekilmiştir.[12]

Oysa Genetik ile Değiştirilmiş ürünlerin güvenilir olduğunu gösteren pek çok çalışma saygın bilim dergilerinde yayımlanmaktadır.[13] Mesela, Genetik ile Değiştirilmiş ürünlerin uzun vadeli etkileri konusunda hayvanlar ile yapılan bir araştırmada, 1996 - 2011 yılları arasında, Genetik ile Değiştirilmiş bitkilerden üretilen yemlerle beslenen 100 milyar hayvanın sağlık durumları izlenmiş ve bu yemlerin hayvanların sağlığını olumsuz etkilediğine dair bir veri elde edilememiştir.[14]

Yineü bilimin en tepe örgütleri de GD ürünlerin sağlığa zararı olduğuna dair herhangi bir kanıt olmadığını vurgulamaktadır. Örneğin, Amerikan Ulusal Bilimler Akademisi tarafından 20 yıllık verileri inceleyerek hazırlanan detaylı raporda; Genetik ile Değiştirilmiş ürünlerin, otizmle, çölyak hastalığıyla, böbrek rahatsızlıklarıyla, obeziteyle ve kanserle ilişkisi olmadığı belirtilmiştir.[15] Uzmanlar, kanıtlara dayanarak görüş birliği içerisinde, Genetik ile Değiştirilmiş ürünlerin güvenli olduğunu kabul ederler.

Ancak bu, "GD ürünler yüzde yüz güvenlidir" anlamı taşımaz. Çünkü geliştirilen her teknolojinin doğası gereği risk taşıdığı göz önüne alındığında "%100 güvenli" ibaresi bilimsel olarak geçerli olmamaktadır.[16] Dolayısı ile Genetik ile Değiştirilmiş ürünler güvenli diyenler; aksini gösteren bilimsel kanıtın yokluğundan ötürü böyle demektedirler.

Buna rağmen tüketicide Genetik ile Değiştirilmiş ürünlere yönelik birçok temelsiz korkular bulunmaktadır. Tüketicilerin Genetik ile Değiştirilmiş ürünlere yönelik şüphelerinin başında alerjenite gelir. Gelin bu iddiayı ele alalım. Geliştirilen Genetik ile Değiştirilmiş ürünler piyasaya sürülmeden önce, bilinen tüm alerjenler için bilimsel yöntemlerle test edilir ve Genetik ile Değiştirilmiş olmayan ürünlerle kimyasal ve elemental analizlerle karşılaştırılarak, farklılık aranır. Hem Genetik ile Değiştirilmiş olmayan ürünle aynı analiz sonuçları elde edilir hem de alerjen testlerinden negatif sonuç elde edilirse; Genetik ile Değiştirilmiş ürünlerin alerji riski bakımından güvenilir olduğu kabul edilir. Uzun yılların verilerine dayanan çalışmalarda şunu görüyoruz: Alerji riski bakımından GD ürünler ve GD olmayan ürünler, eş değerdir.[15] Risk bakımından Genetik ile Değiştirilmiş olmayan ürünlerden farkı bulunmayan ve tüketimine izin verilen 30 ayrı Genetik ile Değiştirilmiş üründe hiçbir alerjen tespit edilememiştir.[17]

Bu Reklamı Kapat

Genetik ile Değiştirilmiş ürünler riskli olmak bir yana dursun, Genetik ile Değiştirilmiş olmayan ürünlerde bulunan risklerin bir kısmını barındırmayabiliyorlar, hatta sağlığa doğrudan fayda sağlayabiliyorlar! Mesela, Genetik ile Değiştirilmiş bitkiler, böceklere karşı Genetik ile Değiştirilmiş olmayanlara göre daha dayanıklı olduğundan, böcek saldırısı sonucu artan mikotoksinleri daha az miktarda içerir. Mikotoksinler, mantar kaynaklı olup kanserojen zehirlerdir. Bu zehirler, özellikle, gelişmekte olan ülkelerde; akut zehirlenme, karaciğer, yemek borusu kanseri gibi ciddi sağlık sorunlarına neden oluyorlar.[18], [19] Bu sorunlar, böceğe dayanıklı Genetik ile Değiştirilmiş mısırlar sayesinde önemli ölçüde azalıyor: 21 yıllık verileri inceleyen bir meta-analizde, GD mısırlarda mikotoksinlerin %30 azaldığı, insanların ve hayvanların mikotoksinlere daha az maruz kaldığı tespit edilmiştir.[20]

Genetik ile Değiştirilmiş ürünler, "gizli açlık" denilen, mineral ve vitamin bakımından yetersiz beslenmeye karşı da etkilidir. Bunlardan en çok bilineni, A vitamini içeriğince zenginleştirilmiş Altın Pirinçtir. Altın Pirinç, her yıl 250 - 500 bin çocuğun kör kalmasından ve akabinde ölümlerinden sorumlu olan A vitamini eksikliğini gidermek için geliştirilmiştir.[21] Altın Pirinç dışında demir, çinko gibi önemli mineral eksikliklerini gidermek için de birçok Genetik ile Değiştirilmiş ürün geliştirilmektedir.

Genetik ile Değiştirme Teknolojisi, Çevre Dostu Üretimin Anahtarıdır!

Artan nüfusu iklim değişikliği baskısı altında, doğal kaynakları kirletmeden ve etkin şekilde kullanarak besleyebilmek, önümüzdeki 30 yılda tarımı bekleyen en zorlu sınavdır. Bu zorlu sınavdan başarılı bir şekilde çıkmanın yolu; tarımın daha çevre dostu bir sistem haline gelmesine bağlıdır. Peki, dünyada yaşanabilir alanların %50'sini işleyen, sera gazı emisyonunda %18,4'lük paya sahip, hatalı kullanılan gübre, pestisit gibi girdilerle ekosistemleri olumsuz etkileyebilen bir sistemi nasıl çevre dostu hale getirebiliriz?[22], [23] Cevap gayet basit: Girdileri azaltarak, toprağı yerinde bırakarak (sürmeme/işlememe) ve tarıma ayrılan araziyi azaltarak...

Genetik ile Değiştirme teknolojisinin tarıma dahil olmasıyla birlikte, çevre için sağladığı en önemli fayda girdileri azaltmasıdır. Örneğin, bu girdilerden böcek ilacı (insektisit) , bitkileri Genetik ile Değiştirme teknolojisiyle donattığınızda önemli ölçüde azalıyor. Böylece insektisitlerin toprak ve su kaynaklarına sızmaları önlenirken, yanlış kullanımdan kaynaklı hedef olmayan canlıların ve faydalı böceklerin zarar görmelerinin de önüne geçiliyor.

Bu Reklamı Kapat

Genetik ile Değiştirme teknolojisi, bir diğer faydayı toprağı işleme zorunluluğunu kaldırarak sağlıyor. Bu zorunluluğun kalkması, yakıt girdisini düşürmenin yanında toprağın fiziksek, kimyasal ve biyolojik yapısını da koruyor. Toprağı işlemek topraktaki faydalı canlılara zarar verdiği ve toprağı erozyona açık hale getirerek, toprağın bitki açısından besin değeri en yüksek kısmını riske attığı için istenmeyen bir işlemdir.[24]

Genetik ile Değiştirme teknolojisi verimi arttırarak, aynı miktarda ürünü daha az alanda sağlayabilir. Arazinin etkin kullanımı; yani az girdi ile az alandan daha yüksek verim alma ile karşımıza iki önemli seçenek çıkıyor. İlki, birim alanda verim yükselmesiyle yeni tarım alanlarının açılmasının önüne geçiliyor. İkincisi, verim kaybı yaşamadan tarım alanlarını küçülterek kalan alan doğaya kazandırılabiliyor (Görsel 4). Her iki seçenek de doğal ekosistemlerin korunması açısından önemli olduğu kadar, COVID-19 salgınıyla kötü şekilde tecrübe ettiğimiz, yabani hayatla insan temasının olumsuz etkilerinin önüne geçilmesi için de önemlidir.

Görsel 4. Arazinin Etkin Kullanılması ile Aynı Miktarda Ürün Almak için Gereken Alandaki Değişim
Görsel 4. Arazinin Etkin Kullanılması ile Aynı Miktarda Ürün Almak için Gereken Alandaki Değişim
Crop Science Bayer

Yediğimiz Her Şey Genetik ile Değiştirme Teknolojisi Ürünü Mü?

Yaygın kanının aksine Genetik ile Değiştirilmiş bitkiler veya bunlardan elde edilen gıdalar, Türkiye'de yoktur. Türkiye'de Genetik ile Değiştirme teknolojisi kullanarak bitki ve hayvan üretimi, 2010 tarihinde yürürlüğe giren, Biyogüvenlik Kanunu ile tamamen yasaklanmıştır. Günümüzde sadece hayvan yemi olarak kullanılmak üzere belirli Genetik ile Değiştirilmiş mısır ve Genetik ile Değiştirilmiş soyadan elde edilmiş ürünler ithalat yolu ile denetimli olarak ülkemize girebilmektedir. Kısaca; Türkiye'de tükettiğimiz hiçbir tarımsal ürün Genetik ile Değiştirme teknolojisi kaynaklı değildir.

Dünya'da ise durum farklıdır. Genetik ile Değiştirilmiş ürün çeşitleri her geçen yıl artmaktadır. Bu çeşitlere hububat, meyve ağaçları, baklagiller ve diğer gruplar dahil olmaktadır.

Bu Reklamı Kapat

Hangi besinlerin Genetik ile Değiştirme teknolojisi ile üretileceği ticari değere, ihtiyaca ve teknolojik olanaklara göre belirlenmektedir. Farklı Genetik ile Değiştirilmiş ürünler arasında ortak özellikler bulabilirsek, bu özelliklerin genetik ile değiştirilecek ürünlerin seçiminde etkili olduğunu düşünebiliriz. Dünya genelinde ticari olarak yetiştirilen Genetik ile Değiştirilmiş çeşit sayısı on ikidir:

  1. Soya,
  2. Mısır,
  3. Pamuk,
  4. Kanola,
  5. Şeker Pancarı,
  6. Alfalfa,
  7. Papaya,
  8. Kabak,
  9. Patates,
  10. Elma,
  11. Patlıcan
  12. Şeker Kamışı

Bu az sayıda ürünün tamamına yakını, tek bir ülkede, ABD'dedir (Grafik 1). GD üretimini çok az sayıda ürün domine eder: Soya, Mısır, Pamuk ve Kanola (Grafik 2). Bu ürünlerin hepsi de kendi alanlarında endüstriyi neredeyse te başına sırtlar. Mısır, şeker; Soya, protein; Kanola, yağ; Pamuk ise lif kaynağıdır. Endüstride daha sınırlı olan bitkilerde Genetik ile Değiştirme teknolojisi çok daha kısıtlı kullanılır.

Grafik 1. Ülkelere Göre GD Çeşit Sayısı ve Üretim Alanı Dağılımı (ISAAA, 2018 verilerine göre)
Grafik 1. Ülkelere Göre GD Çeşit Sayısı ve Üretim Alanı Dağılımı (ISAAA, 2018 verilerine göre)
Grafik 2. Üretim Alanına Göre GD Çeşit Dağılımı (ISAAA, 2018 verilerine göre)
Grafik 2. Üretim Alanına Göre GD Çeşit Dağılımı (ISAAA, 2018 verilerine göre)

Hangi ürünün Genetik ile Değiştirme yöntemiyle yapılacağını belirleyen bir diğer faktör çaresizliktir. Pek çok tarım ürünü o bölgeye yeni gelen böcek (istilacı böcek de denir) ve hastalıklara karşı korumasızdır. Oturmuş bir endüstri yeni gelen tehlikelere, özellikle mevcut teknolojiler işe yaramıyorsa yeni teknolojilere yatırım yapmaya daha açık olacaktır. Dünyanın ilk Genetik ile Değiştirilmiş bitkisi papaya ağaçlarında da durum budur.

1940'larda ABD'deki Havai adalarında yeni çıkan bir virüs, papaya üretimini bitirme noktasına getirdi. Yeni bir savaşma yöntemine ihtiyaç vardı, çünkü hasta ağaçları imha etme, üretimi kaydırma, hastalığı yayan böceklerle kimyasal mücadele gibi yöntemler hastalığın yayılmasını engelleyemedi. Bu acil ihtiyaç ortamı ve alternatifsizlik 2000'li yıllara gelindiğinde Cornell ve Hawaii üniversiteleri tarafından geliştirilen Genetik ile Değiştirilmiş papayaların üretimini sağladı.

Bu Reklamı Kapat

Yine Türkiye'de ilk Genetik ile Değiştirme teknolojisi girişimlerinden birinin domates olmasının nedeni, Türkiye'ye görece yeni giren güveye (Tuta absoluta) karşı domates sektörünün çaresiz kalmasıydı. Ancak, Prof. Dr. Sami Doğanlar ve ekibi tarafından geliştirilen Tuta larvalarına dayanıklı domates çeşidi, ülkemizde Genetik ile Değiştirilmiş bitki yetiştirmenin yasak olması nedeniyle toprakla asla buluşamadı.

Bir diğer faktör ise bitkinin nerede kullanılacağıdır. Hayvan yemi veya diğer endüstrilerde kullanım alanı olan bitkiler Genetik ile Değiştirilmiş versiyonları için yatırım çekmede daha başarılı oldular. Türkiye'nin de dahil olduğu pek çok ülkede Genetik ile Değiştirilmiş bitkiler, insan tüketimi için yasak olmasına rağmen diğer sektörlerde serbestlik kazanabiliyor. Örneğin, yukarıda da bahsettiğimiz üzere; Türkiye'de ve Avrupa Birliği ülkelerinde hayvan yemi olarak kullanılmak üzere Genetik ile Değiştirilmiş bitkilerden elde edilmiş ürünler ithal ediliyor.

İnsan tüketimine uygun Genetik ile Değiştirilmiş bitki geliştirme ve yetiştirme ise son yıllarda ivme kazanmaya başladı. Bu ivmelenmede en pay sahipleri ise bitkisel üretimde ve gıda temininde sorun yaşayan gelişmekte olan ülkelerdir. Örneğin, Nijerya'da geliştirilen böceğe dayanıklı börülce ve Bangladeş'te üretimi yapılan böceğe dayanıklı patlıcan (BT Brinjal) , en önemli iki Genetik ile Değiştirilmiş çeşit olarak karşımıza çıkıyor.

Sonuç

İnsan, kendini bildi bileli doğayı kendi ihtiyaçlarına uygun şekilde tasarladı. Elinde DNA bilgisi olmadığı dönemlerdeki çabalarıyla bugün yediğimiz besinlerin temelini ıslahta seleksiyon yöntemini kullanarak attı; fakat bu on binlerce yıl sürdü. Bugün artık sağlıklı, daha ucuz ve çevreye daha duyarlı üretim yapmanın kısa yolu genetik bilimini kullanmaktan geçiyor. Tüketiciler kendilerinin ve çocuklarının geleceği için klasik ıslah ve diğer ıslah yöntemlerine alternatif olarak genetik ile değiştirme teknolojisini de desteklemelidirler.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 5
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Muhteşem! 1
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ N. Erginsoy. Tarımsal Ürünlerin Girdi Maliyeti 2,5 Yılın Zirvesine Çıktı. (21 Mayıs 2021). Alındığı Tarih: 29 Temmuz 2021. Alındığı Yer: Investing | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b c W. Klümper, et al. (2014). A Meta-Analysis Of The Impacts Of Genetically Modified Crops. Plos One, sf: 9(11). doi: 10.1371/journal.pone.0111629. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. Shelton, et al. (2020). Impact Of Bt Brinjal Cultivation In The Market Value Chain In Five Districts Of Bangladesh. Front. Bioeng. Biotechnol.. doi: 10.3389/fbioe.2020.00498. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ A. Ahmed, et al. Impacts Of Bt Brinjal (Eggplant) Technology In Bangladesh. (1 Ağustos 2019). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ The International Service for the Acquisition of Agri-biotech Applications. (2018). Global Status Of Commercialized Biotech/Gm Crops In 2018: Biotech Crops Continue To Help Meet The Challenges Of Increased Population And Climate Change. Not: Doküman: https://www.isaaa.org/resources/publications/briefs/54/executivesummary/pdf/B54-ExecSum-English.pdf.
  • ^ J. Maina. Kenya Approves Disease-Resistant Gmo Cassava. (25 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ P. Biswas. Maharashtra: Farmers’ Union To Provide Seeds Of Htbt Cotton, Asks Farmers To Register Online. (9 Haziran 2021). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b G. Brookes, et al. (2020). Environmental Impacts Of Genetically Modified (Gm) Crop Use 1996–2018: Impacts On Pesticide Use And Carbon Emissions. GM Crops & Food,, sf: 215-241. doi: 10.1080/21645698.2020.1773198. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. Norero. More Than 280 Scientific And Technical Institutions Support The Safety Of Gm Crops. (19 Haziran 2017). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ The Royal Society. (2016). Gm Plants: Questions And Answers. Not: Doküman: https://royalsociety.org/-/media/policy/projects/gm-plants/gm-plant-q-and-a.pdf?la=en-GB&hash=114AAF10B57C7486C749EBC7745C9420.
  • ^ A. Nicolia, et al. (2013). An Overview Of The Last 10 Years Of Genetically Engineered Crop Safety Research. Critical Reviews in Biotechnology, sf: 77-88. doi: 10.3109/07388551.2013.823595. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ G. E. Seralini, et al. (2012). Retracted: Long Term Toxicity Of A Roundup Herbicide And A Roundup-Tolerant Genetically Modified Maize. Food and Chemical Toxicology, sf: 4221-4231. doi: 10.1016/j.fct.2012.08.005. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Anonim. What Does Science Say About Gmo’s–They’re Safe. (3 Ocak 2015). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ V. Eenennaam, et al. (2014). Prevalence And Impacts Of Genetically Engineered Feedstuffs On Livestock Populations. Journal of Animal Science, sf: 4255–4278. doi: 10.2527/jas.2014-8124. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2016). Genetically Engineered Crops: Experiences And Prospects. ISBN: 978-0-309-43741-7. Yayınevi: The National Academies Press.
  • ^ L. Katiraee. Why No One Will Ever “Prove That Gmos Are Safe”. (20 Mayıs 2015). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. Xu. Nothing To Sneeze At: The Allergenicity Of Gmos. (10 Ağustos 2015). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ S. Smyht. (2019). The Human Health Benefits From Gm Crops. Plant Biotechnology Journal, sf: 887-888. doi: 10.1111/pbi.13261. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ J. Yu, et al. (2021). The Impact Of Bt Corn On Aflatoxin-Related Insurance Claims In The United States. Scientific Reports, sf: 1-10. doi: 10.1038/s41598-020-66955-1. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ E. Pellegrino, et al. (2018). Impact Of Genetically Engineered Maize On Agronomic, Environmental And Toxicological Traits: A Meta-Analysis Of 21 Years Of Field Data. Scientific Reports. doi: 10.1038/s41598-018-21284-2. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Worl Health Organization. Vitamin A Deficiency. (21 Temmuz 2021). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ H. Ritchie. Half Of The World’s Habitable Land Is Used For Agriculture. (11 Kasım 2019). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ H. Ritchie. Sector By Sector: Where Do Global Greenhouse Gas Emissions Come From?. (18 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. Goodman. Genetically Engineering Our Future Food Security. (23 Eylül 2020). Alındığı Tarih: 21 Temmuz 2021. Alındığı Yer: doi: 10.33548/scientia552. | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 10/08/2022 17:12:21 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10756

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Okyanus
Deizm
Kuantum Fiziği
Santigrat Derece
Hidrotermal Baca
Göğüs Hastalığı
Elementler
Bilgisayar
Yaşamın Başlangıcı
Beslenme Biçimi
Çocuklar
Onkoloji
Abd
Etik
Kültür
Beslenme Bilimi
Factchecking
Tespit
Sahte
Mars
Popülasyon
Solunum
Çeşitlilik
Nasa
Savaş
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.