Fosfor

Fosfor Nedir? Özellikleri Nelerdir ve Nerelerde Kullanılır?

Fosfor
Toz halinde kırmızı fosfor
Wikipedia Commons
Dilan Emektar Editör Dilan Emektar
3 dakika
1,514 Okunma Sayısı bionluk logo yazarlarınca hazırlandı.
Notlarım
Reklamı Kapat
Evrim Ağacı Akademi: Periyodik Cetvel ve Elementler Yazı Dizisi

Bu yazı, Periyodik Cetvel ve Elementler yazı dizisinin 16. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Hidrojen" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Fosfor
  • İngilizce İsim Phosphorus
  • Sembol P
  • Atom Numarası 15
  • Grup 15
  • Periyot 3
  • Oda Sıcaklığında Faz Katı
  • Elektron Konfigürasyonu 1s2 2s2 2p6 3s2 3p3
  • Semantik Elektron Konfigürasyonu [Ne] 3s2 3p3
Önemli Özellikler
  • Atom Kütlesi 30.973762 Da (0.00000001 Da)
  • Blok p
  • Kategori Reaktif ametal
  • Görünüm Renksiz, mumsu beyaz, sarı, kızıl, kırmızı, mor, siyah
  • Atomik Yarıçap 100 pm
  • Kaynama Sıcaklığı K
  • Erime Sıcaklığı K
  • Yoğunluk (Oda Sıcaklığında) 1.823 g/cm3
Bulunma Sıklığı
  • Dünya Kabuğunda 1.05×10−3 kg/kg
  • Şehir Toprağında 1.2000 kg/kg
  • Meteoritlerde 0.11 %
  • Deniz Suyunda 6×10−8 kg/L
  • İnsan Vücudunda 1 %
  • Güneş'te 8.0×10−3 silisyuma göre mol oranı
  • Güneş Sistemi'nde 1.0×10−2 silisyuma göre mol oranı
Elastik Özellikler
  • Kayma (Shear) Modülü GPa
  • Esneklik (Bulk) Modülü 11 GPa
  • Poisson Oranı
  • Young Modülü GPa
Keşif Bilgileri
  • Keşfedildiği Ülke Almanya
  • Keşfeden/Gözleyen ve Keşif/Gözlem Yılı H. Brand, 1669
  • İzole Eden ve İzolasyon Yılı H. Brand, 1669
  • Bu yazı, Evrim Ağacı'nın kimyasal elementlere dair bilgileri barındıran Periyodik Cetvel projesinin bir parçası olarak hazırlanmıştır.

Özellikler

Fosfor, sembolü "P" olan ve atom numarası 15 olan kimyasal bir elementtir. Saf fosfor, beyaz ve kırmızı fosfor olmak üzere iki ana formda bulunmaktadır. Ancak diğer elementlere kıyasla oldukça reaktif özellik gösteren bir element olduğu için, Dünya'da hiçbir zaman serbest halde bulunmaz. Minerallerde fosfor, genellikle fosfat olarak bulunur.

Saf fosfor ilk olarak, 1669'da "beyaz fosfor" olarak izole edilmiştir. Beyaz fosfor, oksijene maruz kaldığında hafif bir parıltı yayar, bu parıltının sebebi, beyaz fosforun oksidasyon tepkimesine girmesidir. Fosfor, canlıların yaşamı için son derece önemlidir. Fosfatlar (PO43− içeren bileşikler); DNA, RNA, ATP ve fosfolipidlerin bir bileşenidir. Saf fosfor ilk olarak insan idrarından izole edilmiştir. Ayrıca ölü hayvanların kemiklerinin işlenmesi ile elde edilen "kemik tozu", eski bir fosfat kaynağı olarak nitelendirilmektedir.

Fosfat madenleri, fosil içeriği bakımında oldukça zengindir; çünkü fosfat, hayvan kalıntılarının ve dışkılarının fosilleşmiş birikintilerinde yüksek oranda bulunur. Çıkarılan fosfor bileşiklerinin büyük çoğunluğu gübre olarak kullanılmaktadır.

Bulunma Sıklığı ve Üretimi

2013 yılında gökbilimciler Cassiopeia A'da fosfor tespit ettiler ve bu elementin süpernova nükleosentezinin bir yan ürünü olarak süpernovalarda üretildiğini doğruladılar. Süpernova kalıntısından gelen malzemedeki fosfor-demir oranı, genel olarak Samanyolu’ndakinden 100 kat daha yüksektir.[1] 2020'de ise fosfor içeren moleküller ve bunların kuyruklu yıldızların Dünya'ya nasıl taşındıklarını tespit etmek için büyük yıldız oluşum bölgesi AFGL 5142'den ALMA ve ROSINA verilerini analiz edildi.[2] [3]

Fosfor, Dünya'nın kabuğunda kilogram başına yaklaşık bir gramlık bir konsantrasyona sahiptir. Doğada serbest bulunmaz, ancak birçok mineralde fosfat şeklinde yaygın olarak bulunur.[4] Kısmen apatitten oluşan inorganik fosfat kayası bugün bu elementin başlıca ticaret kaynağıdır. ABD Jeolojik Araştırma Merkezi'ne (USGS) göre, küresel fosfor rezervlerinin yaklaşık %50'si Arap ülkelerinde bulunmaktadır.[5] Geriye kalan rezervlerin %85'i Fas'ta bulunur. Ayrıca Çin, Rusya, Florida, Idaho, Tennessee, Utah ve başka yerlerde de küçük mineral yatakları bulunmaktadır.[6] [7]

Organik fosfor kaynakları olan idrar ve kemik tozu, tarihsel olarak önemlidir ancak ticari anlamda kullanımı düşüktür.[8] Fosfor içeren minerallerin çoğu tarımsal gübre olarak kullanılır. Bu amaçla, fosfat mineralleri iki farklı kimyasal yol ile fosforik aside dönüştürülür. En çok kullanılan yöntem; fosfat minerallerinin sülfürik asit ile tepkimeye girmesidir. Diğer işlem ise çok düşük miktarda fosfat içeren kaynaklardan damıtma yoluyla beyaz fosforun üretilmesidir. Beyaz fosfor daha sonra fosforik aside oksitlenir ve ardından fosfat tuzları vermek üzere baz ile nötrleşir. Beyaz fosfordan üretilen fosforik asit nispeten saftır ve deterjan üretimi dahil birçok alanda kullanılabilir.

Uygulama ve Kullanım Alanları

Fosfor, temel bir bitki besin kaynağıdır. Fosfor mineralinin bitkiler üzerindenki etkisinin anlaşılması, 20. yüzyılın ikinci yarısında fosfat (PO4-3) üretiminde büyük artışa yol açmıştır.[9] Saf fosfor içeren bileşikler, topraktaki düşük çözünürlükleri nedeniyle çoğunlukla bitkiler tarafından kolayca erişilemez.[10] Fosforun bir diğer yaygın kullanım alanı ise kibritlerin baş kısmıdır. Fosforlu ilk kibrit, 1830'da Charles Sauria tarafından icat edildi. Bu kibritler beyaz fosfor, oksijen salan bir bileşik ve bir bağlayıcıyla yapılmıştır. Bu tür kibritler; üretimdeki işçiler için zehirli, depolama koşullarına dayanıksız ve pürüzlü bir yüzeye kazara sürtüldüğünde kolayca tutuştuğu için oldukça tehlikeliydi.[11] [12] 1872 ile 1925 yılları arasında birçok ülkede üretimleri yasaklandı. 1906'da onaylanan uluslararası Bern Sözleşmesi, kibritlerde beyaz fosfor kullanımını dünya çapında yasakladı.

Tarihi

Antik çağlardan bu yana bilinen ilk element olan fosfor, 1669'da Alman simyacı Hennig Brand tarafından bulunmuştur.[13], [14] Brand, sağlıklı bir insanın idrarından aldığı örnekler üzerinde deneyler yapmıştır. Hamburg'da çalışan Brand, idrarı buharlaştırarak bazı tuzların damıtılması yoluyla efsanevi felsefe taşını yaratmaya çalışmıştır. Bu deney ile karanlıkta parlayan ve parlak bir şekilde yanan beyaz bir malzeme üretmiştir. Bu malzemeyi Fosfor mirabilis "mucizevi ışık taşıyıcısı" olarak adlandırılmıştır.[15]

Etimolojisi

Antik Yunanca'da fosfor, Venüs gezegeninin adıydı. Elementin adı, ışık getiren veya ışık taşıyıcı olarak tercüme edilen Yunanca "φῶς (ışık)", "φέρω (taşıma)" kelimelerinden türetilmiştir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Önlem ve Güven

Organik fosfor bileşiklerinin çoğu yaşam için gereklidir ancak bazıları aşırı derecede zehirlidir. Beyaz fosfor, mumsu bir katıdır ve çok zehirlidir. Ölümcül dozu 50 mg civarındadır.[16] Florofosfat esterleri, bilinen en güçlü nörotoksinler arasındadır. Böcek ilacı olarak da kullanılan çok çeşitli organofosfor bileşikleri, insanlar üzerinde kullanmak için biyolojik silah haline de getirilebilir. Çoğu inorganik fosfat, nispeten zehirsizdir ve birçok canlının temel besin maddesidir.[17]

İlginç Bilgiler ve Diğer

Fosfor, insan vücudundaki en yaygın altıncı, Dünya'nın kabuğundaki en yaygın yedinci elementtir.[16]

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ B. Koo, et al. (2013). Phosphorus In The Young Supernova Remnant Cassiopeia A. Science, sf: 1346-1348. doi: 10.1126/science.1243823. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ V. M. Rivilla, et al. (2020). Alma And Rosina Detections Of Phosphorus-Bearing Molecules: The Interstellar Thread Between Star-Forming Regions And Comets. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, sf: 1180-1198. doi: 10.1093/mnras/stz3336. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ S. X. Staff. Astronomers Reveal Interstellar Thread Of One Of Life's Building Blocks. (15 Ocak 2020). Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: Phys.org | Arşiv Bağlantısı
  • ^ Ptable. Periodic Table - Ptable. Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: Ptable | Arşiv Bağlantısı
  • ^ USGS. Phosphate Rock Statistics And Information. Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: USGS | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. Philpott. You Need Phosphorus To Live—And We’re Running Out. Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: Mother Jones | Arşiv Bağlantısı
  • ^ C. Klein, et al. (1985). Manual Of Mineralogy. ISBN: 9780471805809. Yayınevi: Wiley. sf: 360.
  • ^ A. D. F. Toy. (2013). The Chemistry Of Phosphorus. ISBN: 9781483147413. Yayınevi: Elsevier. sf: 389.
  • ^ R. S. Meena. (2019). Nutrient Dynamics For Sustainable Crop Production. ISBN: 9789811386602. Yayınevi: Springer Nature. sf: 217.
  • ^ Natural Resources Conservation Service. Soil Phosphorous. Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: Natural Resources Conservation Service | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. F. Crass. (1941). A History Of The Match Industry. American Chemical Society (ACS), sf: 428. doi: 10.1021/ed018p428. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ T. Oliver. Industrial Disease Due To Certain Poisonous Fumes Or Gases. (22 Haziran 1906). Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: archive.org | Arşiv Bağlantısı
  • ^ M. E. Weeks. (1932). The Discovery Of The Elements. Ii. Elements Known To The Alchemists. American Chemical Society (ACS), sf: 11. doi: 10.1021/ed009p11. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. Beatty. (2001). Phosphorus. ISBN: 9780761409465. Yayınevi: Marshall Cavendish. sf: 7.
  • ^ D. S. H. Schmundt. Essential Element Becoming Scarce: Experts Warn Of Impending Phosphorus Crisis - Der Spiegel - International. (21 Nisan 2010). Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: www.spiegel.de | Arşiv Bağlantısı
  • ^ a b V. A. T. Helmenstine. Phosphorus Facts. (28 Mayıs 2015). Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: Science Notes and Projects | Arşiv Bağlantısı
  • ^ N. N. Greenwood, et al. (1997). Chemistry Of The Elements. ISBN: 9780750633659. Yayınevi: Butterworth-Heinemann.
  • T. Philpott. You Need Phosphorus To Live—And We’re Running Out. (22 Haziran 2013). Alındığı Tarih: 08 Ocak 2021. Alındığı Yer: Mother Jones | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı Akademi: Periyodik Cetvel ve Elementler Yazı Dizisi

Bu yazı, Periyodik Cetvel ve Elementler yazı dizisinin 16. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Hidrojen" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 22/06/2021 23:28:55 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9909

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Renk
Makina
Ahlak
Uygulama
Genetik
Mitler
Jinekoloji
Hominidae
Müzik
Kemik
Primatlar
Kedigiller
Filogenetik
Virüsler
Kadın
Çekirdek
Kozmoloji
Genetik Mühendisliği
Klinik Mikrobiyoloji
İnsanlık
Göğüs
Kuşlar
Covid-19
Ekonomi
Mikrobiyoloji
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın