Fosfor
Fosfor Nedir? Özellikleri Nelerdir ve Nerelerde Kullanılır?
/old/content_media/311ce3c2bd95d4a41913efe4c6ae57fb.jpg)
- Periyodik Tablo
- Periyodik Cetvel
- İngilizce İsim Phosphorus
- Sembol P
- Atom Numarası 15
- Grup 15
- Periyot 3
- Oda Sıcaklığında Faz Katı
- Elektron Konfigürasyonu 1s2 2s2 2p6 3s2 3p3
- Semantik Elektron Konfigürasyonu [Ne] 3s2 3p3
- Atom Kütlesi 30.973762 (1.0E-8)
- Blok p
- Kategori Reaktif ametal
- Görünüm Renksiz, mumsu beyaz, sarı, kızıl, kırmızı, mor, siyah
- Atomik Yarıçap 100 pm
- Yoğunluk (Oda Sıcaklığında) 1823 kg/m³
- Dünya Kabuğunda 0.0011 kg/kg
- Şehir Toprağında 1.2 mg/kg (ppm)
- Meteoritlerde 0.11 %
- Deniz Suyunda 6.0E-8 kg/L
- İnsan Vücudunda 1 %
- Güneş'te 0.008 silisyuma göre mol oranı
- Güneş Sistemi'nde 0.01 silisyuma göre mol oranı
- Esneklik (Bulk) Modülü 11 GPa
- Keşfedildiği Ülke Almanya
- Keşfeden/Gözleyen ve Keşif/Gözlem Yılı H. Brand, 1669
- İzole Eden ve İzolasyon Yılı H. Brand, 1669
- Bu yazı, Evrim Ağacı'nın kimyasal elementlere dair bilgileri barındıran Periyodik Cetvel projesinin bir parçası olarak hazırlandı. Bütün elementleri Periyodik Tablo'da inceleyebilirsin.
Bu Makalede Neler Öğreneceksin?
Bu bölümü yapay zekâ hazırlar.- Fosfor, atom numarası 15 olan ve doğada fosfat mineralleri şeklinde bulunan, canlıların DNA, RNA ve ATP gibi temel bileşenlerinde yer alan hayati bir elementtir.
- Fosfor, süpernovalarda oluşan ve Dünya kabuğunda yaklaşık kilogram başına bir gram konsantrasyonla bulunan, başlıca fosfat minerallerinden sülfürik asit yöntemiyle fosforik asit üretiminde kullanılan önemli bir elementtir.
- Fosfor, bitki besin maddesi olarak gübrelerde yaygın kullanılırken, beyaz fosfor zehirli ve tehlikeli olup kibrit üretiminde tarihsel olarak kullanılmış, ancak sağlık ve güvenlik nedeniyle yasaklanmıştır.
Özellikler
Fosfor, sembolü "P" olan ve atom numarası 15 olan kimyasal bir elementtir. Saf fosfor, beyaz ve kırmızı fosfor olmak üzere iki ana formda bulunmaktadır. Ancak diğer elementlere kıyasla oldukça reaktif özellik gösteren bir element olduğu için, Dünya'da hiçbir zaman serbest halde bulunmaz. Minerallerde fosfor, genellikle fosfat olarak bulunur.
Saf fosfor ilk olarak, 1669'da "beyaz fosfor" olarak izole edilmiştir. Beyaz fosfor, oksijene maruz kaldığında hafif bir parıltı yayar, bu parıltının sebebi, beyaz fosforun oksidasyon tepkimesine girmesidir. Fosfor, canlıların yaşamı için son derece önemlidir. Fosfatlar (PO43− içeren bileşikler); DNA, RNA, ATP ve fosfolipidlerin bir bileşenidir. Saf fosfor ilk olarak insan idrarından izole edilmiştir. Ayrıca ölü hayvanların kemiklerinin işlenmesi ile elde edilen "kemik tozu", eski bir fosfat kaynağı olarak nitelendirilmektedir.
Fosfat madenleri, fosil içeriği bakımında oldukça zengindir; çünkü fosfat, hayvan kalıntılarının ve dışkılarının fosilleşmiş birikintilerinde yüksek oranda bulunur. Çıkarılan fosfor bileşiklerinin büyük çoğunluğu gübre olarak kullanılmaktadır.
Bulunma Sıklığı ve Üretimi
2013 yılında gökbilimciler Cassiopeia A'da fosfor tespit ettiler ve bu elementin süpernova nükleosentezinin bir yan ürünü olarak süpernovalarda üretildiğini doğruladılar. Süpernova kalıntısından gelen malzemedeki fosfor-demir oranı, genel olarak Samanyolu’ndakinden 100 kat daha yüksektir.[1] 2020'de ise fosfor içeren moleküller ve bunların kuyruklu yıldızların Dünya'ya nasıl taşındıklarını tespit etmek için büyük yıldız oluşum bölgesi AFGL 5142'den ALMA ve ROSINA verilerini analiz edildi.[2] [3]
Fosfor, Dünya'nın kabuğunda kilogram başına yaklaşık bir gramlık bir konsantrasyona sahiptir. Doğada serbest bulunmaz, ancak birçok mineralde fosfat şeklinde yaygın olarak bulunur.[4] Kısmen apatitten oluşan inorganik fosfat kayası bugün bu elementin başlıca ticaret kaynağıdır. ABD Jeolojik Araştırma Merkezi'ne (USGS) göre, küresel fosfor rezervlerinin yaklaşık %50'si Arap ülkelerinde bulunmaktadır.[5] Geriye kalan rezervlerin %85'i Fas'ta bulunur. Ayrıca Çin, Rusya, Florida, Idaho, Tennessee, Utah ve başka yerlerde de küçük mineral yatakları bulunmaktadır.[6] [7]
Organik fosfor kaynakları olan idrar ve kemik tozu, tarihsel olarak önemlidir ancak ticari anlamda kullanımı düşüktür.[8] Fosfor içeren minerallerin çoğu tarımsal gübre olarak kullanılır. Bu amaçla, fosfat mineralleri iki farklı kimyasal yol ile fosforik aside dönüştürülür. En çok kullanılan yöntem; fosfat minerallerinin sülfürik asit ile tepkimeye girmesidir. Diğer işlem ise çok düşük miktarda fosfat içeren kaynaklardan damıtma yoluyla beyaz fosforun üretilmesidir. Beyaz fosfor daha sonra fosforik aside oksitlenir ve ardından fosfat tuzları vermek üzere baz ile nötrleşir. Beyaz fosfordan üretilen fosforik asit nispeten saftır ve deterjan üretimi dahil birçok alanda kullanılabilir.
Uygulama ve Kullanım Alanları
Fosfor, temel bir bitki besin kaynağıdır. Fosfor mineralinin bitkiler üzerindenki etkisinin anlaşılması, 20. yüzyılın ikinci yarısında fosfat (PO4-3) üretiminde büyük artışa yol açmıştır.[9] Saf fosfor içeren bileşikler, topraktaki düşük çözünürlükleri nedeniyle çoğunlukla bitkiler tarafından kolayca erişilemez.[10] Fosforun bir diğer yaygın kullanım alanı ise kibritlerin baş kısmıdır. Fosforlu ilk kibrit, 1830'da Charles Sauria tarafından icat edildi. Bu kibritler beyaz fosfor, oksijen salan bir bileşik ve bir bağlayıcıyla yapılmıştır. Bu tür kibritler; üretimdeki işçiler için zehirli, depolama koşullarına dayanıksız ve pürüzlü bir yüzeye kazara sürtüldüğünde kolayca tutuştuğu için oldukça tehlikeliydi.[11] [12] 1872 ile 1925 yılları arasında birçok ülkede üretimleri yasaklandı. 1906'da onaylanan uluslararası Bern Sözleşmesi, kibritlerde beyaz fosfor kullanımını dünya çapında yasakladı.
Tarihi
Antik çağlardan bu yana bilinen ilk element olan fosfor, 1669'da Alman simyacı Hennig Brand tarafından bulunmuştur.[13], [14] Brand, sağlıklı bir insanın idrarından aldığı örnekler üzerinde deneyler yapmıştır. Hamburg'da çalışan Brand, idrarı buharlaştırarak bazı tuzların damıtılması yoluyla efsanevi felsefe taşını yaratmaya çalışmıştır. Bu deney ile karanlıkta parlayan ve parlak bir şekilde yanan beyaz bir malzeme üretmiştir. Bu malzemeyi Fosfor mirabilis "mucizevi ışık taşıyıcısı" olarak adlandırılmıştır.[15]
Etimolojisi
Antik Yunanca'da fosfor, Venüs gezegeninin adıydı. Elementin adı, ışık getiren veya ışık taşıyıcı olarak tercüme edilen Yunanca "φῶς (ışık)", "φέρω (taşıma)" kelimelerinden türetilmiştir.
Önlem ve Güven
Organik fosfor bileşiklerinin çoğu yaşam için gereklidir ancak bazıları aşırı derecede zehirlidir. Beyaz fosfor, mumsu bir katıdır ve çok zehirlidir. Ölümcül dozu 50 mg civarındadır.[16] Florofosfat esterleri, bilinen en güçlü nörotoksinler arasındadır. Böcek ilacı olarak da kullanılan çok çeşitli organofosfor bileşikleri, insanlar üzerinde kullanmak için biyolojik silah haline de getirilebilir. Çoğu inorganik fosfat, nispeten zehirsizdir ve birçok canlının temel besin maddesidir.[17]
İlginç Bilgiler ve Diğer
Fosfor, insan vücudundaki en yaygın altıncı, Dünya'nın kabuğundaki en yaygın yedinci elementtir.[16]
- Tebrikler!9

- Bilim Budur!2

- Muhteşem!1

- Mmm... Çok sapyoseksüel!1

- İnanılmaz1

- Merak Uyandırıcı!1

- Güldürdü0

- Umut Verici!0

- Üzücü!0

- Grrr... *@$#0

- İğrenç!0

- Korkutucu!0

Bilimsel bir hata mı gördün?
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 18.11.2026 19:18:52 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/9909
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.