Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Evrimsel Bir Destan: Mitokondriyal Havva ve Y Kromozomu Ademi

Evrimsel Bir Destan: Mitokondriyal Havva ve Y Kromozomu Ademi Falando em Genética
Editör Seçkisi
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Hücrelerimiz içerisinde birçok özelleşmiş birim bulunur. Bunlara "organel" adı verilmektedir. Örneğin lizozom adı verilen organel, genellikle çeşitli kimyasalların yıkımı ve parçalanmasından sorumlu organeldir. Bitkilerde bulunan kloroplast adı verilen organeller, fotosentezden sorumludurlar. Hemen her ökaryotik canlıda bulunan mitokondri ise enerji üretiminden sorumludur. Özellikle kloroplastlar ve mitokondriler, evrimin her bir hücremizde bulunan harika ispatlarıdır. Zira bu canlıların, diğer hiçbir organelde görmediğimiz bir şekilde, kendilerine ait genetik materyalleri vardır! 

Normalde ökaryotik (zarlı organellere sahip, daha karmaşık yapılı) canlıların genetik materyali çekirdekte bulunur. Dolayısıyla çekirdek haricinde DNA bulmak şaşırtıcıdır, hele ki organeller içerisinde. Bunu merak ederek organellerin genetik analizini yapan bilim insanları, bu önemli organellerin bir zamanlar bağımsız olarak yaşayan prokaryotik canlılar (çekirdeksiz olan, zarlı organelleri bulunmayan, daha basit yapılı canlılar) ile büyük benzerlikleri olduğunu keşfetmiştir. Bu da, evrimin Endosimbiyoz Teorisi ile birebir örtüşmektedir: evrim tarihinde bir noktada, bir canlı bir diğerini fagositoz ("yeme") yoluyla sindirmeye çalışmış; ancak başarılı olamamıştır. Bu sindirilememiş birliktelik, iki tarafa da fayda sağladığı için, bunu yapabilen canlılar avantajlı konuma geçmişlerdir. Evrimsel süreçte bu daha ufak yapılı prokaryotların özelliklerini yitirip daha belirli işlerde özelleşmeleri (enerji üretimi ve fotosentez gibi) sonucunda karmaşık yapılı hücreler ortaya çıkmıştır. Bu konuda halen bilinmeyen birçok soru işareti bulunsa da, mitokondri ve kloroplastların genetik materyali ve çok sayıda yapısal özellikleri bu ilginç tespiti doğrulamakta ve derinleştirmektedir. Konuyla ilgili detaylı bilgi için buradaki makalemiz okunabilir. Burada anlatacağımız konuya giriş amaçlı olarak aşağıdaki videomuz izlenebilir:

Mitokondriyal Havva

Mitokondrilerimiz içerisinde bulunan genetik materyale "mitokondriyal DNA" ya da kısaca "mtDNA" adı verilir. Bu çok kıymetli bir genetik malzemedir, çünkü neredeyse her zaman anneden yavrulara geçer; babalar bu sürece neredeyse hiç katkı sağlamazlar. Bu sayede, çok hassas bir şekilde çeşitli hastalıkların ve özelliklerin evrimsel geçmişini takip etmemiz mümkün olabilir. mtDNA'nın verdiği bilgiler, sadece baba tarafından gelen ve hiçbir şekilde dişiler tarafından aktarılmayan Y kromozomundan elde edilen bilgiler gibidir. Örneğin, mtDNA kullanılarak şu anda yaşayan bütün insanların en son "annesi" tespit edilebilir. Buna bilimde esprili bir şekilde "mitokondriyal Havva" adı verilir. Bu dişi, eğer şu anda yaşayan bütün insanların soy ağaçları, hiçbir atlama ve sıçrama olmaksızın geriye doğru takip edilecek olursa ulaşılacak olan kadındır. Ne yazık ki bu kadının tam olarak yaşadığı zaman bilinmemektedir. Ancak günümüzden 99.000 ila 234.000 yıl önce arasında bir yerlerde yaşadığı bilinmektedir. Tabii ki, adının gönderme yaptığı efsanevi hikayelerin aksine, bu kadın "ilk kadın" da değildir, "tek kadın" da... Tam tersine, onun yaşadığı dönemde çok sayıda insan dişisi yaşamıştır. Ancak bu dişi ve onun soy hattı, şu anda günümüzde yaşayan tüm insanlara kadar gidecek soy hatlarının atasıdır. Dönemindeki diğer kadınların soy hatları bir noktada tükenmiş, günümüze kadar ulaşamamıştır. 

Y (Kromozomu) Ademi

Aynı şekilde, sadece baba tarafından aktarılan Y kromozomundan elde edilen veriler kullanılarak şu anda yaşamış bütün insanların en son ortak erkek atası tespit edilebilmektedir. Yine, aynı espritüel dille bu erkeğe "Y Kromozomu Ademi" ya da "Y Ademi" adı verilmektedir. Bu erkeğin günümüzden 163900 ila 260200 yıl önce yaşadığı düşünülmektedir. Tıpkı mitokondriyal Havva'da olduğu gibi, Y Kromozomu Ademi de ne "ilk erkek"tir, ne de kendi döneminde yaşamış "tek erkek". Zaten evrimsel süreçte (dolayısıyla doğada ve gerçekte) hiçbir türün "ilk bireyi" ya da "ilk erkeği" ya da "ilk dişisi" diye bir şey olmaz. Evrim süreğendir, kesintisizdir. Ait olduğumuz hayvan türü, Homo sapiens olarak isimlendirilmektedir ve günümüzden ortalamada 280.000 yıl kadar önce ilk defa evrimleştiği düşünülmektedir. Buradaki videomuzdan öğrenebileceğimiz gibi, ilk bireyi asla var olmamıştır ve "ilk birey" diye bir şeyin var olması da bilimsel olarak imkansızdır.

"Adem" ve "Havva": Binlerce İnsandan Eş Olmayan İkisi

Dahası, Mitokondriyal Havva ile Y Kromozomu Ademi aynı dönemde bile yaşamamış olabilir! Bu erkekle dişi çift olmak zorunda da değildir. İlk etapta bu kafa karıştırıcı gelebilir. Ancak aşağıdaki görselde bu durum net bir şekilde gösterilmektedir. Onu inceleyerek bu konuyu daha iyi anlayalım:

"Mitokondriyal Havva" kavramını anlatan güzel bir görsel...
Falando em Genética

Görselde, en alt sıranın günümüzdeki tüm insanları temsil ettiğini düşünebilirsiniz. Her bir üst satır ise, tarihte soy hatlarımızın geriye doğru takibidir. Tabii ki anlatım kolaylığı olması açısından, eğer ki 300.000 yıllık bir zaman gösterilmek isteniyorsa, bu sadece birkaç sıra insan figürü ile gösterilmiştir. Çünkü 300.000 yılda yaklaşık 12.000 nesil insan yaşamıştır. 12.000 satır çizmek çok zor olacağı için, sadece birkaç satır ile durum anlatılmaktadır. Fakat ne olursa olsun, günümüzde yaşayan tüm insanların soyunu geriye doğru takip edecek olursanız, şu anda Dünya üzerinde yaşayan istisnasız her insanın ortak atasının bir noktada kesiştiğini görürsünüz. Önce giderek yakınsarlar, sonra da tek bir grupta ve nihayetinde bir insanda kesişirler. Bu insan, "ilk insan" olmak zorunda değildir. Zira onun döneminde yaşayan diğer insanlar da yavrular ve torunlar üretmiştir ve o yavrularla torunlar da binlerce yıl boyunca devam edecek nesillerin temelini oluşturmuş olabilir. Ancak bir sebeple (ki bunun binlerce nedeni olabilir), onların soyu günümüze ulaşamamıştır, bir noktada (belki 100 yıl önce, belki 10.000 yıl önce, belki 150.000 yıl önce) sonlanmıştır. Ancak bir tanesininki günümüze kadar gelebilmiştir. İşte o kişi erkek soy hattı üzerinde Y Kromozomuna bakarak aranacak olursa, Y Kromozomu Ademi'ne ulaşılır. Eğer dişilerin soy hattı üzerinde mtDNA'ya bakarak aranacak olursa, Mitokondriyal Havva'ya ulaşılır. 

Görselde, bu "Havva" gösterilmektedir. Ancak sadece dişilerin takip edildiğine dikkat ediniz. Günümüzde yaşayan tüm erkeklerin soy hattı geriye doğru takip edilecek olsaydı, yine bir insana ulaşmak mümkün olurdu; ancak bu kişi, Mitokondriyal Havva'nın eşi olmak zorunda değildir. Çünkü Mitokondriyal Havva da, Y Kromozomu Ademi de, insanın ilk evriminden (yaklaşık 280.000 yıl öncesinden) sonra bir zamanda yaşamıştır. Kendilerinden önce de insanlar (Homo sapiens) olmuştur, kendi dönemlerinde de insanlar olmuştur, kendilerinden sonra da insanlar olmuştur.

İnsanlar İki İnsandan mı Türedi?

Peki ya o soy hatları kesilen insanları, yani günümüze kadar ulaşamayan soy hatlarını da bu analize eklersek ne olur? İşte o zaman evrimde daha da geriye gitmeye başlarız! Ulaşacağımız Mitokondriyal Havva ile Y Kromozomu Ademi giderek daha da geriye gitmeye başlar; çünkü daha geniş bir başlangıç popülasyonundan geriye doğru yola çıkmış oluruz. Ancak bu atasal kadın ile atasal erkek, yine çift olmak zorunda değildir. Hatta artık yok olmuşları da hesaba kattığımız için, bu atasal erkekle kadın, Homo sapiens bile olmayabilecektir (hatta muhtemelen olmayacaktır). Çünkü yok olan soy hatlarını dahil etmeye başladıkça, yaşamış ve yok olmuş en yakın kuzenimiz olan Homo neanderthalensis (Neandertal İnsanları) türünden de bireyleri bir noktadan sonra hesaba katmak zorunda kalırsınız. Çünkü o kadar geriye gittiğinizde, artık bizden ayrılarak türleşen bu kuzenlerimizle çiftleşebildiğimiz dönemlere ulaşmış olursunuz. Bu noktada, kuzenlerimiz ile biz, ayrılamaz bir bütün gibiyizdir. Bu da, analizinizdeki ortak ataların, Homo sapiens ile Homo neanderthalensis türlerinin ortak atasına doğru kaymaya başlamasına neden olur. Bu tür, bildiğimiz kadarıyla, Homo heidelbergensis isimli türdür.

Daha da geriye gidecek olursanız, bu Havva ile Adem daha da eski türlere doğru kaymaya başlar. Öncelikle Homo cinsi içerisindeki 14 kadar farklı türün hepsi tek bir atada birleşir, sonrasında Australopithecus, Kenyanthropus, Ardipithecus gibi insansı atalarımız ortak noktalarda buluşur. Nihayetinde, yeterince geriye gittiğinizde, şempanzelerin ataları ile bizlerin atalarının birbirinden ayrılamayacak kadar benzer popülasyonlarda birleştiğini görürsünüz. Bu tür de muhtemelen Orrorin tugenensis ya da Sahelanthropus tchadensis türüdür. Daha da geriye gidecek olursanız, diğer türler de bu ağaca dahil olmaya başlar ve nihayetinde, bu soy hattını 4 milyar yıl geriye kadar takip ettiğinizde, ilk basit yapılı, canlı-cansız geçişinde bulunan koaservatlara ulaşırsınız. Bunlar yaşamış, yaşayan ve yaşayacak tüm canlıların ortak atasıdır. Bu nedenle bu canlılara artık "Adem" ya da "Havva" gibi isimler verilmez (zira cinsiyetleri bile yoktur; o noktada cinsiyetler daha evrimleşmemiştir). Bu ortak ataya "Evrensel Son Ortak Ata" adı verilir. Tüm türlerin ortak atası... Biyolojik evrimin nefes kesen tarihinin ilk başlangıcı...

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Daha da geriye gitmek isteyecek olursanız, önce kimyasal evrimin alanına girersiniz. Canlılığı oluşturacak biyokimyasal tepkimeleri görmeye başlarsınız. Bu tepkimlerin bazıları canlılığı oluşturamaz. Ancak başka ilginç kimyasalları oluşturur. Bazı diğerleri ise, canlılığın temellerini atacak tepkimelerdir. Daha da geriye giderseniz, alakasız birçok tepkime grubu buna dahil olmaya başlar. Daha da geriye gidilirse, fiziksel evrimin sınırlarına girilmeye başlar: gezegen ve yıldızların oluşumu, ömürleri, ölümleri ve daha nicesi... Bu şekilde, her şeyi Büyük Patlama'ya kadar takip etmek mümkündür. 

Büyük Patlama'dan Öncesi?

Peki ya daha da gerisinde? Böyle bir soruyu sorabilmemiz bile mümkün olmayabilir. Buradaki yazımızda izah ettiğimiz gibi... Kuzey Kutbu'nun daha da kuzeyinde ne var? Hiçbir şey yok, çünkü öyle bir şey yok. Kuzey Kutbu'nu tanımlamamızı sağlayan meridyenlerin başlangıcı zaten Kuzey Kutbu'nun tanımıyla başlar. Onun ötesine geçemezsiniz. Dahası, Büyük Patlama ile ilgili konuda, "zaman" dediğimiz olgu da o noktada başlamıştır. Dolayısıyla "Büyük Patlama'dan önce ne oldu?" sorusu hatalı bir soru olabilir. Zaman başlamamışsa, nasıl olur da "önce"si sorulabilir? 

Fakat fizikçiler, bu tür felsefi çıkmaz gibi gözüken sokaklardan korkmazlar. Onlarca yıldır bu konularda çok kapsamlı araştırmalar yürütülmektedir ve Evren'in başlangıcı, Evren'i içerisinde barındıran bir yapı varsa bu yapının dokusu, özellikleri, potansiyel nitelikleri gibi konularda çok sayıda teori geliştirilmektedir. Bunların birçoğunu şu anda pratik olarak gözleyip doğrulamamız mümkün gözükmemektedir. Fakat bundan 200 yıl önce, canlılığın nereden geldiğine dair işe yarar bir cevabımız olmadığı düşünülecek olursa, bundan 200 yıl sonrasında Büyük Patlama'nın nereden geldiği sorusunun sıradan bir cevaba dönüşmemesi için pek bir neden yok gibidir. 

Tek ihtiyacımız olan çalışmaktır.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 7
  • Muhteşem! 6
  • Bilim Budur! 5
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Umut Verici! 1
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • M. Brown. Mitochondrial Eve. (2018, Ocak 03). Alındığı Tarih: 07 Aralık 2018. Alındığı Yer: MHRC | Arşiv Bağlantısı
  • Rice University. 'Mitochondrial Eve': Mother Of All Humans Lived 200,000 Years Ago. (2010, Ağustos 17). Alındığı Tarih: 07 Aralık 2018. Alındığı Yer: ScienceDaily | Arşiv Bağlantısı
  • E. Callaway. Genetic Adam And Eve Did Not Live Too Far Apart In Time. (2013, Ağustos 06). Alındığı Tarih: 07 Aralık 2018. Alındığı Yer: Nature | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 05/08/2020 17:02:46 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/3383

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Agora
Instagram
Radyasyon
Mühendislik
Robot
Mers
Hastalık Dağılımı
Önlem
Matematik
Şempanzeler
Mikroevrim
Parçacık
Sürüngen
Hekim
Bilim
Aslan
Albert Einstein
Hominidae
2019-Ncov
İklim
Balıkçılık
Sahtebilim
Eğitim
Kültür
Ecza
Afrika
Bakteriler
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Dinlenmek için çalışıyor, barış içinde yaşamak için savaşıyoruz.”
Aristoteles
Geri Bildirim Gönder