Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Ekoloji Araştırmalarında Hangi Moleküler Teknikler ve Genetik Belirteçler Kullanılır?

Ekoloji Araştırmalarında Hangi Moleküler Teknikler ve Genetik Belirteçler Kullanılır?
11 dakika
2,776
Evrim Ağacı Akademi: Canlıların Evrimi Yazı Dizisi

Bu yazı, Canlıların Evrimi yazı dizisinin 33. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Oksijenli Solunum Nasıl Evrimleşti? İlkel Hücreler Nasıl Oldu da Oksijeni Kullanabilecek Biçimde Evrimleştiler?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Ekoloji, ayrılmaz bir şekilde organizmaların evrimsel tarihi ile iç içe geçmiştir. Nesillerin değişim süreci boyunca, organizmalar sürekli olarak bir nesilden diğerine kendinden sonraki nesillerin DNA’sına kaydedilecek genetik bilgi aktarırlar. Moleküler biyologların bu kayıtlara ulaşma becerileri, türlerin kökenlerini ve varoluşlarının ekolojik temellerini daha iyi anlamada modern ekoloji araştırmalarının temel taşı haline geldi. 

Bu makalede modern ekologların türlerin oluşumu, çeşitlenmesi ve sürekli değişken, karmaşık çevre şartlarına evrimsel adaptasyonundaki genetik temellerin en derin şekilde anlaşılması için kullandıkları moleküler araçlar ve metotların kısa bir özetini yapacağız. 

Bu Reklamı Kapat

PCR: Bir Ekoloğun En İyi Arkadaşı

Çoğu moleküler temelli araştırma, belirli bir organizmadan DNA eldesinin (DNA çıkartılmasının) ardından, elde edilen DNA’nın belirli bir bölgesinin polimeraz zincir reaksiyonu aracılığıyla (Polymerase Chain Reaction- PCR) çoğaltılması ile başlar (Şekil 1) . PCR’nin kullanışlığı çok küçük miktarlarda (yaklaşık nanogram düzeyinde) DNA ile yapılabilir olmasında yatıyor. PCR’nin bu özelliği, tıpkı popülasyon genetiği çalışmalarında olduğu gibi, özellikle araştırmacıların büyük miktarda dokuya ulaşmaları zor olduğunda (mesela doğada nadir bulunan bir bitki veya hayvan türü ile çalışma) veya fazla sayıda örneğe ihtiyaç duyulması durumlarında çok işe yarar oluyor.

Bir ekolog şunu sorabilir: “Tek bir türün karşısında uçsuz bucaksız bir çevresel değişim olduğunu düşünürsek, popülasyonlar genetik olarak ne kadar çeşitlidir?" Cevap, çok sayıda popülasyonun farklı örneklerinden DNA elde edip PCR-temelli bir yaklaşımla genetik çeşitliliği incelemekle başlar.

Bu Reklamı Kapat

Popülasyonların çok çeşitli coğrafi ve çevresel koşullara yayılmış genetik yapılarındaki değişiklikleri ortaya koyacak tarihsel süreçler hakkında çıkarımlar yapılmasını ancak böyle bir inceleme sağlayabilir. Mesela, bir tür grubunun üyeleri arasındaki evrimsel tarih ve ilişkileri bilinmek istenebilir.

Darwin’in ispinoz kuşlarını düşünün (Şekil 2). Kompleksteki her türün filogenetik tarihini yeniden inşa etme nihai amacıyla, farklı türlerden DNA’ların belirli yerlerindeki kodlayan ve kodlamayan bölgelerini çoğaltmak için PCR kullanılmaktadır. Bu çalışmadan çıkarılacak filogenetik ağaç bize türlerin ne kadar karmaşık olduklarını ve birbirlerine ne kadar yakın ya da uzak olduklarını gösterebilir (Şekil 3). Ve akabinde, bir türün çeşitliliğine katkı sağlayan ekolojik (örn. niş-alan kullanımı) ve davranışsal faktörleri (örn. yiyecek arama) kavramamızı sağlayabilir. 

Şekil 1: PCR yöntemi bir organizmadan total genomik DNA eldesi ile başlar. DNA, bölgeye-özgü primerler (Çevirmen notu: site-specific primer; bölgeye özgü dizayn edilmiş sentetik oligonükleotidler), Taq polimeraz (Çevirmen notu: yüksek sıcaklıklarda da işlev gören, yeni nükleotidlerin eklenmesinde işlev gören bir enzim. Adını, elde edildiği Termus aquaticus termofilik bakterisinden almıştır.), ve MgCl2, tampon, dNTP’ler gibi diğer bileşiklerle bir araya konulur ve denatürasyon (bozundurma), annealing (bağlanma) ve elongation (uzama) basamaklarından oluşan tekrarlı sıcaklık döngülerine maruz bırakılır. Denatürasyon, çift sarmal DNA’yı birbirinden ayırır, böylece primerlerin özel bölgelere yerleşip deoksinükleotid trifosfatlarla (dNTP’ler; A, C, G, T) buluşmasına zemin hazırlar. Daha sonra her iki DNA ipliği de 5’-3’ yönde hedeflenen bölgelerden uzatılır. Denatürasyon, bağlanma ve uzama basamakları bir tur bitip, hedef bölgenin iki kopyası oluştuğunda ilk döngü bitmiş olur. Sonraki döngüler (yaklaşık 30-35 döngü) bu 3 aşamalı sürecin tekrarıdır ve çoğaltılan DNA’nın birkaç milyon-katının eldesiyle sonuçlanır.
Şekil 1: PCR yöntemi bir organizmadan total genomik DNA eldesi ile başlar. DNA, bölgeye-özgü primerler (Çevirmen notu: site-specific primer; bölgeye özgü dizayn edilmiş sentetik oligonükleotidler), Taq polimeraz (Çevirmen notu: yüksek sıcaklıklarda da işlev gören, yeni nükleotidlerin eklenmesinde işlev gören bir enzim. Adını, elde edildiği Termus aquaticus termofilik bakterisinden almıştır.), ve MgCl2, tampon, dNTP’ler gibi diğer bileşiklerle bir araya konulur ve denatürasyon (bozundurma), annealing (bağlanma) ve elongation (uzama) basamaklarından oluşan tekrarlı sıcaklık döngülerine maruz bırakılır. Denatürasyon, çift sarmal DNA’yı birbirinden ayırır, böylece primerlerin özel bölgelere yerleşip deoksinükleotid trifosfatlarla (dNTP’ler; A, C, G, T) buluşmasına zemin hazırlar. Daha sonra her iki DNA ipliği de 5’-3’ yönde hedeflenen bölgelerden uzatılır. Denatürasyon, bağlanma ve uzama basamakları bir tur bitip, hedef bölgenin iki kopyası oluştuğunda ilk döngü bitmiş olur. Sonraki döngüler (yaklaşık 30-35 döngü) bu 3 aşamalı sürecin tekrarıdır ve çoğaltılan DNA’nın birkaç milyon-katının eldesiyle sonuçlanır.
2010 Nature Education

Marker’lar (Belirteçler) ve Metotlar

Moleküler ekolojide kullanılan çok farklı tipte DNA belirteci vardır. Örneğin, mikrosatellitler (MSAT’lar, genellikle insanları kimliklendirmede kullanılan DNA’nın çok tekrarlı ve hızlıca mutasyona uğrayan dizileri), minisatellitler (mikrosatellitlere benzer fakat daha uzun tekrarlı diziler), restriksiyon parça uzunluk polimorfizmleri (RFLP’ler; farklı türler, popülasyonlar, nadiren de insanlarda DNA’yı belirli bölgelerden kesip farklı uzunluklarda parçalar elde edilmesini) ve DNA dizileme verileri (DNA bazlarının benzerlikleri ve farklılıkları, türleri, popülasyonları ve insanları tanımlamak için belirlenmiştir). Bu yöntemlerle elde edilmiş belirteçler farklı yollarla gözle görülür hale getirilir. MSAT’lar ve RFLP’ler agaroz jel elektroforezinden sonra belirgin bantlar şeklinde gözlenir. 

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

DNA dizilerini belirleyen nükleotidler sıklıkla poliakrilamid jeller ve otoradyografi gibi daha yüksek çözünürlüklü yöntemler gerektirir. Bugün bu belirteç tipleri genellikle işaretli primerlerin fluoresan emisyonunu (MSAT’lar için olduğu gibi) veya fluoresan işaretli-DNA’yı algılayan, kemifluoresans ve genetik analiz cihazlarıyla görüntülenir. Belirteçler ve görüntüleme teknikleri asla bunlarla sınırlı değildir ve seçilen teknik çalışmada aranan cevaplara göre belirlenir. Farklı belirteç metotlarının sunduğu farklı türde bilgilerin ışığında, çalışmanın özelinde hangi yöntemin en iyi olacağına karar verilir. Aşağıda moleküler ekoloji çalışmalarında sıklıkla kullanılan üç yöntemi tanımlayacağız. 

Şekil 2: Darwin’in ispinoz kuşları.
Şekil 2: Darwin’in ispinoz kuşları.
Darwin Online

Sundukları bilgilere göre kolayca ayırt edilebilen 3 farklı belirteç sınıfı vardır. Anonim belirteçler, AFLP denilen (Amplified Fragment Length Polymorphisms- çoğaltılmış parça uzunluk polimorfizmleri) bir metotla gözlemlenir (Şekil 4). Bu teknikle, restriksiyon enzimleri ve PCR tekniği birleştirilerek elde edilen birbirinden farklı binlerce DNA parçası sayesinde aynı cinsteki bireylerin tür içi ve türler arası genetik parmak izleri çıkartılabilir. AFLP metodunun avantajı, incelenen organizmanın genom bilgisine ihtiyaç olmamasıdır. Diğer bir deyişle, araştırmacı bu metotla hedeflenen DNA bölgelerini önceden bilmemektedir (o nedenle, tekniğin adı “anonim”’dir). Buna rağmen, bu teknik genetik çeşitliliğin ve farklılaşmanın temel basamakları hakkında oldukça zengin bir bilgi kaynağı sunar.

AFLP belirteçleri, popülasyon veya türlerin farklılıklarının ortaya konmasında ilk basamak olarak kullanılır. AFLP’lerin dezavantajı ise sunabildiği bilgi türünün biraz sınırlı olmasıdır. Örneğin, bu belirteçlerin kökeni ve nükleotid dizilimi bilinmediğinden (belirteçler genom içerisinden farklı uzunluktaki parçalardan oluşmuştur) bir grup organizmanın evrimsel tarihini oluşturmada sınırlıdır.

Buna ek olarak, AFLP belirteçlerinden sıklıkla dominant belirteçler olarak da bahsedilir ve jeldeki bantların, genotipin homozigot (AA) mu yoksa heterozigot (Aa) mu olduğunu belirlemede yetersiz olduğu durumlarda, "var" ya da "yok" olarak skorlanır. Bunun sebebi, AFLP parçalarının her bireyde olan veya olmayan, varsa da tek bir alelin çoğaltıldığı özgün kesim bölgelerini temsil etmeleridir, o nedenle de elde edilebilecek bilgiyi sınırlamaktadır.

Diğer bir benzer metot olan RAPD (Random Amplified Polymorphic DNA- rastgele çoğaltılmış polimorfik DNA) ile de agaroz jel elektroforezinde görülebilir dominant belirteçler elde edilir. Ancak bu metot yerini, görüntüleme tekniklerinin kemilüminesans ve genetik analizleme cihazları ile yapıldığı AFLP tekniğine bırakmıştır. 

Bu Reklamı Kapat

Şekil 3: Evrim ağacı
Şekil 3: Evrim ağacı
Nature Education

Diğer belirteç sınıfı, sekans-işaretli bölge belirteçleri (STS- sequence-tagged site) olarak adlandırılır ve türler arası ve tür içi genetik farklılıkların karakterizasyonunda alternatif bir yaklaşım sunar. Sekans-işaretli bölge, genom içerisinde eşi olmayan 200-500 bazçiftlik bir bölgedir ve primerleri araştırmacı tarafından tasarlanan PCR ile belirlenir.

Bir tip STS belirteçleri mikrosatellit bölgelerdedir ve aynı zamanda SSRs (simple sequence repeats- tek sekans tekrarları) veya VNTRs (variable number tandom repeats- değişken sayılı bitişik tekrarlar) olarak da adlandırılırlar. AFLP’lerden farklı olarak bu belirteçler için genellikle DNA’nın kodlanmayan bölgelerinde görülen, “ATC” veya “GAG” gibi ardışık tekrarlanan nükleotid motiflerinin yerlerinin önceden bilinmesi gerekir. Bu bölgelerin, oraya özgü tasarlanacak primerler ve PCR ile çoğaltılmasıyla, STS metodu bize bireyler arasında farklılıkları daha detaylı olarak gösterir.

Ko-dominant belirteçlerde olduğu gibi, belli bir lokus (DNA bölgesi) için bireyin homozigot veya heterozigot (Aa/AA) olduğunu söyleyebilir çünkü PCR sırasında her iki alel (A ve a) de çoğaltılır. Her ne kadar her tekrar, örneğin ATC’lerden oluşsa bile, bütün nükleotid bileşeni tam olarak bilinmediğinden bu belirteçlerin de AFLP’ler gibi filogenetik tanımlama için benzer kısıtlılıkları vardır çünkü belirteç homolojisi bilinmemektedir. Nükleotid bileşenlerinin tam olarak bilinmediği STS belirteçlerini daha işe yarar kılmanın yolu, polimorfik lokuslardan elde edilmiş sekans (dizi) parçalarıdır.

SCARs (sequence characterized amplified regions- dizi tanımlı çoğaltılmış bölgeler) denilen bir belirteç metodu, tam nükleotid kompozisyonunu belirlemek için klonlanmış ve sekanslanmış (dizilenmiş) parçaları kullanır. Bir kez sekanslama yapıldığında, primerler SCAR bölgelerinin etrafına gelecek şekilde tasarlanır ve agaroz jelde uzunluk polimorfizmlerini görebilmek için tekrar çoğaltılır. Enteresan şekilde, bu teknik, işlevselliğini de arttırmak için, sıklıkla AFLP’ler ve RADP’ler gibi anonim ve dominant belirteçlerle birlikte kullanılır.

Bu Reklamı Kapat

Şekil 4: Çoğaltılmış parça uzunluk polimorfizmleri AFLP’ler.
Şekil 4: Çoğaltılmış parça uzunluk polimorfizmleri AFLP’ler.
Nature Education

Moleküler ekologların kullandığı bir diğer seçenek, PCR temelli bir metot olmayan, allozim analizidir. Bu belirteçler, örneğin glikoliz gibi metabolik süreçlerde iş gören enzimlerin kodlandığı bölgelerden elde edilir. STS belirteçlerindeki kadar hızlı evrimleşmemelerine rağmen bu enzimler, organizmaya bağlı olarak, genetik çeşitliliği orta basamaklarından yüksek basamaklarına taşır. Her halükarda, STS veya allozim belirteçleri, eğer popülasyonlar arasındaki heterozigotluk ekolojik çeşitlilikle ilişkiliyse bunu gösterebilir. Örneğin bitkilerde büyüme hızı ve etkinliğiyle ilişkili heterozigotluk dereceleri veya hayvanlarda çevresel koşullara bağlı adaptif cevap (uyum cevabı) incelenebilir. 

Moleküler ekologlar tarafından kullanılan üçüncü sınıf belirteçler, genom içerisinde hedeflenen DNA bölgelerinin direk sekanslanmasından türetilmiş olanlardır. Bunlar genellikle Sanger sekanslama olarak adlandırılır (Şekil 5). STS belirteçleri ile olduğu gibi, özel genler veya gen bölgelerinin ilgilenen araştırmacı tarafından önceden bilinmesine ihtiyaç duyulur. İyi tasarlanmış primerler ve PCR ile, bu metot moleküler, ekoloğa bugünün mevcut en temel ve en ince genetik detaylarını sunabilir.

Bunun sebebi, varyasyon derecelerine bağlı olarak, şubeden türe kadar geniş bir aralıkta, bir popülasyondaki bireyler arasında bile, çapraz karşılaştırmaların yapılması için tam nükleotid sekanslarının elde edilebilir olmasıdır. Bu nedenle, bir grup organizmanın evrimsel tarihi ve adaptif özellik bölgelerinin (örneğin bitkilerde gün ışığına duyarlı genlerin olduğu bölgeler) genetik temeli gibi evrimsel süreç ve modelleri anlamada, hayvan türlerinin tarihsel dağılım ve göç tablolarında (örn; Pleistosen’den günümüze kadar), taksonomik sınıflandırmada iş gören özel karakterlerin evrimini anlamada (örn; en temel canlıdan omurgalılara kadar “notokord”un orijini) DNA sekanslama ideal bir yöntemdir.

Hayvan filogenetiği çalışan moleküler ekologların sıklıkla kullandığı işe yarar bir genom da mitokondri DNA’sıdır (mtDNA). mtDNA’nın bir bölgesi, özellikle alt taksonomik basamaklara (tür düzeyi) ait bilgi edinmemizi sağlayan sitokrom oksidaz (cytochrome oxidase- COI) bölgesidir. Aynı zamanda bu bölge, ortak primerlerin kullanılabilmesi ve çeşitli türlerin genetik olarak “barkodlanmasını” sağladığı için “bar-coding” bölgesi olarak da adlandırılır.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Biyoloji Laboratuvarı ve Arazi Uygulamaları: Canlılar, Ekoloji, Doğayı Koruma
  • Boyut: 19,5 x 27,5
  • Sayfa Sayısı: 388
  • Basım: 1
  • ISBN No: 9786054414079
Devamını Göster
₺195.00
Biyoloji Laboratuvarı ve Arazi Uygulamaları: Canlılar, Ekoloji, Doğayı Koruma

Bitki moleküler ekolojistlerin sıklıkla kullandığı bir diğer genom da, bitki göçünün tarihsel izlerinin takibinde ve bitki filogenisinin oluşturulmasında kullanılan, kloroplast genomudur.

Şekil 5: Sanger sekanslama metodu.
Şekil 5: Sanger sekanslama metodu.
Nature Education

DNA sekanslama, bir diğer oldukça polimorfik kodominant marker tipi olan tek nükleotid polimorfizmlerine (single nucleotide polymorphism-SNPs) de katkıda bulundu. Tek bir türe ait birden fazla bireyde bir bölgenin çoklu sekansları çıkarıldığında, bireyler arasındaki tek baz değişiklikleri saptanır. DNA sekanslamasının derecesine bağlı olarak (belirli bölgeler veya bütün bir genom) SNP’ler, çeşitliliğin basamaklarını gösterebilir ve belirteç homolojileri bilindiğinden filogenetik ağaç oluşturulmasını sağlayabilir. Özel gen bölgelerini hedefleyen bir diğer farklı ama yakın yaklaşım, tüm genom sekanslamasıdır.

Yeni nesil sekanslama (next-generation sequencing) adı verilen yeni geliştirilmiş teknik sayesinde küçük sekanslanmış segmentlerle tüm genom derlenip analiz edilebilmektedir. Bakteri veya virüs gibi küçük genomlu organizmalarla sınırlı olsa da yeni nesil sekanslama, ekoloji temelli sorularına tüm genom üzerinden cevap arayan moleküler ekologlar için önemli bir teknik haline gelmiştir. 

Farklı moleküler genetik tekniklerin güçlü ve zayıf tarafları göz önüne alındığında ekolojik bir soruya yanıt aramada hangi deney tasarımının en iyi olacağı merak edilebilir. Bu konu, belirteçler hakkında bilgi ve metot dağarcığının dikkatli değerlendirilmesini gerektirir. 

Deney Tasarımı: Rastgele Moleküllerden Uygun Metotlara

Genetik tekniklerle çalışırken sorulacak anahtar soru “Hangisi benim sorum için en iyi bilgiyi sunar?” sorusudur. Bu sorunun cevabı, başarılı bir moleküler ekoloji çalışması ortaya koyabilmek için bütün tekniklerin birlikte ve ayrı ayrı değerlendirilmesinin gerektiği birçok faktör tarafından belirlenmiştir. Şekil 6, hangi metot veya metotların sizin sorunuza en iyi yanıtı verebileceğini gösteren bir akış çizelgesini gösteriyor. Bu soruyu ele almanın birçok farklı yol olsa da, izlenecek bir strateji de araştırmanın taksonomik basamağından başlamaktır.

Şekil 6: Karar ağacı.
Şekil 6: Karar ağacı.
Nature Education

Türler içerisinde popülasyon düzeyindeki farklılıklarla mı ilgileniyorsunuz? İlgilendiğiniz organizma için yalnızca anonim belirteçler mi uygun? O zaman AFLP belirteçleri seçiminiz olabilir.

Gözlenen ya da beklenen heterozigotluklar hakkında detaylı bilgiye mi ihtiyacınız var? Veya bir çevresel değişkenle bir nötral belirteç arasında ilişki bulmaya mı çalışıyorsunuz? O halde AFLP’ler kullanılabilir fakat STS veya allozim belirteçler daha işe yarar olacaktır. 

Bir grup organizmanın evrimsel tarihini ortaya çıkarmakla mı ilgileniyorsunuz? Öyleyse; bir cins içindeki türler arasında mı, cinsler arasında mı, yoksa daha yüksek taksonomik basamaklarla mı ilgileneceksiniz (familya, phyla)? Hedefleyeceğiniz bölgeye bağlı olarak [kodlanan veya kodlanmayan DNA, çekirdek veya organel DNAsı] DNA sekanslamadan türetilmiş homolog belirteçler kullanmak seçilecek yöntemlerden en büyük hisseyi alacaktır. 

İlgi alanlarınız genom evrimi etrafında mı dönüyor? Örneğin, patojen veya patojen olmayan bakteri genomlarının nasıl farklılaştığını veya patojenlikle ilişkili gen virülansının (öldürücülüğünün) çevresel veya ekolojik ilişkisinin olup olmadığını mı anlamak istiyorsunuz? O zaman şimdilerde küçük genomlar için kolaylıkla yapılabilen tüm genom sekanslama yöntemi size zengin bir bilgi kaynağı sunacaktır. 

Hangi belirtecin hangi soru için en iyi yöntem olacağını değerlendirmede birçok farklı yol olsa da, hangi taksonomik basamağa veya hangi genetik varyasyon düzeyine ihtiyacınız olduğu hakkında etraflıca düşünmek en iyi yaklaşımı seçmek için önemli olacaktır. Bu en basit stratejiyi anlamak ve dikkatlice uygulamak, sonunda moleküler ekoloji alanında hangi sorunun yanıtlanabilir ve yayınlanabilir olduğunu belirleyebilir.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • Muhteşem! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Nature Education | Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı Akademi: Canlıların Evrimi Yazı Dizisi

Bu yazı, Canlıların Evrimi yazı dizisinin 33. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Oksijenli Solunum Nasıl Evrimleşti? İlkel Hücreler Nasıl Oldu da Oksijeni Kullanabilecek Biçimde Evrimleştiler?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 05/10/2022 21:46:48 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/429

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Arkeoloji
Hastalık Dağılımı
Böcek Bilimi
Küçük
Genel Görelilik
Köpekgil
Göz
Kadın Sağlığı
Pandemi
Zaman
Köpek
Bilimkurgu
İngiltere
Kimyasal
Ecza
Evrimsel Biyoloji
Deney
Şehir
Hayvan
Nükleotit
Maske Takmak
Mutasyon
Duygu
Wuhan Koronavirüsü
Saç
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.