Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Durağan Kütle ve Göreli Kütle: Özel Görelilikte Kütle Kavramı Nasıl Tanımlanır?

Enerji ve Kütle, Birbiriyle Tam Olarak Nasıl İlişkilidir?

Durağan Kütle ve Göreli Kütle: Özel Görelilikte Kütle Kavramı Nasıl Tanımlanır? Pinterest
14 dakika
6,595
  • Özel Görelilik
  • Teorik Fizik

Newton fiziğinde kütleyi nasıl ele aldığımızdan daha önce bahsetmiştik. Newton fiziği, her ne kadar günlük hayatımızda işimize yarasa da ışık hızına yaklaştıkça yanlış tahminlerde bulunmaktadır. Bu tarz durumlarda, Newton fiziğinin çok daha genel bir hali olan özel görelilik teorisini kullanmamız gerekir.

Özel Görelilik Teorisi Nedir?

Özel görelilik teorisi, 1905 yılında Einstein tarafından ortaya atıldığında uzay ve zaman anlayışımız üzerinde devrimsel bir değişim yarattı. Uzay ve zaman dediğimiz kavramların, sezgilerimizin bize söylediğinin aksine, değişmeyen mutlak şeyler olarak değil; ama farklı hızlardaki gözlemciler tarafından farklı ölçülen kavramlar olduğu ortaya çıktı. Dahası görelilik, sadece uzay ve zaman hakkındaki sezgilerimizin değil, ama aynı zamanda kütle hakkındaki sezgilerimizin de yanlış olduğunu bize gösterdi.

Bu Reklamı Kapat

Özel görelilik, ismi sanki sadece spesifik gözlemciler için geçerliymiş gibi bir izlenim verse de, aslında temelde her eylemsiz gözlemci için mutlak olan şeyler üzerine kuruludur. Bunlardan ilki, ışık hızıdır. Işık hızı her eylemsiz gözlemci için aynıdır. Yani siz yolda dururken el feneri yakarsanız siz de, yolda hızla giden araçtaki şoför de hatta Dünya'ya göre ışık hızına yakın hızda giden bir uzaylı da el fenerinizden çıkan ışığın hızını aynı ölçecektir.

Elbette burada kastettiğimiz, ışığın boşluktaki hızıdır, ışığın belli bir ortamda A noktasından B noktasına gidene kadar, birim zamanda ne kadar yol kat ettiği değil; çünkü ışık içerisinde bulunduğu ortama göre yavaşlayabilir. Aslında burada ışık, gerçek anlamıyla yavaşlamamaktadır; daha ziyade, maddeyi oluşturan atomlarla etkileştiği için ve bu etkileşimler de zaman aldığı için, ışık maddenin içinden geçene kadar zaman kaybeder. Aslında iki atom arasındaki "boşlukta" da ışık, sabit ışık hızıyla hareket eder. Ancak dışarıdan bakan bizler için, sanki ışık yavaşlamış gibi gözükür; çünkü o sırada ışık, bizim belirlediğimiz A noktasından B noktasına gidene kadar birçok atomla etkileşmek zorunda kalmaktadır. Özel görelilik, ışığın boşlukta, yani en hızlı olduğu durumdaki hızı ile ilgilidir.

Bu Reklamı Kapat

Devasa gök cisimlerinin birbiriyle etkileşimi sırasında oluştuğu bilinen kütleçekim dalgaları da ışık hızında yayılırlar, eğer kütle çekim dalgalarının hızı, ışığın hızından çok daha önce ölçülmüş olsaydı, bu hıza (yani her eylemsiz gözlemci için sabit olan hıza) belki de "kütleçekim hızı" diyecektik.

İkinci mutlak olan şey ise fizik yasalarıdır. Fizik yasalarını, Evren'de olup biten olayların nasıl sonuçlanacağını hesaplamak ve öngörmek için kullandığımız formüller olarak düşünebilirsiniz. Bir topun nereye, hangi hızla, ne kadar sürede düşeceği veya belirli bir elektromanyetik alanda bulunan parçacığın nasıl yol çizeceği örnek olarak verilebilir. Elbette bu olayları pek çok farklı gözlem çerçevesinde ölçebiliriz. Örneğin sabit hızla giden bir araba içerisinde iken bir topu dik bir şekilde yukarı attığımızda topun aynı yere düştüğünü gözlemleriz. Öte yandan, yolda duran birisi top içerisindeki insanlar ve araba ile beraber hareket ettiği için arabanın gittiği yöne doğru parabol çizdiğini görecektir.

Bu nedenle fizik yasalarını formüller ile ifade ederken her gözlemci için geçerli olacak şekilde yazılır, böylece her gözlemci fiziki olayları doğru bir şekilde aynı formüller ile hesaplayabilir. Buna Galileo İlkesi denir. Galileo, bu ilkeden iki kişinin Dünya'nın dönüp dönmediği üzerine tartışmasını konu alan İki Büyük Dünya Sistemi Hakkında Diyalog kitabında bahseder. Verdiği örnekte, sabit hızla giden bir geminin içerisinde, dışarıyı görmeyen bir yerde giden bir kişinin geminin hareketsiz mi olduğunu yoksa sabit hızda mı gittiğini asla ayırt edemeyeceğini söyler; çünkü fizik yasaları her iki durumda da aynı şekilde işler. Aynı şekilde siz de sabit hızla giden bir araba içerisindeyseniz dışarıya bakmadığınız veya motorun, tekerleğin sesini duymadığınız sürece, arabanın gidip gitmediğini anlayamazsınız.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Newton fiziğinde üç uzay yönü için üç elemanlı vektörlerimiz vardır: kuvvet, momentum, hız, konum buna örnek gösterilebilir. Fizik yasalarını da bu vektörleri kullanarak ifade ederiz. Öte yandan özel görelilikte, uzay ve zamanın mutlak olmadığını söylemiştik. İşte tam da bu nedenle, fizik yasalarını her eylemsiz gözlemci için geçerli olacak şekilde yazabilmemiz için, hem üç uzay boyutunu ve hem de zamanı ele alan dört elemanlı vektörleri kullanmamız gereklidir.

Kütle-Enerji İlişkisi

Newton fiziğinde bir sistem üzerinde net kuvvet olmadığı zaman momentumun korunduğunu biliyoruz. Özel görelilikte bu korunum yasasını ifade edebilmek, Newton fiziğinde bildiğimiz 3 uzay yönüne sahip momentumdan farklı olarak 4-momentum adını verdiğimiz 3 uzay ve 1 zaman elemanı olan momentumu kullanmamız gereklidir.

4-momentum vektörünü, 4-hız vektörünü mm olarak gösterdiğimiz her eylemsiz referans sistemi için aynı değeri olan, cisimlerin içsel olarak sahip olduğunu varsaydığımız bir terim ile çarparak elde ederiz. Bu terimden daha sonrasında neden kütle olarak bahsettiğimizi açıklayacağız. 4-momentum vektörümüzün üç uzay elemanı aşağıdaki şekilde ifade edilir:

p=mv1−v2c2=mv(1+12(vc)2+38(vc)4+...)≈mv\LARGE{\bold{p} = \frac{m\bold{v}}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}} = m\bold{v}\left(1+\frac{1}{2}\left(\frac{v}{c}\right)^2+\frac{3}{8}\left(\frac{v}{c}\right)^4+...\right) \approx m\bold{v}}

Bu, şu anlama gelir: Çarpışmalar ve diğer etkileşimlerde korunan şey, Newton fiziğinin bize söylediğinin aksine mvm\bold{v} değil; mv1−v2c2\frac{m\bold{v}}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}} terimidir. p\bold{p}'nin Newton fiziğinde bildiğimiz momentumun genelleştirilmiş hâli olduğunu söyleyebiliriz; çünkü momentum ile aynı birime sahiptir (kütle x metre/saniye) ve korunan bir büyüklüktür.

Bu Reklamı Kapat

Ancak ışık hızına kıyasla çok düşük hızları göz önünde bulundurursak (yani vc≈0\frac{v}{c} \approx 0 alırsak) bu terim Newton fiziğinde bildiğimiz mvm\bold{v} terimine yakınsar. O halde mm'nin de Newton fiziğinde "kütle" dediğimiz şeye karşılık geldiğini söylemek doğrudur. Tam da bu sebepten dolayı Newton fiziği, düşük hızlarda çok iyi tahminlerde bulunur; çünkü Newton fiziğinin içinde olmayan terimler, ihmal edebileceğimiz kadar düşük seviyede katkıda bulunur.

Yukarıda, 4-momentum vektörümüzün üç uzay elemanından bahsettik; ancak vektörümüzün bir de zaman elemanı bulunmaktadır. Bu eleman da aşağıdaki şekilde ifade edilir:

p0=mc1−v2c2\LARGE{p^0 =\frac{mc}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}}

4-momentumun korunumundan ötürü, bu değer de net kuvvet yokken korunmalıdır. Bundan yola çıkarak "p0p^0 olarak ifade ettiğimiz şeyin fiziksel karşılığı nedir?", "Neden korunuyor? Görelilik momentumun yanında yeni bir korunum yasası mı ortaya atıyor?" gibi sorular sormak mümkündür. Bu soruları cevaplandırmak için, yukarıda tanımladığımız momentum denkleminden kinetik enerji denklemini hesaplarsak aşağıdaki formülü buluruz.

Bu Reklamı Kapat

K=∫v⋅dp=mc21−v2c2−mc2\LARGE{K = \int \bold{v} \cdot d\bold{p} =\frac{mc^2}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}} - mc^2}

Çok düşük hızlarda bu denklem, Newton fiziğinde bildiğimiz kinetik enerji terimine yakınsar. p0p^0'ı, cc ile çarpıp elde ettiğimiz formüle, kinetik enerji olan KK'yi katarsak, aşağıdaki denklemi elde ederiz.

p0c=mc2+K\LARGE{p^0c = mc^2 + K}

Newton fiziğinde net kuvvet uygulanmadığı zaman cismin kinetik enerjisi korunur; öte yandan Özel görelilikte p0p^0 ve dolayısıyla, p0cp^0c korunur. O halde p0cp^0c'nin "kinetik enerjinin genelleştirilmiş bir hali olduğunu", yani cismin enerjisini ifade ettiğini düşünebiliriz. Dolayısıyla, bu terimin korunması, aslında enerjinin korunumu yasasını ifade eder.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Sylvie and Bruno (Lewis Caroll)

Sylvie and Bruno, first published in 1889, and its second volume Sylvie and Bruno Concluded published in 1893, form the last novel by Lewis Carroll published during his lifetime. The novel has two main plots: one set in the real world at the time the book was published (the Victorian era), the other in the fantasy world of Fairyland. While the latter plot is a fairy tale with many nonsense elements and poems, similar to Carroll’s Alice books, the story set in Victorian Britain is a social novel, with its characters discussing various concepts and aspects of religion, society, philosophy and morality.

Warning: Unlike most of the books in our store, this book is in English.
Uyarı: Agora Bilim Pazarı’ndaki diğer birçok kitabın aksine, bu kitap İngilizcedir.

Devamını Göster
₺68.00
Sylvie and Bruno (Lewis Caroll)

E:=p0c=mc21−v2c2\LARGE{E \coloneqq p^0c = \frac{mc^2}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}}

Bu bize, 4-momentumun korunumu yasasının tek başına hem momentum korunumunu hem de enerji korunumunu ifade ettiğini söyler.

Ancak gözümüze başka bir terim göze çarpar: mc2mc^2. Bu denkleme göre cismin sadece kinetik enerjisi yoktur; fakat durağan haldeyken kütlesinden dolayı sahip olduğu mc2mc^2'ye eşit olan bir enerjisi vardır.

E0=mc2\LARGE{E_0=mc^2}

Voilà!

Dikkat ederseniz, denklemin sol tarafına enerji EE'yi değil ama cismin durağan iken sahip olduğu durağan enerji (İng: "rest energy") adı verilen E0E_0'ı koyduk; çünkü cismin toplam enerjisi olan EE, cisim ancak durağan haldeyken kütlesine eşittir; çünkü cismin bütün enerjinin sadece kütleden gelmez, aynı zamanda kinetik enerjisinden de gelir. Örneğin fotonlar kütlesiz oldukları halde sahip oldukları momentumdan dolayı enerjileri vardır.

Bu nedenle kütle ve enerjinin birbirine denk olduğunu söylemek yanlıştır. Kütlenin tanımını şu şekilde yapabiliriz: Bir cismin kütlesi, cismin durağan halde olduğu bir referans sisteminde ölçüldüğü enerjisidir. Diğer bir ifadeyle cismin durağan haldeyken sahip olduğu enerjisidir.

Bu sebepten dolayı proton, iki yukarı ve bir aşağı kuarktan oluştuğu halde, kuarkların toplam kütlesi protonun kütlesinin %1'i kadardır. Protonun kütlesinin %99'u kuarkları bir arada tutan güçlü kuvvettin enerjisinden gelir. Yine aynı sebepten dolayı Higgs alanı temel parçacıkların kütlesinden sorumlu olsa da, kütlenizin büyük bir kısmı Higgs alanından değil, parçacıkların arasındaki etkileşimlerin enerjisinden gelir.

Enerji için verebileceğimiz başka bir denklem de şudur:

E2=(mc2)2+(pc)2\LARGE{E^2 = (mc^2)^2 + (pc)^2}

Bu Reklamı Kapat

Bu durumda, yukarıda da yaptığımız gibi, durağan nesneler için p=0p=0 aldığımızda, meşhur E=mc2E=mc^2 denklemini elde ederiz. Öte yandan foton gibi kütlesiz cisimler için m=0m=0 alırsak, fotonlar için enerjinin E=pcE=pc olduğunu görürüz. Kütlenin tanımını düşündüğümüzde fotonların kütleye sahip olmaması kulağa daha yatkın gelir; çünkü fotonun hızı her eylemsiz referans sisteminde ışık hızı olduğu için fotonun durağan halde olduğu bir referans sistemi ve dolayısıyla kütlesi yoktur.

Kütlenin enerji olduğunu söylememizin bir başka nedeni de, başka enerji türlerine dönüşebilmesidir. Örneğin elektron kendi anti parçacığı olan pozitron ile bir araya geldiği zaman çoğunlukla iki fotona dönüşürler. Her ne kadar iki fotonun kütlesi olmasa da elektron ve pozitronun kütleleri, oluşan fotonların enerjisine katkı sağlar.

Göreli Kütle Kavramı

Görelilik üzerine daha önceden bilginiz varsa burada mm olarak gösterdiğimiz kütlenin aslında durağan kütle (İng: "rest mass") olduğunı; fakat göreli kütlenin (İng: "relative mass") cismin bütün enerjisinden sorumlu olduğu ve fotonların göreli kütleye sahip olduğunu söyleyebilirsiniz. Ancak aşağıda açıkladığımız nedenlerden dolayı göreli kütle kavramı, günümüz akademik camiasında kullanılmamaktadır!

Göreli kütle aşağıda verildiği şekilde tanımlanır.

Bu Reklamı Kapat

mrel:=m1−v2c2\LARGE{m_{rel} \coloneqq \frac{m}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}}

Bu terimle, görelilik üzerine yazılmış eski kitaplarda ve Richard Feynman'ın popüler fizik kitaplarında karşılaşmış olmanız muhtemeldir. Göreli kütle, cismin sahip olduğu hıza bağlıdır; cisim durağan iken durağan kütle ile aynı değere sahiptir ve ışık hızına yaklaştıkça değeri de sonsuza yakınsar. Daha önce yazdığımız enerji ve momentum terimlerini göreli kütle açısından aşağıdaki denklemler ile ifade edebiliriz.

E=mrelc2\LARGE{E = m_{rel}c^2}

p=mrelv\LARGE{\bold{p} = m_{rel}\bold{v}}

Bu Reklamı Kapat

Bir anlamda bunlar, Newton fiziğinde bildiğimiz kütle yerine, göreli kütleyi yazdığımızda elde edeceğimiz denkliklerdir. Bundan ötürü göreli kütlenin, Newton fiziğinde bildiğimiz kütlenin genelleştirilmiş hali olduğu düşüncesine kapılabiliriz. Bunun yanı sıra kütleli bir cisim ışık hızına yaklaştıkça onu ivmelendirmek için daha fazla kuvvet uygulamamızın gerekli olmasından ötürü kütlenin eylemsizlik ile ilişkili olduğunu düşündüğümüzde, hıza bağlı olarak artması kulağa mantıklı gelmektedir. Ancak denklemler ile ifade etmeye kalkıştığımızda önemli bir sıkıntı karşımıza çıkar. Newton fiziğinden bildiğimiz F=ma\bold{F} =m\bold{a} denkleminin özel görelilikte karşılığı aşağıdaki gibidir.

F=ma∥(1−v2c2)3+ma⊥1−v2c2\LARGE{\bold{F} = \frac{m\bold{a}_\parallel}{\left(\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}\right)^3}+\frac{m\bold{a}_\perp}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}}}

a∥\bold{a}_\parallel, cismin gittiği hız yönündeki ivmesini gösterirken; a⊥\bold{a}_\perp, hızına dik yöndeki ivmesini ifade eder.

Bu denkleme göre cisim, ivmelenmeye üzerine etkiyen net kuvvetin yönüne göre farklı direnç gösterir. Gittiği yönde ivmelenmeye gösterdiği dirence boyuna kütle (İng: "longutidunal mass") ve gittiği yönün dik yönünde ivmelenmeye gösterdiği dirence enine kütle (İng: "transverse mass") denir. Her ikisi de ışık hızına yaklaştıkça sonsuza yakınsasalar da boyuna kütle, enine kütleden çok daha çabuk artar. Dolayısıyla kütleyi, kuvvet altında cismin ivmelenmeye gösterdiği direnç olarak tanımlasak bile, bu göreli kütleden bahsetmemizi geçerli kılmaz; çünkü cismin gösterdiği direnç yöne bağlı olduğundan, yöne bağlı kütle tanımı yapmamız gereklidir.

Bu Reklamı Kapat

Einstein'ın kendisi de bu kavramdan hoşlanmadığını Life Magazine dergisinin editörü Lincoln Barret'a yazdığı mektupta şu şekilde ifade etmiştir:

Net bir tanım veremeyeceğimiz M=m1−v2c2M = \frac{m}{\sqrt{1-\frac{v^2}{c^2}}} kütle kavramını ortaya atmak iyi değildir. Durağan kütle mm dışında başka bir kütle ortaya atmamak daha uygundur. MM yerine hareket halinde olan cismin momentum ve enerjisini nasıl ifade ettiğimizden bahsetmek daha uygundur.

Birden Fazla Cismin Toplam Kütlesi

Tek bir cismi düşündüğümüzde cismin hızı, kütlesine herhangi bir katkıda sunmaz. Ancak Newton fiziğinden farklı olarak birden fazla cismin toplam kütlesini ele aldığımızda cisimlerin sahip olduğu hız ve dolayısıyla momentumları cisimlerin toplam kütlesini etkiler.

Kütlenin görelilikteki tanımının, cismin durağan halde iken sahip olduğu enerji olduğunu söylemiştik. Ancak tek bir cisim olarak ele aldığımız şeyler, en temelde pek çok alt cismi içinde barındırıyor olabilir. Makroskopik nesneler atomlardan oluşurken; atomlar proton, nötron ve elektrondan oluşur; proton ve nötron da kuarklarına ayrılabilir. Bu yüzden bir cismin durağan olduğunu söylerken neyi kastettiğimizi anlamak önemlidir; zira onu oluşutran alt cisimler hareket ediyor olabilirler.

Fizikte bir sistemin durağan olduğunu söylemek, onu oluşturan alt sistemlerinin toplam momentumunun 0 (sıfır) olduğunu söylemektir. Bir elmayı oluşturan atomlar hareket ediyor olmalarına rağmen atomların toplam momentumu birbirini götürdüğü için elmayı hareketsiz olarak ele alabiliriz. Öte yandan atomların hepsi tek bir yönde momentuma sahip olsaydı, atomlar ve dolayısıyla onların oluşturduğu elma da o yönde hareket edeceği için elmanın durağan olduğunu söylemezdik. Bu yüzden birden fazla cismi ele aldığımızda cisimlerin toplam kütlesi, cisimlerin toplam momentumunun sıfır olduğu referans sisteminde ölçüldüğü enerjisidir diyebiliriz.

Bu Reklamı Kapat

Bu tanım, her ne kadar sezgisel görünse de, ilginç sonuçları vardır. Yukarıda fotonun kütlesi olmadığını çünkü fotonun durağan olduğu bir referans sisteminden bahsedemeyeceğimizi söylemiştik. Ancak iki veya daha fazla fotonu ele aldığımızda fotonların kendisi kütleye sahip olmasa da iki fotonu oluşturan sistemin kütlesi sıfır olabilir çünkü fotonların toplam momentumu sıfır olabilir.

m1m_1 ve m2m_2 kütleli iki cismin toplam kütlesi mtotm_{tot} aşağıdaki formül ile belirlenir.

(mtotc)2=(m1c)2+(m2c)2+2(E1E2c2−p1⋅p2)\LARGE{(m_{tot}c)^2 = (m_1c)^2 + (m_2c)^2 +2\left(\frac{E_1E_2}{c^2}-\bold{p}_1 \cdotp \bold{p}_2\right)}

Bu iki cismin foton (m1=m2=0)\left(m_1=m_2=0\right) olduğunu düşünürsek

Bu Reklamı Kapat

(mtotc)2=2p1p2(1−cos⁡θ)\LARGE{(m_{tot}c)^2 = 2p_1p_2\left(1 - \cos\theta\right)}

θ\theta, iki fotonun gittiği yönler arasındaki açıdır. O halde formülden görebileceğimiz üzere iki foton aynı yönde gidiyorsa (θ=0)\left(\theta = 0\right) toplam kütle sıfırdır fakat paralel yönde gitmeyen iki kütlesiz fotonun oluşturduğu sistemin kütlesi vardır.

Şimdi de ilk başta verdiğimiz genel formül üzerinden cisimlerin düşük hızlara sahip olduğunda toplam kütlelerini hesaplayalım. Cisimlerin enerjisi ve momentumunun düşük hızlardaki değerini koyduğumuzda aşağıdaki denklemi elde ederiz.

(mtotc)2≈(m1c)2+(m2c)2+2m1m2c2(1+12(v1c)2+12(v2c)2−v1c⋅v2c)(m_{tot}c)^2 \approx (m_1c)^2 + (m_2c)^2 +2m_1m_2c^2\left(1+\frac{1}{2}{\left(\frac{v_1}{c}\right)}^2+\frac{1}{2}{\left(\frac{v_2}{c}\right)}^2 - \frac{\bold{v}_1}{c} \cdot \frac{\bold{v}_2}{c} \right)

Bu Reklamı Kapat

Hızları düşük olduğunu varsaydığımız için de aşağıdaki denklemi elde ederiz.

mtot≈m1+m2\LARGE{m_{tot} \approx m_1 + m_2}

Bu, şu demektir: gündelik hayatta düşük hızlarla uğraşırken kütleyi bildiğimiz gibi toplayabiliriz. Tam da bu nedenden dolayı manavda almak istediğimiz meyveleri tartıya koyarken, cisimlerin hangi hızda olduğunu bilme gereği duymayız.

Sonuç

Özel görelilikte kütle, Newton fiziğinde olduğundan çok daha mühim ve çok daha karmaşık bir bir kullanıma sahiptir. O yüzden kütleden bahsederken neyi kast ettiğimiz konusunda çok dikkatli olmalıyız. Büyük Hadron Çarpıştırıcısı'nda olduğu gibi ışık hızına yakın hızların pekala ulaşılabildiği yerlerde veya kendi kütlemizi atom altı parçacıkların kütlesine kıyaslarken özel göreliliğin bize söylediği şeyleri inkar edemeyiz.

Bu Reklamı Kapat

Fizikte kavramları tanımlarken teori içinde kullanımı ve deneylerde nasıl ölçtüğümüz büyük önem taşır. Bir teori altında bahsettiğimiz kavram bir başka teoriye geçtiğimizde bambaşka anlamlara sahip olabilir. İlk bakışta kavramları nasıl tanımladığımız fiziksel açıdan çok anlamlı gözükmeyebilir; çünkü önemli olan deney aletimiz ile neyi ölçtüğümüzdür.

Ancak yine tam da bu sebepten tanımlar önemlidir, pekala birisi "Aldığım elmanın kütlesi 2 kilogram iken onu oluşturan atomlarda bulunan protonun kütlesi ise 1.67x10-27 kilogramdır." dediği zaman, aynı şeyi anladığımızdan emin olmalıyız.

doi: 10.47023/ea.bilim.9393

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 10
  • Tebrikler! 8
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • Muhteşem! 2
  • İnanılmaz 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • L. B. Okun. (1989). The Concept Of Mass. Physics Today, sf: 31. doi: 10.1063/1.881171. | Arşiv Bağlantısı
  • D. J. Griffiths. (1987). Introduction To Elementary Particles. ISBN: 9780471603863. Yayınevi: Wiley-Vch. sf: 470. doi: 10.1088/0143-0807/26/0/000.
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 29/09/2022 05:21:20 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9393

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Cinsellik Araştırmaları
Sürüngen
Botanik
Ekoloji
Nöron
Normal Doğum
Diş Hekimi
Vejetaryen
Arı
Ara Geçiş Türleri
Sars-Cov-2
Karar
Sağlık Örgütü
Aşılar
Evrim Teorisi
Bilimkurgu
Mikrobiyoloji
Gezegen
Obezite
Mikoloji
Dünya Dışı Yaşam
Viral Enfeksiyon
Ölüm
Duygu
Yemek
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.