Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

COVID-19 Infodemisi: Nörodejeneratif Hastalıklar, COVID-19 Salgınında Sahtebilim İddialarının Neden Bu Kadar Güçlü Yayıldığını Açıklamamızı Sağlayabilir!

COVID-19 Infodemisi: Nörodejeneratif Hastalıklar, COVID-19 Salgınında Sahtebilim İddialarının Neden Bu Kadar Güçlü Yayıldığını Açıklamamızı Sağlayabilir! Wall Street Journal
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
5 dakika
860 Okunma Sayısı
Not Ekle
Reklamı Kapat
Bu içerik tıp ve sağlık ile ilişkilidir. Sadece bilgi amaçlı olarak hazırlanmıştır. Bireysel bir tıbbi tavsiye olarak görülmemelidir. Evrim Ağacı'ndaki hiçbir içerik, profesyonel bir hekim tarafından verilen tıbbi tavsiyelerin, konulan bir teşhisin veya önerilen bir tedavinin yerini alacak biçimde kullanılmamalıdır. Daha fazla bilgi için buraya tıklayınız.

COVID-19 pandemisinin halk üzerinde çok ciddi olumsuz etkiler bıraktığı aşikardır. Her ne kadar yetkili resmi kamu kurum ve kuruluşlar, meslek örgütleri ve ilgili sivil toplum örgütleri doğru bilgi dağıtma konusunda yoğun mesai harcamış olsalar da COVID-19 konusunda bilinmeyenlerin fazla olması insanları çaresizliğe itmiş ve “alternatif” bilgi kaynaklarına yönelmişlerdir.

En kolay erişilebilir bilgi kaynakları arasında internet, sosyal medya ve diğer mecralar olduğu için, insanlar pandemiden sonra bir de COVID-19 infodemisi ile baş başa kalmışlardır. İnternette sunulan bilgiler, bazı sivil toplum örgütlerince kurulan teyit etme siteleri ile doğruluğu bakımından denetlense de ne yazık ki üretilen yalancı bilginin tamamını denetleme olanağı yoktur. Okurların internetteki bilgi konusundaki düşük okuryazarlıkları ise sıklıkla bilimi ve bilimin sunmuş olduğu verileri inkar etmeye neden olmaktadır. Yapılan çalışmalarda ise, bilim karşıtlığı ile düşük bilim okuryazarlığı arasındaki ilişki ile yanlış inançları şekillendiren ve sürdüren beyinsel mekanizmalarını açıklamanın mümkün olabileceği ileri sürülmektedir.

Binlerce kişiyi kapsayan çalışmalarda üniversite ya da mezuniyet sonrası bilimsel eğitim almış kişilerin dahi komplo teorilerine inandıklarını ve sahte/cehalet biliminin önerilerine uydukları anlaşılmıştır. Bilim okuryazarlık düzeyinin yükseltilmesi her hâlükârda önerilmektedir. Ancak okuryazar olduğuna inandığımız kişilerde yanlış inançların sebat etmesi nasıl açıklanabilir? COVID-19’un tehlikeleri nasıl göz göre göre göz ardı edilebilir? Bilimsel olmayan ya da yanlış bilgilerle nasıl rahat biçimde yaşamaya devam edilebilir?

Beyindeki mekanizmaları ele alacak olursak, yanlış ya da doğru bilgiler ve inançların nöral kökenleri bulunur ve ilgili beyin alanlarındaki bağlantılara bağlıdırlar. Nörodejeneratif hastalıklarda yapılan çalışmalarda, gerçekte olmayan inançların yaratımı ve sürdürülmesi konusu incelenmiştir. İnsanların farklı doğruluk düzeyinde inançları mevcuttur. Yanlış inançlar, özellikle Lewy cisimcikli ya da frontotemporal demans gibi nörodejeneratif bozukluklarda sık görülür. Yanlış inançlar; hırsızlık iddiaları, grandiyoziteye dair delüzyonlar (gerçekte olduğundan kudretli olduğu inancı), kişilerin yanlış tanınması gibi inançları kapsar. Yanlış inançları açıklamak için ise bazı kuramlar ileri sürülmüştür:

Reklamı Kapat

  1. Hatalı duyusal bilgilenmeye bağlı yanlış inançların oluşması
  2. Düşünce ve inançları değerlendiren prefrontal sistemin kusuru nedeniyle hatalı bir düşüncenin reddedilmemesi

Nörodejeneratif bozukluklarda oluşan yanlış inançların mekanizmaları, olasılıkla sağlıkla bireylerde de ortaya çıkmaktadır. Böylece gelen bilgi yanlış değerlendirilebilmektedir. Böylece beyine sorunlu duyusal veri alınır, dış dünyanın yanlış yorumlanmasına neden olur ve gelen bilginin doğruluğuna ya da yanlışlığına karar vermekte zorlanılır. Lewy cisimcikli demansa dönecek olursak, örneğin Capgras sendromunda sevdikleri birisinin bir sahtekar ile değiştirildiği inancı hakimdir. Bu sendromda yakınlık/aşinalık duygularını kodlayan retrosplenial korteks ve inancın değerlendirildiği sağ frontal kortekste hasar/disfonksiyon bulunmaktadır. Ayrıca fusiform girusta da sorun bulunur. Bu bölge bir kişinin yüzü ile ilgili bilgiyi temporal lobtaki belleğe ve retrosplenial korteksteki aşinalık sistemine aktarır. Böylece daha önce karşılaşılan yüzlerle karşılaştırılarak birey tanınır.

Bu sistemdeki bir aksaklık, yanlış duyusal bilgilerin ilgili merkezlere aktarımına ve böylece kişide yanlış algılamalara neden olur. Kişiyi ya tanıyamazlar, ya reddederler ya da bizar görüntüleri nedeniyle ürkütücü bulurlar. Bu hastalıkta içsel bir tutarlılık sağlansa dahi varılan sonuç yanlış olur. Frontotemporal demansta ise görsel işleme işlevi sağlam olduğu için Capgras sendromu daha nadir görülür. Ancak başka yanlış inançlar ortaya çıkar. Örneğin, piyangodan yüklü miktarda para kazandıklarına inanırlar ve sahip olmadıkları miktarda para harcarlar. Lewy cisimcikli demansta ise yanlış inanç bir insan yüzünün yanlış algılanması ile başlar. Frontotemporal demansta ise zengin olduğuna dair bir inanç ile başlar. Sağlıklı muhakeme için prefrontal bağlantıların doğru çalışması gerekir. Gelen informasyon burada kabul ya da reddedilir.

Sosyal medya gibi ortamlar birer "yankı odası" (İng: "echo chamber") görevi görür. Aktarılmak ve benimsenmesi istenilen bilgi ve inançlar bu hücrelerde tekrarlanmak suretiyle insanlara kabul ettirilir. Bireyleri gerçeği arama arayışından vazgeçirdiği düşünülmektedir. Hatta sunulan bilgileri teyit eden diğer bilgilerin aynı ortama gönderildiği olur. Yankı odaları, kapalı bir sistemin metaforik bir tarifidir. Bu odada yanlış inançlar, tekrar yanı sıra iletişim ile de güçlendirilmektedir. Kişiler bu ortamda önlerine sürülen yanlış bilgiyi doğrulamak için yine yanlış bilgileri bulacaktır. Böylece teyit konusunda da yanlılığa maruz kalacaktır. Kişiye yapılan müdahale sosyal ve siyasal kutuplaşmaya kadar gidebilmektedir. Kültürel tribalizm olarak adlandırılan bir çeşit fanatizm gelişir.

Sağlıklı bireyler duyusal bilgiyi ya da fikirleri hatalı işlemeyeceklerdir. Ancak düşük bilim okuryazarlığı olan bireyler, neredeyse nörodejeneratif bozukluğu olan kişiler kadar COVID-19 ile ilgili verileri, grafikleri incelemekte zorluk çekeceklerdir. Doğru olmayan bilimsel verilere dayalı bilgi ve komplo teorilerine karşı daha açık hale geleceklerdir. Gelen verileri bilimsel süzgeçten geçiremeyen bireyler, tercih ve beğenilerine uygun bilgilere inanacaklardır. Örneğin COVID-19’e karşı alınması gereken tedbirler bir davranış değişikliği gerektirmektedir ve bu külfetli olduğu için, bireyler kendi işlerine gelen ve zahmetli olmayan haberlere inanmayı tercih edebilirler.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bunlar, örneğin, insanlara güven aşılayan ve rahatlatan komplo teorilerdir. Sosyal medya bu tarz haberleri sever ve yayar. İnsanlar ise bunlara inanır ve kararlarını bu doğrultuda alırlar, hatta başkalarını da inandırmaya çalışırlar. Halbuki bu komplo teorilerinin hiçbir bilimsel bir dayanakları yoktur ve kolaylıkla çürütülürler. Ancak sosyal medyanın yaratmış olduğu eko hücreler ile insanlar bu hücrelere kapatılıp, mükerrer benzeri bilgilerle ikna edilmeye çalışılmaktadır. Ayrıca yine hücre içine sunulan sözde “teyit” bilgileri ile kendilerini ikna etmektedirler. Kişiler sağlıklı olsalar da, frontotemporal demansı olup da kendisini zengin zanneden kişilerden farkları kalmamaktadır. Önlerine sürülen yanlış bilgilere körü körüne inanmakta, kendilerine ve çevrelerine istemeden zarar vermektedirler.

COVID-19 ile ilgili de bu tarz yanlış inançlar yaygındır. Maske kullanımı, aşılar, sosyal/fiziksel mesafe vb. konularla ilgili muhtelif yanlış inançlar sosyal medya mecrasında dolaşmaktadır. Bu bilgilerin doğruluğu konusunda resmi kurumların web siteleri önerilse de, insanlar yine de başka kaynaklardan da yararlanmaktadırlar.

Bu bilgileri ise içeriği ve bilimsel niteliği bakımından değerlendirmeleri sıklıkla mümkün olmamaktadır. Bilimsel makalelerin çoğu yabancı dildedir, dil bilinse dahi çok kapsamlı ve teknik bir jargon ile yazılmışlardır. Bu bağlamda bu kaynakları seçmek ve önceliklendirmek okuryazarlık becerileri gerektirmektedir. Ülkemizde yaygın olmamakla birlikte, web sitelerinin bilimsel içeriğini akredite eden kurumların etiketinin (örn. HonCode) aranması yararlı olacaktır. Pandeminin başından beri önerildiği gibi sağlık bakanlığının ya da dünya sağlık örgütünün web sitelerine başvurulması diğer uygun bir yaklaşım olacaktır. Ayrıca bugüne kadar Sağlık Bakanlığı pek çok COVID-19 rehberi yayınlamıştır. Bu rehberler de önemli birer başvuru kaynaklarıdır. Bireyler sosyal medyadan vazgeçemiyorlarsa, sadece COVID-19 konusunda bilgilendirmek amacıyla kurulmuş gruplar bulunmaktadır. Bu gruplardan, örneğin ilgili uzmanlardan spesifik sorulara cevaplar da alınabilmektedir.

COVID-19 ile mücadelede pozitif bilime desteğin devam etmesi son derece önemlidir. Tıbbın COVID-19 ile mücadelede yeri tartışılmazdır. Bu nedenle pozitif bilimsel bulguların yalancı/psödo/cahil “bilim”sel söylentilerle yıpratılmasına izin verilmemelidir. Bireyler sahte bilgilerin etkilerinden korunmalıdırlar.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 5
  • Tebrikler! 5
  • İnanılmaz 2
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Üzücü! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Umut Verici! 1
  • Korkutucu! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 22/01/2021 01:08:31 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9767

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Sars-Cov-2
Su Ayısı
Video
Bilgisayar
Evrimleşme
Bakteri
Koaservat
Özel Görelilik
Genel Halk
Ekoloji
Popülasyon
Darwin
Carl Sagan
Test
Eğilim
Uçuş
Tüy
Böcek
Entropi
Teori
Bitki
Maymun
Şehir Hastanesi
Yüz
Komplo Teorisi
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Reklamı Kapat
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Kanıtın yokluğunda ileri sürülen fikirlere ne denir, biliyor musunuz? Önyargı.”
Michael Crichton
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Takipçi UP İçerik Soru Cevap

Devamını Oku