Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Nəsirəddin Tusi və Təkamül: Nəsrəddin Tusinin təkamül haqqında fikirləri

Nəsirəddin Tusi və Təkamül: Nəsrəddin Tusinin təkamül haqqında fikirləri
7 dakika
201
Blog Yazısı

Həyatı

Nəsirəddin Tusi 1201-ci il 17 fevralda Tus şəhərində anadan olmuşdur.İlk təhsilini atasından almış,sonra Həmədan və Tus şəhərlərində dövrünün tanınmış alimlərinin– İbn Sina və Bəhmənyar əl-Azərbaycaninin davamçılarının yanında təhsil görmüşdür. 1235-ci ildə Nəsirəddin Tusi sonralar ona dünya şöhrəti gətirən və bir çox dillərə tərcümə olunan məşhur "Əxlaq-i Nasiri" əsərini tamamlayır. Lakin bir müddət sonra müəyyən narazılığa görə Tusi həbs olunaraq,Ələmut qalasına aparılmışdır. O,burada sürgün həyatı keçirmişdir.Nəsirəddin Tusi qalada keçirdiyi 12 ildən bir qədər artıq müddətdə dözülməz mənəvi sıxıntılarına baxmayaraq,qaladakı zəngin kitabxanadan istifadə edərək elmi yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. 1259-cu ildə Marağa Rəsədxanasını yaratmış, Evklid riyaziyyatının anlamını izah etmişdir. Ərəb və fars dillərində astronomiya, həndəsə, coğrafiya, fizika, tarix , tibb , fəlsəfə, məntiq və əxlaqa aid 80-dən artıq vacib kitab yazmışdır.

Tusi 25 iyun 1274-cü ildə Bağdadda vəfat etmiş və öz vəsiyyəti ilə Bağdad yaxınlığındakı Kazımeyn şəhərində dəfn olunmuşdur.

Bu Reklamı Kapat

13-cü əsrin Darvini

Bu nəzəriyyə Tusinin məşhur əsəri olan "Əxlaq-i Nasiri" də üzə çıxır. Bu elmi əsəri Tusi həbsxanada olduğu vaxt yazmışdır. Daha sonra Monqol işğalı dövründə həbsxanadan azad olmuş və əsərini Monqol hakiminə təqdim edərək ona dəyişiklər etmişdir.

"Əxlaq-i Nasiri" insanların kamilliyi barədədir.

Bu Reklamı Kapat

Tusi kamilliyi iki yerə bölür

  1. ‌Maddi kamillik
  2. ‌Mənəvi kamillik

O bu zaman ərəb dilində dilində "kamillik" mənasını verən "təkamül" ifadəsini istifadə edir.

Tusinin yanaşma tərzi və Darvinin "Növlərin mənbəyi" əsərindəki fikirlər arasında əsaslı fərqlər mövcuddur. Darvin bitki və heyvan nümunələri yığmaqla deduktiv mühakimədənI stifadə etmişdirsə, Tusi nəzəri yanaşmaya üstünlük vermişdir. Tusi təkamül barədə detallara çox fikir vermirdi. Müasir zamanın tələbləri ilə o alimdən daha çox filosof idi.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Tusi inanırdı ki, maddi cisim tamamilə yox ola bilməz. O yalnız forma, şərait, tərkib,rəng və digər xüsusiyyətləri dəyişə bilər və digər bir mürəkkəb və ya ibtidai maddəyə çevrilə bilər.Onun bu fikirləri qədim yunan filosofu Heraklitin fikirlərinə bənzəyirdi.

Təkamülün İlkin mərhələsi

Tusinin təkamül nəzəriyyəsi belə başlayır: "əvvəlcə kainat bərabər və oxşar elementlərdən ibarət idi. Vaxt keçdikcə daxili ziddiyyətlər ortaya çıxmağa başladı və nəticədə bəzi maddələr başqalarına nisbətən daha sürətli və fərqli şəkildə inkişaf etməyə başladı ...”

Müasir dünya görüşünə görə Tusinin ən ilkin hissəciklərinin atomlar və ya elementar hissəciklər olduğunu müəyyənləşdirmək olar. Tusiyə görə, bu ilkin mərhələdə bütün bu hissəciklər oxşar və hərəkətsiz idi. Daha sonra bu hərəkətsiz dünyanın daxilində daxili ziddiyyətlər yaranmışdı.

Tusi təkamülə yer verdiyi "Əxlaq-i Nasiri (1235)" kitabında elementlərdən başlayan səyahətin insanda necə başa çatdığını təsvir edir.

Daha sürətlə inkişaf edən elementlər Minerallara, Minerallar Bitkilərə, Bitkilər heyvanlara, heyvanlar isə insanlara çevrilmişdir. Yeni xüsusiyyətləri daha sürətli əldə edən orqanizmlər daha dəyişkəndir. Bunun sayəsində onlar digər canlılardan üstün olurlar. Bədən xarici və daxili qarşılıqlı təsirlər nəticəsində dəyişir.

Tusi deyirdi ki, ilkin maddə təkamül zəncirinin ilk əlaqəsi idi. Təbiətin 4 elementi (od, su, hava və torpaq) bu ilkin maddədən yaranmışdır. Öz növbəsində minerallar elementlərdən, bitkilər minerallardan, heyvanlar bitkilərdən, insanlar isə heyvanlardan yaranmışdır.

Bu Reklamı Kapat

Tusi izah edirdi ki,irsi dəyişkənlik təkamülün əsas hərəkətverici qüvvəsidir. O yazırdı ki, bütün canlı orqanizmlər dəyişmək qabiliyyətinə malik idilər və canlı orqanizmlər öz irsi dəyişkənlik xüsusiyyətləri nəticəsində inkişaf etmişdilər. Bu fikirlər Darvinin mutasiya barədəki yazılarının sadə formasına bənzəyir.

Tusiyə görə, maddələr bir-biri ilə rəqabət aparırlar və bunun nəticəsində onların bəziləri daha yüksək səviyyəyə çatmışdır. Bəzi cisimlər isə demək olar ki, inkişaf etmirlər. Buna görə də təbiətdə inkişafın müxtəlif səviyyələri mövcuddur.

Adaptasiya

Orqanizmlərin ətraf mühitə necə uyğunlaşdığına gəldikdə, deyir:

Heyvanlar və quşlar dünyasına baxın. Onlar qorunma və gündəlik həyat üçün lazım olan hər şeyə sahibdirlər. Bu orqanların bəziləri, güc, cəsarət və müvafiq alətlər də daxil olmaqla, əsl silahlardır. Məsələn, buynuz, diş, dırnaq və ya iynə. Bəzi heyvanlarda tapılan iynələr Oxa bənzəyir. Müdafiə üçün xüsusi bir orqan olmayan heyvanlar (məsələn, ceyran və ya tülkü) tez qaçırlar və ya hiyləgər ağılları ilə özlərini qoruyurlar. Bəziləri (arılar, qarışqalar və bəzi növ quşlar) özlərini qorumaq və bir-birinə kömək etmək üçün birlikdə hərəkət edirlər.

Tusi hiss etmişdi ki, orqanizmlərin sağ qalmaq üçün çox nadir yolları vardır. Əgər orqanizmin strukturu təbiətə uyğundursa, onda həmin orqanizm kamil orqanizmdir. O inanırdı ki, dünyadakı bütün bitkilər və heyvanlar kamildir, çünki onlar sağ qalmaq üçün lazım olan keyfiyyətlərə malikdirlər. Tusi yazırdı ki, canlı orqanizmlər ətraf mühitin müxtəlif yollarla adaptasiya olunurlar. Ilkin olaraq, onlar bədənlərinin rəngini və strukturunu dəyişirlər. Beləliklə, bədənin hər bir hissəsinin öz funksiyası var. Bu yolla bəzi heyvanlar ətraf mühitə uyğunlaşmaq üçün öz strukturlarını dəyişmişdirlər. Bəzi heyvanların davranışları da dəyişmişdir.Tusi eyni zamanda ətraf mühitin təsirindən özlərini qorumaq üçün bir yerdə yaşamağa məcbur olan sosial heyvanlardan da söhbət açırdı.

Bu Reklamı Kapat

Insanın mənşəyi

Nəhayət, bir insanın inkişaf etmiş bir heyvandan necə inkişaf etdiyini izah edir:

Qərb Sudanda və dünyanın digər uzaq yerlərində yaşayan bəzi insanlar. Onlar yaşadıqları ərazilərdə Heyvanlarla çox yaxındır, oxşar vərdişlər və davranışlara malikdirlər. Bir insanın onu digər canlılardan fərqləndirən bəzi xüsusiyyətləri, eləcə də heyvanların və ya hətta bitkilərin səltənətinə uyğun olan xüsusiyyətləri vardır. Bəşəriyyət baş verənə qədər, orqanizmlər arasındakı bütün fərqlər təbiətlə əlaqələndirilmişdir. Növbəti addım mənəvi təkmilləşdirilməsi, iradə, müşahidə və bilik ilə bağlı olacaq. Bütün bu reallıqlar sübut edir ki, bəşəriyyət təkamülün pilləkənləri üzrə aralıq mərhələdədir. İnsan, təbiətinə görə, aşağıdakı canlılarla əlaqəli görünür. Onu yeni səviyyəyə çıxaracaq yeganə şey onun iradəsidir.

Tusi təbiətdə olan 3 qrup canlı varlıq müəyyən edir: bitkilər, heyvanlar və nsanlar.Tusiyə görə,"heyvanlar bitkilərdən daha yüksəkdə dururlar, çünki onlar şüurlu olaraq hərəkət edə, yemək arxasınca getmək, onu tapmaq və faydalı şeylər yemək qabiliyyətinə malikdirlər.” Inkişaf etmiş heyvanlar (ən yüksək dərəcədə) həmçinin (primitiv də olsa) mühakimə yürütmək qabiliyyətinə malikdirlər və ətraf mühitə asanlıqla uyğunlaşırlar. Əgər ətraf mühitdə şərait dəyişərsə, onda bu heyvanlar da öz hərəkətlərini dəyişirlər.

Tusi inanırdı ki, insanlar ali heyvanlardan törətmişlər. Tusi deyirdi ki, insanlar təbiətdə mövcud olan bütün canlı və cansız məxluqlarla əlaqədədir. “Insanı digər varlıqlardan fərqləndirən keyfiyyətlər mövcuddur, lakin eyni zamanda onun elə keyfiyyətləri də vardır ki, bu keyfiyyətlər onu heyvanlar aləmi, bitki aləmi və hətta cansız cisimlərlə birləşdirir. ” Fərqli keyfiyyətlərə gəldikdə Tusi yazırdı ki, insanlar yalnız bioloji deyil, həm də sosial varlıqdır. Əvvəllər (insanların yaranmasından öncə) orqanizmlərin arasındaki bütün fərqlər təbii mənbəyə dayanırdı. Sonrakı mərhələ mənəvi kamillik, İradə, müşahidə və biliklə xarakterizə olunur. Tusiyə görə, insanlar heyvanlardan onunla fərqlənir ki, onlar əmək alətləri hazırlaya bilirlər.

Nəticə

Tusinin nəzəriyyəsi felsefe ve Islam üzerinde qurulub. O inanırdı ki, Allah dünyanı yaradıb və bu yaranışdan sonra dünya öz gücünə inkişaf etmişdir. Allah isə yalnız bu prosesə rəhbərlik etmiş və onu müşayiət etmişdir. Nəticədə isə,Tusinin dünyanın kamilliyi barədə fikirləri ilə tanış olan şərq alimləri həmin fikirləri din və ya fəlsəfi nöqteyi nəzərdən izah edirdilər. Bir çox xristianlar kimi, müsəlmanların da çoxu təkamül nəzəriyyəsi ilə razılaşmırlar, çünki bu nəzəriyyə rəsmi teologiyaya qarşıdır. Tusinin Darvinin inkişaf etdirdiyi bəzi prinsiplərə işarə etməsinə baxmayaraq, şərq alimləri Tusinin fikirlərini natüralist elmdən çox,insan ruhu barədə allegoriya kimi qəbul edirlər.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • Nəsirəddin Tusi. (2021). Əxlaqi Nasiri.
  • William L. Hosch. Naṣīr Al-Dīn Al-Ṭūsī Persian Scholar. (15 Ocak 2022). Alındığı Tarih: 15 Ocak 2022. Alındığı Yer: | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 18/05/2022 03:27:05 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11295

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Hastalık Kataloğu
Kan
Dişler
Tümör
Virüs
Hava
Regülasyon
Koruma
Gün
Yıl
Evrim Teorisi
Halk Sağlığı
Küçük
Bebek
Diş Gelişimi
Canlı Cansız
Bilinç
Tedavi
Eşcinsellik
Özel Görelilik
Avcı
Yörünge
Habercilik
Evren
Ölümden Sonra Yaşam
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Gönder
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Tavsiye Et