İnsanın Davranışlarını Yönlendiren En Temel İtki: İtibar Arayışı

İnsan davranışlarının nedenlerini düşündüğümüzde karşımıza çok fazla cevap çıkar. İnsan para kazanmak için çalışır, sevdiği insanları korumak için fedakârlık yapar, merak ettiği şeyleri öğrenmeye çalışır, tehlikelerden kaçınır, mutlu olmak ister ve kendisine bir gelecek kurmaya uğraşır. İlk bakışta bütün bu davranışların birbirinden bağımsız olduğu düşünülebilir. Fakat insanın bütün bu davranışlarının arkasında daha ortak bir motivasyon olup olmadığını düşündüğümüzde, karşımıza itibar kavramı çıkar. Bana göre insan davranışlarını yönlendiren en temel itkilerden biri, hatta birçok durumda en önemlisi, başkalarının gözünde değerli ve saygın olma isteğidir.

İtibar kelimesi çoğu zaman yanlış anlaşılabilmektedir. İtibar denildiğinde akla sadece zengin, ünlü veya güçlü insanlar gelmemelidir. İtibar, bir insanın çevresindeki insanların gözünde nasıl bir konuma sahip olduğuyla ilgilidir. Bir insanın güvenilir, dürüst, başarılı, bilgili, çalışkan, güçlü veya yardımsever olarak görülmesi de onun itibarıdır. Dolayısıyla itibar, yalnızca toplumun tamamının bir insan hakkında ne düşündüğü anlamına gelmez. Bazen bir insan için ailesinin veya arkadaşlarının gözündeki itibarı, toplumun genelindeki itibarından çok daha önemlidir.

İnsan sosyal bir varlıktır ve hayatının büyük bölümünü diğer insanlarla ilişkiler içerisinde geçirir. Bu nedenle başkalarının düşüncelerinden tamamen bağımsız yaşaması oldukça zordur. İnsan doğduğu andan itibaren bir çevrenin içerisinde bulunur. Çocukken ailesinin davranışlarını öğrenir, okulda öğretmenlerinden ve arkadaşlarından etkilenir, büyüdükçe toplumun kurallarını ve beklentilerini öğrenir. Bir anlamda insan, nasıl davranması gerektiğini yalnızca kendi deneyimleriyle değil, çevresindeki insanların verdiği tepkiler aracılığıyla da öğrenir.

Çocukluk döneminde bunun çok basit örneklerini görebiliriz. Bir çocuk yaptığı bir davranış nedeniyle ailesinden övgü aldığında kendisini iyi hisseder. Öğretmeni tarafından başarılı bulunduğunda veya arkadaşları tarafından kabul edildiğinde bundan mutluluk duyar. Bunun tersine, dışlanmak, küçümsenmek veya başarısız olarak görülmek çocuk için oldukça ağır bir deneyim olabilir. Bu durum yetişkinlikte tamamen ortadan kalkmaz. Sadece biçim değiştirir. Çocukken öğretmenin veya ailenin onayını arayan insan, yetişkin olduğunda iş arkadaşlarının, çevresinin, ailesinin veya toplumun onayını aramaya devam edebilir.

Bu yüzden insanın hayatındaki birçok hedefin aslında iki farklı yönü olduğunu düşünüyorum. Örneğin insan başarılı olmak ister. Başarının birinci tarafı kişinin kendisiyle ilgilidir. Bir şeyi başarmak insana yeterlilik ve mutluluk hissi verebilir. Fakat başarının ikinci tarafı başkalarının bunu nasıl değerlendirdiğidir. İnsan yaptığı işin görülmesini, takdir edilmesini ve başarılı biri olarak tanınmayı da isteyebilir. Dolayısıyla “başarılı olmak” ile “başarılı biri olarak görülmek” birbirinden tamamen ayrı değildir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

Eğitim hayatı bunun en açık örneklerinden biridir. Bir öğrenci ders çalışırken gerçekten öğrenmek isteyebilir. Fakat bunun yanında iyi not almak, ailesini gururlandırmak, öğretmeninin takdirini kazanmak veya arkadaşları arasında başarılı biri olarak görülmek de motivasyon yaratabilir. Hatta bazen öğrencinin asıl hedefi öğrenmek değil, başarısız görünmemek olabilir. Bu durumda insanın davranışını yönlendiren şey doğrudan bilgi edinme isteği değil, başarısızlığın getireceği itibar kaybından kaçınmaktır.

Aynı durum meslek seçiminde de karşımıza çıkar. Bir insanın hangi mesleği seçtiği yalnızca yetenekleri ve ilgi alanlarıyla açıklanamaz. Toplumun bazı mesleklere daha fazla değer vermesi de seçimleri etkiler. Bazı meslekler yüksek gelir veya yüksek statü nedeniyle daha saygın görülürken bazı meslekler daha az değerli kabul edilebilir. Bunun sonucunda insanlar bazen gerçekten istedikleri meslekleri değil, toplumun daha fazla takdir ettiği meslekleri tercih edebilirler.

Burada önemli bir sorun ortaya çıkar: İnsan kendi hayatını mı yaşamaktadır, yoksa toplumun onun için belirlediği hayatı mı yaşamaktadır?

Bu sorunun kesin bir cevabı olmadığını düşünüyorum. Çünkü insan tamamen toplumdan bağımsız yaşayamaz. Ailemizden, arkadaşlarımızdan ve içinde bulunduğumuz kültürden etkileniriz. Fakat bazen bu etkinin farkına bile varmayız. Bir şeyi neden istediğimizi düşündüğümüzde, o isteğin gerçekten bize mi ait olduğunu yoksa yıllar boyunca çevremizden öğrendiğimiz bir beklenti mi olduğunu sorgulamak gerekir.

Örneğin yüksek maaşlı bir işe sahip olmak isteyen bir insanı düşünelim. Bu insan gerçekten yaptığı işi seviyor olabilir. Fakat aynı zamanda yüksek maaşın toplumdaki karşılığını da önemsiyor olabilir. Daha iyi bir araba almak, daha güzel bir evde yaşamak veya çevresine başarılı olduğunu göstermek isteyebilir. Burada para yalnızca ihtiyaçları karşılayan bir araç olmaktan çıkar ve bir statü göstergesine dönüşür.

Tüketim alışkanlıklarında da benzer bir durum vardır. İnsanların satın aldığı her şey yalnızca ihtiyaçtan kaynaklanmaz. Bazı ürünlerin taşıdığı sembolik anlamlar da insanları etkiler. Pahalı bir araba yalnızca ulaşım aracı değildir; aynı zamanda kişinin ekonomik durumunu gösterebilir. Marka bir kıyafet yalnızca giyinme ihtiyacını karşılamaz; kişinin belirli bir yaşam tarzına ait olduğunu da gösterebilir. Büyük ve gösterişli bir ev yalnızca barınma ihtiyacını karşılamaz; kişinin maddi durumunu ve başarısını çevresine gösterebilir.

Burada tüketim ile itibar arasındaki ilişki oldukça dikkat çekicidir. İnsan bazen bir ürünü kendisi için değil, başkalarının gözündeki konumunu değiştirmek için satın alabilir. Bunun farkında olmadan yapılması da mümkündür. İnsan “Bunu kendim için aldım” diye düşünebilir; fakat neden daha ucuz veya daha sade bir seçenek yerine o ürünü tercih ettiğini düşündüğünde, toplumdaki algının da kararında etkili olduğunu fark edebilir.

Agora Bilim Pazarı

MAGUS Bio 250T Biyoloji Mikroskobu

MAGUS Bio 250T biyoloji mikroskobu, biyolojik örnekleri iletilen ışıkta gözlemlemek için profesyonel bir araçtır. Birincil gözlem tekniği bir parlak alan tekniğ…

Devamını Göster

₺161.831,67

Satın Al Tüm Ürünler

Günümüzde bu durum sosyal medya sayesinde çok daha görünür hâle gelmiştir. Sosyal medya insanların hayatlarını başkalarının gözleri önüne sermesine olanak sağlamaktadır. Fakat insanların çoğu zaman hayatlarının tamamını değil, göstermek istedikleri kısmını paylaştığı görülmektedir. Güzel bir tatil, yeni alınan bir eşya, başarılı olunan bir sınav, gidilen bir restoran veya önemli bir etkinlik paylaşılabilir. Buna karşılık başarısızlıklar, yalnızlık, ekonomik sorunlar veya kötü geçen günler çoğu zaman paylaşılmaz.

Böylece insanların gerçek hayatları ile sosyal medyada gösterdikleri hayat arasında bir fark oluşabilir. Kişi aslında kendi hayatını yaşamaktan çok, hayatının başkaları tarafından nasıl görüldüğünü düzenlemeye başlayabilir. Buradaki temel mesele bence yalnızca gösteriş değildir. İnsan kendisi hakkında olumlu bir algı oluşturmak ister. Başkalarının onu başarılı, mutlu, güzel, güçlü veya sosyal biri olarak görmesini ister.

Beğeni ve takipçi sayıları da bu noktada önem kazanmaktadır. Bir paylaşımın çok beğenilmesi kişiye olumlu bir duygu verirken, beklediğinden az ilgi görmesi hayal kırıklığı yaratabilir. Bu durum bize insanın dışarıdan gelen onaya ne kadar açık olduğunu göstermektedir. Eskiden insanın itibarı daha çok kendi çevresindeki insanların düşünceleriyle belirlenirken, bugün bu çevre internet sayesinde yüzlerce veya binlerce kişiye ulaşabilmektedir.

Fakat itibar arayışının yalnızca sosyal medya veya maddi tüketim üzerinden değerlendirilmesi de yanlış olur. İnsan bazen karakteri üzerinden de itibar kazanmak ister. Örneğin dürüst biri olarak tanınmak, güvenilir olmak, sözünün arkasında durmak veya zor zamanlarda arkadaşlarının yanında olmak da itibarla ilgilidir. Bir insanın “iyi insan” olarak bilinmek istemesi de aslında bir tür itibar arayışıdır.

Bu durum itibar arayışının her zaman olumsuz olmadığını gösterir. Hatta toplumun düzenli bir şekilde işlemesinde itibarın önemli bir rol oynadığını düşünüyorum. İnsanların birbirine güvenebilmesi için güvenilir olmak önemlidir. Bir insan verdiği sözleri tutuyorsa, çevresindeki insanlar ona daha fazla güvenir. Bir doktor işini iyi yapıyorsa hastaları onun hakkında olumlu düşünür. Bir öğretmen öğrencileriyle iyi iletişim kuruyorsa saygı kazanır. Bir insan dürüstlüğüyle tanınıyorsa insanlar onunla daha kolay ilişki kurar.

Bu açıdan bakıldığında itibar, insanları olumlu davranışlara yönlendirebilir. İnsan yalnızca ceza almaktan korktuğu için değil, toplum tarafından nasıl görüleceğini düşündüğü için de kurallara uyabilir. Bir insan hırsızlık yapmaktan yalnızca yakalanacağı için değil, güvenilirliğini kaybetmekten korktuğu için de kaçınabilir. Bir insan verdiği sözü yalnızca bir zorunluluk olduğu için değil, sözünü tutmayan biri olarak bilinmek istemediği için de yerine getirebilir.

Fakat aynı mekanizma ters yönde de çalışabilir. İnsan itibarını kaybetmekten korktuğu zaman yanlış davranışlarını gizlemeye çalışabilir. Hata yaptığında hatasını kabul etmek yerine başkalarının ne düşüneceğinden korkarak gerçeği saklayabilir. Başarısız olduğunda bunu kabul etmek yerine başarılı görünmeye çalışabilir. Bu durumda itibar, insanın doğru davranmasına yardımcı olmak yerine gerçeği gizlemesine neden olabilir.

Bence insanın itibar arayışındaki en büyük tehlike de burada ortaya çıkmaktadır. İnsan başkalarının gözünde nasıl göründüğüne fazla önem verdiğinde gerçek benliği ile topluma gösterdiği benlik arasında büyük bir fark oluşabilir. Kişi sürekli olarak güçlü görünmeye çalışırken aslında kendisini zayıf hissedebilir. Sürekli mutlu görünmeye çalışırken mutsuz olabilir. Başarılı görünmek isterken başarısızlık korkusu yaşayabilir. Bu durumda insan başkalarının kendisi hakkında oluşturduğu görüntünün esiri hâline gelir.

Buradan hareketle özsaygı kavramı önem kazanmaktadır. İtibar ile özsaygı birbirine benzese de aynı şey değildir. İtibar, başkalarının bize verdiği değerdir. Özsaygı ise kişinin kendi kendisine verdiği değerdir. Bana göre sağlıklı bir insanın bu ikisi arasında bir denge kurması gerekir. İnsan başkalarının düşüncelerini tamamen yok saymamalıdır, çünkü toplum içinde yaşayan herkes diğer insanlardan etkilenir. Fakat kişinin kendisine verdiği değer yalnızca başkalarının onayına bağlı olmamalıdır.

Çünkü toplumun düşünceleri sürekli değişebilir. Bugün başarılı kabul edilen bir insan yarın başarısız görülebilir. Bugün saygı duyulan bir davranış başka bir dönemde eleştirilebilir. İnsan sürekli olarak değişen bu ölçütlere göre kendisini değerlendirdiğinde sağlam bir kimlik oluşturmakta zorlanabilir. Bu nedenle insanın kendi değerlerini de oluşturması gerekir.

İtibar arayışının bir başka sonucu da insanları sürekli bir rekabet içerisinde tutmasıdır. İnsan yalnızca başarılı olmak istemez; çoğu zaman başkalarından daha başarılı olmak ister. Çünkü itibar karşılaştırma üzerinden de oluşur. Eğer herkes aynı seviyede başarılıysa başarı tek başına özel bir anlam taşımayabilir. İnsan daha fazla para kazanmak, daha iyi bir işe sahip olmak, daha güzel görünmek veya daha fazla tanınmak isteyebilir. Böylece “yeterli olmak” yerine “daha fazlasına sahip olmak” düşüncesi ortaya çıkar.

Bu durum insanı bitmeyen bir yarışın içine sokabilir. Her zaman daha zengin, daha başarılı, daha güzel veya daha tanınmış bir insan bulunacaktır. Eğer insan kendi değerini sürekli başkalarıyla karşılaştırıyorsa hiçbir zaman tamamen tatmin olmayabilir. Çünkü ulaşmak istediği nokta sürekli değişecektir.

Örneğin bir insan yeni bir araba aldığında mutlu olabilir. Fakat bir süre sonra çevresindeki başka birinin daha pahalı bir arabaya sahip olduğunu görürse kendi arabası artık eskisi kadar değerli gelmeyebilir. Aynı şey iş, maaş, ev, kıyafet veya sosyal çevre için de geçerlidir. Bu nedenle insanın mutluluğunu yalnızca dışarıdan gelen göstergelere bağlaması oldukça tehlikelidir.

Burada insanın kendisine sorması gereken önemli bir soru vardır: “Ben gerçekten ne istiyorum?”

Bu soru basit görünmesine rağmen aslında oldukça zordur. Çünkü insanın istekleri toplumdan tamamen bağımsız değildir. Çocukluğundan beri gördüğü şeyler, ailesinin beklentileri, arkadaşlarının düşünceleri, medya ve toplumun başarı anlayışı onun ne istediğini etkileyebilir. Bu nedenle kişinin kendi isteğini bulması, aslında kendisini ve çevresinin üzerindeki etkisini sorgulamasını gerektirir.

Bence özgürlük de tam olarak burada ortaya çıkar. Özgür olmak, insanların bizim hakkımızda ne düşündüğünü hiç umursamamak değildir. Böyle bir şey gerçekçi olmayabilir. Özgürlük, insanların düşüncelerini bilmemize rağmen kendi kararlarımızı verebilmektir. Başkalarının bizi nasıl değerlendireceğini düşünürüz, fakat yine de hayatımızın bütün kararlarını onların beklentilerine göre vermeyiz.

İnsan için tamamen itibarsız bir hayat düşünmek de mümkün değildir. Çünkü toplum içinde yaşayan bir insanın mutlaka bir sosyal kimliği olacaktır. İnsanlar onun hakkında bazı düşüncelere sahip olacaktır. Önemli olan bu düşüncelerin insanın hayatını ne ölçüde belirlediğidir.

İtibar arayışının insan ilişkilerinde de farklı sonuçları olabilir. İnsanlar çoğu zaman kendilerini başkalarına kabul ettirmek ister. Arkadaş gruplarında, iş ortamlarında veya aile içinde belirli bir konum elde etmeye çalışabilirler. Bazen bir tartışmada haklı olduğunu düşündüğü için değil, karşısındaki insanların gözünde zayıf görünmek istemediği için geri adım atmayan insanlar vardır. Burada tartışmanın konusu ikinci plana düşer ve kişinin itibarı daha önemli hâle gelir.

Benzer şekilde insanlar bazen özür dilemekte de zorlanabilir. Hata yaptığını kabul etmek, kişinin kendi gözünde veya başkalarının gözünde değer kaybettiğini düşündürüyorsa özür dilemek zorlaşabilir. Oysa hatayı kabul etmek çoğu zaman zayıflık değil, olgunluk göstergesidir. Fakat itibarını korumaya aşırı önem veren kişi bunu böyle görmeyebilir.

Bu durum bize ilginç bir çelişki gösterir: İnsan itibarını korumak isterken bazen itibarını daha fazla kaybedebilir. Örneğin yaptığı bir hatayı kabul etmek yerine yalan söyleyen bir insan, kısa vadede kendisini koruduğunu düşünebilir. Fakat gerçek ortaya çıktığında güvenilirliğini daha fazla kaybedebilir. Bu nedenle itibarın korunması her zaman gerçeği saklamakla mümkün değildir.

Bence gerçek itibar, insanların ne düşündüğünü kontrol etmeye çalışmaktan çok kişinin nasıl davrandığıyla oluşur. İnsan herkes tarafından sevilemez veya herkes tarafından saygı göremez. Ne kadar dikkatli davranırsa davransın bazı insanlar onu eleştirecektir. Bu nedenle insanın bütün insanları memnun etmeye çalışması mümkün değildir. Asıl önemli olan kişinin kendi davranışlarının arkasında durabilmesidir.

Buradan hareketle itibarın iki farklı biçimi olduğunu söyleyebiliriz. Birincisi, görünüşe dayalı itibardır. İnsanların bizi nasıl gördüğü, neye sahip olduğumuz ve dışarıdan nasıl göründüğümüz bu alana girer. İkincisi ise davranışlara dayalı itibardır. Güvenilir olmak, dürüst olmak, sorumluluk sahibi olmak ve zor zamanlarda doğru davranmak daha kalıcı bir itibar oluşturur. Bana göre ikinci tür itibar daha değerlidir. Çünkü görünüşe dayalı itibar sürekli olarak yeniden kanıtlanmak zorundadır; karaktere dayalı itibar ise zaman içerisinde oluşur.

Sonuç olarak insan davranışlarını tek bir nedene indirgemek doğru değildir. İnsan karmaşık bir varlıktır ve aynı anda birçok farklı ihtiyaç ve istek tarafından yönlendirilir. Buna rağmen itibar arayışının bu davranışların önemli bir bölümünün arkasında bulunduğunu düşünüyorum. İnsan yalnızca bir şey yapmak değil, yaptığı şeyin başkaları tarafından da değerli görülmesini ister. Yalnızca başarılı olmak değil, başarılı biri olarak bilinmek ister. Yalnızca iyi olmak değil, iyi biri olarak tanınmak da ister.

Fakat bence asıl mesele itibar kazanmak değil, itibarın hayatımızdaki yerini doğru belirlemektir. Başkalarının bizi nasıl gördüğünü önemsemek insan olmanın doğal bir parçasıdır. Ancak kendi hayatımızı tamamen başkalarının beklentilerine göre şekillendirmek bizi kendi isteklerimizden uzaklaştırabilir. İnsan sürekli olarak dışarıdan gelen onayı aradığında, kendi değerini başkalarının eline bırakmış olur.

Bu nedenle insanın hem toplumdaki yerini hem de kendi içindeki değerini koruması gerektiğini düşünüyorum. İtibar önemli olabilir, fakat insanın bütün değerini belirlememelidir. Bir insan başkaları tarafından takdir edilmediğinde de yaptığı şeyin doğru ve anlamlı olduğuna inanabilmelidir. Çünkü başkalarının düşünceleri değişebilir, toplumun değerleri değişebilir ve insanların beklentileri değişebilir. Fakat kişinin kendi değerleri daha sağlam bir temel oluşturabilir.

Sonuçta insanın başkalarının gözünde değerli olma isteğini tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir. Belki de buna gerek de yoktur. Çünkü itibar arayışı insanları çalışmaya, üretmeye, güvenilir olmaya ve toplum içinde sorumluluk almaya da teşvik edebilir. Sorun, bu isteğin insanın bütün hayatını kontrol etmeye başlamasıdır.

Bana göre insanın ulaşması gereken nokta, “Herkes beni nasıl görüyor?” sorusundan biraz uzaklaşıp “Ben nasıl bir insan olmak istiyorum?” sorusunu sorabilmesidir. Çünkü bir insanın hayatındaki en önemli ölçüt, herkes tarafından beğenilmek değil, kendi değerleriyle çelişmeden yaşayabilmektir. Başkalarının gözünde değerli olmak güzel bir şey olabilir; fakat insanın kendi gözünde değerini kaybetmesi pahasına kazanılan itibarın gerçek bir anlamı yoktur.

Bu yüzden itibar arayışını insan davranışlarının çok güçlü bir parçası olarak görüyorum, fakat onu insanın bütün davranışlarını açıklayan tek neden olarak görmüyorum. İnsan hem başkaları tarafından görülmek hem de kendi içinde anlam bulmak ister. Belki de insan hayatındaki en büyük mücadele, bu iki isteği birbirine karşı koymadan dengeleyebilmektir. Gerçek anlamda özgürlük de burada başlar: Başkalarının bizi nasıl gördüğünü bilmek, fakat kim olduğumuza yalnızca onların karar vermesine izin vermemek.