Hayatın Anlamsızlığı Üzerine

İnsan, varoluşunun farkına vardığı andan itibaren yalnızca nasıl yaşayacağını değil, neden yaşadığını da sorgulayan bir varlıktır. Gündelik yaşam içerisinde insanın sahip olduğu amaçlar, ona belirli ölçülerde anlam sağlayabilir. Eğitim almak, bir meslek edinmek, ekonomik güvence elde etmek, aile kurmak, sevmek, sevilmek, başarıya ulaşmak veya geleceğe ilişkin planlar yapmak bireyin yaşamını düzenleyen somut hedeflerdir. Bununla birlikte bu amaçların her biri kendi içerisinde bir “neden” barındırdığı için, insanın sorgulaması çoğu zaman bu amaçların da ötesine geçer. Bir insan neden çalışmalıdır? Neden başarılı olmak istemelidir? Neden belirli bir geleceği arzulamalıdır? Daha da önemlisi, bütün bu amaçlara ulaşıldığında insanın yaşamına gerçekten nihai bir anlam kazandırılmış olacak mıdır? İnsan, gündelik hayatın içerisinde bu soruların üzerinde sürekli olarak durmasa da yaşamın belirli dönemlerinde, özellikle kayıp, yalnızlık, başarısızlık, ölüm veya büyük bir değişim deneyimiyle karşılaştığında bu sorularla daha doğrudan yüzleşir. Böylece hayatın anlamı problemi, yalnızca soyut bir felsefi mesele olmaktan çıkar ve insanın kendi varoluşuyla ilgili en temel sorulardan birine dönüşür.

Hayatın anlamını sorgulamak aslında insanın kendi varoluşuna dışarıdan bakabilmesiyle ilişkilidir. İnsan yalnızca yaşayan bir canlı değildir; aynı zamanda yaşadığının farkında olan ve bu yaşamın ne anlama geldiğini sorabilen bir varlıktır. Bir ağacın varoluşunun anlamını sorguladığını düşünmeyiz. Hayvanların da belirli ihtiyaçları, korkuları ve yönelimleri vardır; ancak insan kendi yaşamını bir bütün olarak değerlendirebilir ve “Ben neden buradayım?” sorusunu sorabilir. Bu nedenle anlam arayışı, insanın kendisiyle kurduğu düşünsel ilişkinin bir sonucudur. İnsan yaşamını yalnızca deneyimlemekle kalmaz, onu yorumlamak ve anlamlandırmak ister. Tam da bu nedenle anlamın bulunamadığı veya daha önce kabul edilen anlamların artık inandırıcı gelmediği durumlarda insan yalnızca bir bilgi eksikliği yaşamaz; kendi varoluşuyla ilgili bir kriz yaşayabilir.

Tarih boyunca bu krizin üstesinden gelmek için farklı anlam sistemleri oluşturulmuştur. Din, ahlak, gelenek, toplum, aile ve metafizik düşünce, insanın dünyadaki yerini açıklayan çeşitli çerçeveler sunmuştur. Özellikle dinsel dünya görüşlerinde insanın yaşamı, kendisini aşan aşkın bir düzen içerisinde anlamlandırılmıştır. İnsan neden doğduğunu, nasıl yaşaması gerektiğini ve ölümden sonra ne olacağını belirli bir inanç sistemi içerisinde açıklayabilmiştir. Böyle bir dünya görüşünde bireyin yaşamının anlamı bütünüyle kendi kişisel tercihine bırakılmaz. İnsan, kendisinden önce var olan bir anlam düzeninin içerisinde dünyaya gelir ve kendi yaşamını bu düzenle ilişki içerisinde anlamlandırır. Modern düşüncenin gelişmesiyle birlikte bu tür aşkın ve geleneksel anlam kaynaklarının sorgulanması ise insanın karşısına yeni bir problem çıkarmıştır. Eğer insanın yaşamına anlam veren aşkın bir düzen artık sorgulanıyorsa, insan kendi yaşamını hangi temelde anlamlandıracaktır?

Modern insanın bu anlam krizini en güçlü biçimde ortaya koyan düşünürlerden biri Friedrich Nietzsche'dir. Nietzsche'nin “Tanrı öldü” ifadesi, yalnızca Tanrı'nın varlığını reddeden bir ateizm önermesi olarak anlaşılmamalıdır. Bu ifade çok daha kapsamlı bir kültürel ve felsefi dönüşüme işaret eder. Nietzsche açısından Tanrı'nın ölümü, Batı düşüncesinin uzun süre dayandığı aşkın değerler sisteminin geçerliliğini kaybetmeye başlaması anlamına gelir. Eğer ahlaki değerlerin, hakikatin ve yaşamın anlamının kaynağı olarak kabul edilen aşkın bir temel artık sorgulanıyorsa, insanın daha önce kendiliğinden doğru kabul ettiği değerlerin de yeniden değerlendirilmesi gerekir. Dolayısıyla Tanrı'nın ölümü yalnızca dinsel bir kayıp değildir; insanın dünyayı ve kendi yaşamını anlamlandırma biçiminde ortaya çıkan büyük bir sarsıntıdır.

Bu sarsıntının sonucu nihilizm olarak ortaya çıkar. Ancak nihilizmi yalnızca “hiçbir şeyin anlamı yoktur” düşüncesine indirgemek Nietzsche'nin problemini basitleştirmek olacaktır. Nihilizm, daha derin anlamda, daha önce insan yaşamına yön veren değerlerin artık aynı güce sahip olmaması durumudur. İnsan, neye inanacağını, neyi değerli bulacağını ve hangi amaç uğruna yaşayacağını belirleyen hazır ölçütlerden uzaklaştığında bir boşlukla karşılaşır. Bu boşluk ilk bakışta yalnızca yıkıcı görünür. Çünkü insan, kendisini yönlendirecek kesin bir ölçüt olmadığında belirsizlik içerisinde kalır. Fakat Nietzsche'nin düşüncesinde bu durum aynı zamanda yeni değerlerin yaratılması için bir imkân taşır. Eski değerlerin sorgulanması, yeni değerlerin oluşturulmasının önündeki zorunlu aşamalardan biri olabilir.

Bu noktada Nietzsche'nin düşüncesi hayatın anlamsızlığı konusunda önemli bir dönüşüm meydana getirir. Eğer anlam insanın dışında hazır ve değişmez biçimde bulunmuyorsa, insan yalnızca anlamı arayan bir varlık olmaktan çıkıp değer yaratabilen bir varlık haline gelir. Burada insanın görevi hazır bir anlamı keşfetmek değil, yaşamı olumlayabilecek yeni değerler oluşturabilmektir. Ancak bu, insanın istediği her şeyi herhangi bir gerekçeyle anlamlı ilan edebileceği anlamına gelmez. Nietzsche'nin düşüncesinde değer yaratımı, insanın kendi yaşamını güçlendirmesi, yaşamı olumlaması ve kendisini aşmasıyla bağlantılıdır. Bu nedenle Nietzsche'deki nihilizm, yalnızca son noktayı değil, aşılması gereken bir kriz durumunu da ifade eder.

Nietzsche'nin ortaya koyduğu bu problem daha sonra varoluşçu düşüncede farklı biçimlerde devam eder. Özellikle insanın önceden belirlenmiş bir özünün veya yaşam amacının bulunup bulunmadığı sorusu, Jean-Paul Sartre'ın felsefesinde merkezi bir konuma gelir. Sartre'ın “varoluş özden önce gelir” düşüncesi, insanın önceden belirlenmiş ve değişmez bir doğa tarafından tanımlanmadığını ifade eder. Bir masa, bir sandalye veya bir araç belirli bir amaç doğrultusunda tasarlanır. Önce onların ne olduklarına ilişkin bir kavram vardır ve ardından o nesne üretilir. İnsan için ise Sartre'ın varoluşçu anlayışında böyle bir önceden belirlenmiş öz bulunmaz. İnsan önce dünyaya gelir, var olur ve daha sonra yaptığı seçimlerle kendisini oluşturur.

Bu düşüncenin hayatın anlamı problemi açısından oldukça önemli sonuçları vardır. Eğer insanın önceden belirlenmiş bir özü yoksa, insanın yaşamına anlam veren hazır bir planın da bulunmadığı söylenebilir. İnsan kendisini ne olması gerektiği önceden belirlenmiş bir varlık olarak bulmaz. Bu durumda insan kendi yaşamının sorumluluğunu üstlenmek zorundadır. İnsan kim olduğunu yalnızca keşfetmez; aynı zamanda seçimleriyle kim olduğunu oluşturur. Dolayısıyla insanın yaşamı tamamlanmış bir anlamın gerçekleştirilmesi değil, sürekli olarak oluş halinde bulunan bir projedir.

Fakat bu özgürlük ilk bakışta göründüğü kadar rahatlatıcı değildir. İnsan için özgür olmak, aynı zamanda seçimlerinin sorumluluğunu taşımak anlamına gelir. Eğer insanın davranışlarını tamamen belirleyen değişmez bir doğa, kader veya aşkın bir plan yoksa, birey kendi seçimlerinin sorumluluğunu başkasına devretmekte zorlanır. İnsan bir seçim yapmadığını düşünse bile aslında belirli bir tutum almış olur. Hiçbir şey yapmamak da belirli bir durumda alınmış bir karardır. Bu nedenle Sartre'ın düşüncesinde özgürlük bir ayrıcalıktan çok bir zorunluluk olarak ortaya çıkar. İnsan özgür olmaktan kaçmak istese bile özgürlüğünden bütünüyle kaçamaz.

İnsan için bu durumun yarattığı rahatsızlık, varoluşsal kaygının önemli kaynaklarından biridir. Gündelik yaşamda birey çoğu zaman kendisini toplumun sunduğu roller içerisinde tanımlar. Öğrenci, çalışan, ebeveyn, arkadaş, vatandaş veya belirli bir mesleğin mensubu olmak, kişiye kendisi hakkında hazır açıklamalar sunabilir. Bu roller bireyin yaşamını düzenler ve ona belirli bir kimlik sağlar. Ancak insan kendisini yalnızca bu rollerden biri olarak tanımladığında kendi özgürlüğünü görmezden gelme tehlikesiyle karşılaşır. Sartre'ın “kötü niyet” kavramı bu noktada anlam kazanır. İnsan bazen “Ben zaten böyle bir insanım” diyerek kendi seçimlerini ve değişme ihtimalini inkâr eder. Böylece kendi özgürlüğünün getirdiği sorumluluktan kaçmaya çalışır.

Bu durum hayatın anlamsızlığı problemiyle doğrudan ilişkilidir. İnsan için hazır bir anlamın bulunmaması korkutucudur çünkü hazır bir anlam, bireyi seçim yapma yükünden kısmen kurtarabilir. Eğer insanın ne olması gerektiği önceden belirlenmişse, kendi yaşamının yönünü bulmak daha kolaydır. Ancak böyle bir anlamın bulunmadığı düşüncesi kabul edildiğinde insan kendi kararlarıyla baş başa kalır. Bu durumda özgürlük ve anlamsızlık birbirine karşıt kavramlar olmaktan çıkar; birbirini tamamlayan iki deneyim haline gelir. İnsan tam da önceden belirlenmiş bir anlamın bulunmaması nedeniyle özgürdür ve tam da özgür olduğu için kendi yaşamının sorumluluğunu üstlenmek zorundadır.

Ancak insanın kendi anlamını oluşturabilmesi de sınırsız ve koşulsuz bir durum değildir. İnsan dünyaya kendi seçimiyle gelmez. Nerede doğacağını, hangi ailede büyüyeceğini, hangi tarihsel dönemde yaşayacağını veya başlangıçta hangi koşullara sahip olacağını belirleyemez. Bu nedenle varoluşçu özgürlük, bütün koşullardan bağımsız bir özgürlük olarak anlaşılmamalıdır. İnsan her zaman belirli bir durum içerisinde seçim yapar. Kendi geçmişini değiştiremez fakat geçmişine karşı nasıl bir tutum geliştireceği konusunda belirli ölçüde söz sahibidir. Bu nedenle anlam yaratmak, insanın gerçekliği istediği gibi değiştirmesi değil, içinde bulunduğu koşullara ilişkin bir tutum geliştirmesi ve bu koşullar içerisinde kendi yaşamına yön vermesidir.

Hayatın anlamı problemi yalnızca özgürlük üzerinden ele alındığında ise insanın en temel varoluşsal gerçeklerinden biri gözden kaçırılabilir: ölüm. İnsan yalnızca özgür olduğu için değil, aynı zamanda ölümlü olduğu için kendi yaşamını sorgular. Eğer insan sonsuza kadar yaşayabilseydi zamanın sınırlılığı ve seçimlerin geri döndürülemezliği farklı bir anlam kazanabilirdi. Fakat insanın yaşamı sonludur. Her birey bir gün öleceğini bilir ve bu bilgi yaşamın bütününü etkiler. Ölüm düşüncesi, insanın gerçekleştirmek istediği bütün projelerin sınırlı olduğunu gösterir.

Martin Heidegger'in düşüncesinde ölüm bu nedenle yalnızca yaşamın sonunda meydana gelen biyolojik bir olay değildir. İnsan, öleceğini bilen bir varlık olduğu için kendi varoluşunu sonluluk içerisinde deneyimler. Ölüm, insanın sahip olduğu bütün gündelik rollerin ve uğraşların ötesinde kendi bireysel varoluşuyla karşılaşmasına neden olabilir. İnsan gündelik yaşam içerisinde kendisini başkalarının beklentileriyle, toplumsal kurallarla ve alışkanlıklarla tanımlarken ölüm düşüncesi ona yaşamının kendisine ait ve sınırlı olduğunu hatırlatır. Bu nedenle ölüm, yalnızca yaşamı sona erdiren bir olay değil, yaşamın nasıl yaşandığı sorusunu ortaya çıkaran bir gerçekliktir.

İnsan ölümün farkında olduğu halde çoğu zaman bu bilgiyi gündelik yaşamının dışında tutmaya çalışır. Çünkü ölüm üzerine düşünmek, bireyin kendisini güvende hissetmesini sağlayan alışkanlıkları sarsabilir. İnsan geleceğe yönelik planlar yapar, günlük sorumluluklarla ilgilenir ve çoğu zaman kendi ölümlülüğünü unutmuş gibi yaşar. Fakat ölüm düşüncesi bütünüyle ortadan kaldırılamaz. Varoluşçu düşünce açısından bu farkındalık, insanın daha otantik bir yaşam sürmesi açısından önemli olabilir. Çünkü insan kendi zamanının sınırlı olduğunu fark ettiğinde, yaşamını başkalarının beklentilerine göre sürdürmek ile kendi seçimlerini üstlenmek arasındaki fark daha görünür hale gelir.

Bu noktada hayatın anlamsızlığı ile ölüm arasında önemli bir ilişki ortaya çıkar. İnsan bir gün ölecekse yaptığı her şeyin sonunda yok olup gitmesi, yaşamın anlamsız olduğu sonucunu doğurur mu? İlk bakışta böyle bir sonuca ulaşmak mümkün görünmektedir. Ancak bu çıkarım zorunlu değildir. Bir şeyin geçici olması, onun değersiz olduğunu göstermez. Bir müziğin sona ermesi onun anlamsız olduğunu göstermez. Bir dostluğun sonsuza kadar sürmeyecek olması, onun yaşandığı süre içerisindeki değerini ortadan kaldırmaz. Benzer şekilde insan yaşamının sonlu olması da yaşam içerisinde deneyimlenen sevginin, dostluğun, acının, başarının veya sorumluluğun otomatik olarak anlamsız olduğu anlamına gelmez. Hatta sınırlılık, kimi zaman anlamın koşullarından biri olabilir.

Bu düşünce Albert Camus'nün felsefesinde daha farklı bir biçimde ortaya çıkar. Camus'nün düşüncesinde temel mesele insanın anlam arayışı ile dünyanın bu arayışa kesin bir cevap vermemesi arasındaki çatışmadır. İnsan doğal olarak yaşadığı olayların bir nedeni ve amacı olduğunu düşünmek ister. Acının neden yaşandığını, ölümün neden var olduğunu, insanların neden dünyaya geldiğini ve yaşamın sonunda ne olduğunu bilmek ister. Fakat dünya bütün bu sorulara zorunlu bir anlam sunmaz. İnsan sorular sorar fakat evren sessiz kalır. Camus'nün absürd olarak adlandırdığı durum tam olarak bu karşılaşmada ortaya çıkar.

Bu nedenle absürdü yalnızca “dünya anlamsızdır” biçiminde tanımlamak doğru değildir. Absürd, insan ile dünya arasındaki ilişkinin niteliğidir. İnsan anlam arar; dünya ise insanın arzusuna karşı kayıtsızdır. İnsan sonsuzluk ister fakat kendi yaşamının sonlu olduğunu bilir. İnsan kesinlik ister fakat belirsizlik içerisinde yaşamak zorundadır. İnsan düzen ister fakat yaşam içerisinde rastlantı, acı ve ölüm vardır. Böylece insanın beklentileri ile dünyanın gerçekliği arasında çözülemeyen bir gerilim meydana gelir.

Camus'nün Sisifos Söyleni adlı eseri bu gerilimi açıklamak açısından önemlidir. Sisifos, tanrılar tarafından cezalandırılmış ve büyük bir kayayı dağın tepesine çıkarmaya mahkûm edilmiştir. Kaya her defasında yeniden aşağı yuvarlanır ve Sisifos aynı eylemi sonsuza kadar tekrarlamak zorunda kalır. Bu eylemin dışarıdan bakıldığında herhangi bir nihai amacı yoktur. Harcanan emek hiçbir zaman kalıcı bir sonuca ulaşmaz. İnsan yaşamının da benzer şekilde tekrarlarla dolu olduğu düşünülebilir. İnsan çalışır, kazanır, kaybeder, yeniden çalışır, yeni amaçlar belirler ve sonunda ölür. Bu açıdan yaşamın gündelik döngüsü de Sisifos'un eylemine benzeyen bir sonuçsuzluk hissi yaratabilir.

Ancak Camus'nün asıl ilgilendiği nokta eylemin sonuçsuz olması değil, Sisifos'un bunun farkında olmasıdır. Sisifos kendi durumunun bilincindedir. Kayayı neden çıkardığını anlamlı kılacak nihai bir sonuç bulunmadığını bilir. Fakat buna rağmen kayayı yeniden yukarı taşır. Bu nedenle Sisifos figürü yalnızca anlamsızlığın sembolü değil, aynı zamanda anlamsızlık karşısındaki insan tavrının sembolüdür. İnsan, dünyanın kendisine kesin bir anlam vermediğini bilmesine rağmen yaşamaya devam edebilir. Bu yaşam, saf bir iyimserliğe veya gelecekte her şeyin düzeleceğine ilişkin bir umuda dayanmak zorunda değildir. Aksine, yaşamın kesin bir anlam taşımadığı bilincine rağmen sürdürülen bilinçli bir yaşam olabilir.

Camus'nün burada ortaya koyduğu “başkaldırı” kavramı özellikle önemlidir. Başkaldırı, anlamsızlığı inkâr etmek değildir. İnsan dünyayı kendi istediği gibi anlamlı ilan ederek absürdü ortadan kaldırmaz. Tam tersine, dünyanın sessizliğini kabul eder fakat bu sessizlik karşısında yaşamaktan vazgeçmez. Bu nedenle başkaldırı, insanın kendi varoluşunu bilinçli olarak sürdürme biçimidir. İnsan “dünya bana kesin bir anlam vermiyor” diyebilir ve aynı zamanda “buna rağmen yaşamaya devam edeceğim” diyebilir. Bu iki düşünce arasında bir çelişki bulunmaz.

Bu yaklaşım, hayatın anlamsızlığı ile intihar arasında kurulan ilişkinin de yeniden değerlendirilmesini gerektirir. Eğer yaşamın nihai bir anlamı yoksa, yaşamaya devam etmek neden gereklidir? Camus'nün düşüncesinde bu soru felsefenin en radikal sorularından biridir. Ancak intihar, absürdü çözmek yerine insan ile dünya arasındaki ilişkinin kendisini ortadan kaldırır. Absürd ancak yaşayan ve bilinç sahibi bir insan olduğu sürece deneyimlenebilir. Bu nedenle Camus'nün çözümü yaşamdan kaçmak değil, absürdün bilincinde olarak yaşamaktır. Böylece yaşamın anlamı bulunmadığı için yaşamı bırakmak yerine, anlamın garanti edilmediği bir yaşamı bilinçli olarak sürdürmek bir tür başkaldırıya dönüşür.

Burada varoluşçu düşüncenin nihilizmden ayrıldığı temel nokta ortaya çıkar. Nihilizm çoğu zaman “hiçbir şeyin değeri yoktur” şeklinde yorumlanırken, varoluşçu düşüncede anlamın dışarıdan verilmemesi insanın değer oluşturma kapasitesini ortadan kaldırmaz. Sartre için insan seçimleriyle kendisini oluşturur. Nietzsche için insan eski değerlerin çöküşünün ardından yeni değerler yaratma imkânıyla karşı karşıyadır. Camus için insan absürdün bilincinde olarak yaşamı sürdürür ve başkaldırır. Bu düşünürlerin hiçbirini basitçe “hayat anlamsızdır, o halde hiçbir şey önemli değildir” sonucuna indirgemek mümkün değildir.

Aslında hayatın anlamı problemi üzerinde düşünüldüğünde önemli olan “anlam” kelimesinin kendisidir. Bir şeyin anlamlı olması ile onun bir amacı olması aynı şey değildir. Bir yaşamın dışarıdan belirlenmiş nihai bir amacı bulunmayabilir; fakat bu yaşamın içerisinde bireyin deneyimlediği ilişkiler, sorumluluklar ve değerler yine de önemli olabilir. Örneğin bir insanın sevdiği bir kişiye yardım etmesinin evrensel ve metafizik bir amacı olmayabilir. Fakat bu yardımın o kişi ve yardım edilen kişi açısından anlamlı olması mümkündür. Dolayısıyla anlamı yalnızca evrensel, sonsuz ve aşkın bir temele bağlamak, insan deneyiminin gündelik ve somut boyutlarını gereğinden fazla küçümsemek anlamına gelebilir.

İnsan yaşamındaki anlam çoğu zaman büyük ve nihai cevaplardan ziyade küçük ve somut deneyimlerde ortaya çıkar. Bir insanın başka bir insanı sevmesi, bir başkasının acısını paylaşması, bir eser üretmesi, bir düşünceyi savunması, kendisini geliştirmesi veya kendi yaşamına ilişkin sorumluluk alması, yaşamın bütününü açıklayan kozmik bir anlam sunmasa da bireyin yaşamına yön verebilir. Varoluşçu düşünce açısından önemli olan, bu anlamların insan tarafından gerçekten üstlenilmesidir. İnsan yalnızca toplumun kendisine sunduğu amaçları otomatik olarak tekrar etmek yerine, bunlarla kendi ilişkisini sorgulamalıdır.

Bununla birlikte burada başka bir tehlike daha ortaya çıkar. Eğer anlam tamamen bireysel tercihe bırakılırsa, bireyin seçtiği her şeyin meşru olduğu sonucuna ulaşılabilir. Oysa varoluşçu düşünce bu kadar basit değildir. İnsan kendi seçimlerinden sorumludur ve seçimlerinin sonuçlarıyla karşılaşır. Özgürlük sorumluluktan bağımsız düşünülemez. Bir insan kendi yaşamına istediği anlamı vermek istediğini söyleyebilir; fakat bu anlam başkalarının özgürlüğünü bütünüyle yok saydığı anda etik bir problem ortaya çıkar. Bu nedenle anlam arayışı yalnızca bireyin kendisiyle değil, diğer insanlarla kurduğu ilişkilerle de ilgilidir.

Sartre'ın düşüncesinde insan kendi seçimleriyle yalnızca kendisini değil, insan anlayışını da ortaya koyar. Bireyin yaptığı seçim, belirli bir yaşam biçiminin nasıl yaşanabileceğine ilişkin bir örnek oluşturur. Bu nedenle özgürlük yalnızca “istediğimi yapabilirim” anlamına gelmez. Özgürlük, seçimin sorumluluğunu kabul etmeyi gerektirir. İnsan kendi yaşamının yazarı olduğunu düşünüyorsa, yazdığı şeyin sonuçlarından da sorumlu olmak zorundadır.

Bu sorumluluk, hayatın anlamsızlığı karşısında önemli bir çıkış yolu sunar. İnsan hayatın anlamını evrende hazır bir biçimde bulamasa bile yaşamına ilişkin bir tutum geliştirebilir. Bu tutum, insanın kendisini pasif bir kurban olarak görmesinden farklıdır. Elbette insanın kontrol edemediği olaylar vardır. Hastalık, ölüm, kayıp, ekonomik koşullar, savaşlar, doğal felaketler veya başka insanların kararları bireyin yaşamını ciddi biçimde etkileyebilir. Varoluşçu özgürlük bunların hiçbirinin var olmadığını iddia etmez. Aksine özgürlüğün gerçek anlamı, bütün bu koşulların varlığına rağmen insanın kendi tutumunu ve eylemlerini belirleyebileceği alanı araştırmaktır.

Bu nedenle varoluşçu düşüncede anlam, hazır bir cevap olmaktan ziyade bir süreç olarak düşünülebilir. İnsan yaşamı boyunca kendisine “Hayatımın anlamı nedir?” diye sorabilir ve bu sorunun cevabı hayatının farklı dönemlerinde değişebilir. Gençlikte önemli görülen bir amaç ilerleyen yıllarda değerini kaybedebilir. İnsan bazı ilişkileri sona erdirebilir, yeni ilişkiler kurabilir, mesleğini değiştirebilir, inançlarını sorgulayabilir veya daha önce doğru kabul ettiği değerleri reddedebilir. Bu değişimler anlam arayışının başarısız olduğu anlamına gelmez. Aksine insanın değişen varoluş koşulları içerisinde kendisini yeniden değerlendirdiğini gösterir.

Bu bakımdan hayatın anlamını tek bir cümlede tanımlamak belki de varoluşçu düşüncenin temel yaklaşımına aykırıdır. “Hayatın anlamı şudur” biçimindeki kesin bir cevap, anlam sorununu yeniden dışarıdan verilmiş bir formüle dönüştürebilir. Oysa varoluşçu düşünürlerin önemli bir bölümü insanı bu tür kesinliklerden uzaklaştırmaya çalışır. İnsan belirsizliğin içerisinde yaşamak zorundadır. Kesinliğin bulunmadığı bir dünyada seçim yapmak zorundadır. Kendi ölümünü bilerek yaşamaya devam etmek zorundadır. Başkalarının beklentileriyle kendi istekleri arasındaki gerilimi yönetmek zorundadır. Dolayısıyla varoluşçu düşünce insana hazır bir cevap vermekten çok, insanın bu sorularla yüzleşmesini sağlar.

Bu açıdan bakıldığında hayatın anlamsızlığı düşüncesi başlangıçta yalnızca olumsuz bir deneyim gibi görünse de farklı bir açıdan değerlendirildiğinde özgürlüğün koşulu haline gelebilir. Eğer yaşamın bütün anlamı önceden belirlenmiş olsaydı, insanın kendi seçimlerinin önemi azalabilirdi. Çünkü insan yalnızca önceden belirlenmiş bir planı gerçekleştirmiş olurdu. Oysa anlamın hazır olarak verilmemesi, insanın yaşamına ilişkin kararlarının önemini artırır. İnsan kendi yaşamını başkasının yazdığı bir metni uygulayarak değil, seçimleriyle oluşturur.

Burada Nietzsche, Sartre, Heidegger ve Camus arasında önemli bir ortaklık görülebilir. Bu düşünürlerin felsefeleri birbirinden ciddi biçimde farklı olsa da insanın kendisiyle yüzleşmesi gerektiği konusunda ortak bir yönelim bulunmaktadır. Nietzsche insanı değerlerin çöküşüyle karşı karşıya getirir. Heidegger insanın sonluluğunu ve ölümünü görünür hale getirir. Sartre insanın özgürlüğünü ve sorumluluğunu vurgular. Camus ise insanı absürd ile karşılaştırır. Her durumda insanın güvenli ve hazır açıklamalardan uzaklaşması söz konusudur.

Fakat bu düşünürlerin farklılıkları da göz ardı edilmemelidir. Nietzsche'nin düşüncesini Sartre'ın düşüncesiyle tamamen özdeşleştirmek mümkün değildir. Nietzsche'nin değer yaratma fikri, yaşamın olumlanması ve insanın kendisini aşmasıyla bağlantılı daha geniş bir felsefi projenin parçasıdır. Sartre'ın özgürlük anlayışı ise insanın herhangi bir aşkın öz tarafından belirlenmemesi üzerine kuruludur. Heidegger'in düşüncesi daha ontolojik bir çerçevede insanın varlıkla ilişkisini sorgularken, Camus daha çok insanın absürd deneyimine ve bu deneyim karşısındaki tavrına odaklanır. Dolayısıyla bu düşünürleri bir araya getiren şey aynı felsefi görüşü savunmaları değil, insanın anlam problemiyle karşılaşma biçimlerini farklı yönlerden incelemeleridir.

Sonuç olarak hayatın anlamsızlığı, insanın karşılaşabileceği en zor fakat aynı zamanda en dönüştürücü düşünsel deneyimlerden biri olarak değerlendirilebilir. İnsan yaşamının evrensel, değişmez ve herkes için geçerli bir anlam taşıdığından emin olamayabilir. Dünyanın insanın anlam arayışına zorunlu bir cevap vermediğini fark edebilir. Kendi ölümünün kaçınılmaz olduğunu anlayabilir. Kendisine verilmiş değerleri sorgulayabilir ve sonunda kendi seçimleriyle baş başa kalabilir. Bütün bunlar ilk bakışta insanı bir boşluğa sürükler. Ancak varoluşçu düşüncenin asıl önemi, bu boşluğu yalnızca bir son olarak değerlendirmemesidir.

Nietzsche'nin nihilizm karşısında yeni değerler yaratma düşüncesi, Sartre'ın özgürlüğü ve sorumluluğu, Heidegger'in sonluluk ve ölüm üzerine düşünceleri ve Camus'nün absürd karşısındaki başkaldırısı birlikte değerlendirildiğinde farklı bir sonuç ortaya çıkar. İnsan, yaşamın anlamını hazır bir biçimde bulamayabilir; fakat bu durum onun yaşamına ilişkin bütün anlamlandırma imkânlarının ortadan kalktığını göstermez. Tam tersine, insanın kendi yaşamıyla kurduğu ilişki daha önemli hale gelir. İnsan neyi seçtiği, neye değer verdiği, kimlerle ilişki kurduğu ve kendi koşullarına nasıl karşılık verdiği üzerinden yaşamını biçimlendirir.

Bu nedenle hayatın anlamını yalnızca “dışarıda bizi bekleyen bir cevap” olarak düşünmek yerine, insanın yaşam içerisinde gerçekleştirdiği bir süreç olarak düşünmek mümkündür. Anlam, insanın karşısına tamamlanmış bir gerçeklik olarak çıkmayabilir. İnsan onu ilişkileri, seçimleri, sorumlulukları, mücadeleleri ve eylemleri içerisinde oluşturabilir. Bu anlam sonsuz olmak zorunda değildir; hatta insan yaşamının sonlu olması, onu daha da değerli hale getirebilir. Çünkü insanın zamanı sınırlıdır ve bu sınırlılık içerisinde yaptığı seçimler geri döndürülemezdir.

Bu noktada varoluşçu düşüncenin hayatın anlamsızlığına verdiği cevap, basit bir iyimserlik değildir. Varoluşçuluk insana “Her şeyin mutlaka iyi bir nedeni vardır” demez. Dünyanın adil olduğunu veya her acının daha büyük bir amaca hizmet ettiğini garanti etmez. Ölümün, kaybın ve acının nihai bir açıklamasını sunmaz. Bunun yerine insanı bu belirsizliklerle birlikte yaşamaya çağırır. İnsan, kesinlik olmadan seçim yapabilir; ölümün farkında olarak yaşayabilir; dünyanın sessizliğine rağmen anlam arayabilir ve kendi yaşamının sorumluluğunu üstlenebilir.

Dolayısıyla asıl soru belki de “Hayatın anlamı nedir?” sorusu değildir. Çünkü bu soru, insanın dışında duran ve bulunmayı bekleyen tek bir cevap olduğu varsayımını taşıyabilir. Varoluşçu bakış açısından daha temel soru şudur: Hayatın anlamı bize verilmemişse, insan bu hayatı nasıl yaşayacaktır? Bu soru, insanı edilgen bir anlam arayıcısından kendi yaşamının sorumluluğunu üstlenen bir özneye dönüştürür.

Hayatın anlamsızlığını fark etmek bu nedenle yalnızca karamsarlığa yol açmak zorunda değildir. İnsan için bu farkındalık, kendi yaşamına daha bilinçli biçimde yaklaşmasının başlangıcı olabilir. Anlamın garanti edilmediği bir dünyada insan yine de sevebilir, üretebilir, sorumluluk alabilir, başkalarıyla bağ kurabilir ve kendi değerlerini savunabilir. Bunların hiçbiri evren tarafından sonsuz ve mutlak bir anlamla mühürlenmemiş olabilir. Fakat insan açısından yaşamın anlamı belki de tam olarak burada ortaya çıkar: İnsan, kendisine kesin bir anlam verilmediğini bilmesine rağmen yaşamına ilişkin bir tutum seçer.

Sonuç olarak varoluşçu düşüncede anlamsızlık, yaşamın tamamen değersiz olduğu anlamına gelmez. Anlamsızlık, insanın hazır anlamların güvenliğinden çıkarak özgürlüğüyle ve sorumluluğuyla karşılaşmasıdır. Nietzsche'nin nihilizm problemiyle görünür hale getirdiği değer krizi, Sartre'ın özgürlük düşüncesinde bireysel sorumluluğa, Heidegger'in ölüm anlayışında sonluluk bilincine ve Camus'nün absürd kavramında başkaldırıya dönüşür. Bu düşünürlerin farklı yollarla ulaştıkları ortak nokta, insanın kendi varoluşundan kaçamayacağıdır. İnsan anlamı bulamasa bile aramak zorundadır; anlamı hazır bulamasa bile yaşadığı hayat içerisinde ona ilişkin bir tutum geliştirmek zorundadır.

Belki de insanın trajedisi ile özgürlüğü aynı yerde bulunur. İnsan, evrenin kendisine kesin bir cevap vermediğini fark eder; fakat yine de yaşamaya devam eder. Kendi ölümünü bilir; fakat yine de gelecek için plan yapar. Dünyanın kayıtsızlığını görür; fakat yine de sever. Hayatın sonlu olduğunu bilir; fakat yine de yaşamını önemser. İşte bu çelişkiler, insan varoluşunun temel özelliklerinden biridir. Varoluşçu felsefe bu çelişkileri ortadan kaldırmaya çalışmak yerine onları düşüncenin merkezine yerleştirir. Bu nedenle hayatın anlamsızlığı üzerine düşünmek, yalnızca yaşamın neden anlamsız olduğunu araştırmak değildir; aynı zamanda insanın anlam garantisi olmaksızın nasıl yaşayabileceğini sorgulamaktır.

Sonunda insanın karşısında kesin bir cevap kalmayabilir. Fakat belki de varoluşçu düşüncenin değeri tam olarak burada ortaya çıkar. İnsan, kesin bir cevabın yokluğunda yaşamaya devam edebilir. Anlamın hazır olmadığını bilmek, anlam arayışını anlamsız hale getirmek zorunda değildir. Aksine, insanı kendi yaşamına daha fazla sahip çıkmaya zorlayabilir. Hayatın anlamı gökyüzünde yazılı bir cümle olarak bulunmayabilir; insan onu kendi seçimleriyle, ilişkileriyle ve eylemleriyle oluşturabilir. Bu nedenle hayatın anlamsızlığı, yaşamın son sözü olmak zorunda değildir. Belki de o, insanın kendi sözünü söylemeye başladığı yerdir.