Antroposen Çağında Bir Bilişsel Kaçış: Apolitiklik Termodinamik Olarak Mümkün mü?

​İçinde bulunduğumuz 21. yüzyıl, insanın sadece biyolojik bir varlık olarak değil, aynı zamanda devasa bir veri ve enerji ağının terminali olarak tanımlandığı bir dönemdir. Güneşin radyasyonundan akıllı telefonların lityum iyon bataryalarına, okyanus akıntılarının termohalin döngüsünden soluduğumuz havadaki partikül madde (PM_{2.5}) konsantrasyonuna kadar her şey, karmaşık bir "kaynak yönetimi" mekanizmasının parçasıdır. Bu bağlamda, modern bireyin en yaygın savunma mekanizmalarından biri olan "Ben apolitiğim, siyasetle ilgilenmiyorum" beyanı, bilimsel bir süzgeçten geçirildiğinde ne kadar rasyonel bir zemin üzerine oturmaktadır? Bu makalede; apolitiklik kavramını sosyolojik bir tercih olmanın ötesine taşıyarak; termodinamik yasaları, evrimsel psikoloji, epigenetik modifikasyonlar ve sistem teorisi ışığında, bu "tarafsızlık" iddiasının moleküler ve fiziksel sınırlarını analiz edeceğiz.

​1. Termodinamik, Entropi ve Kaynak Yönetimi: İlk "Politik" Eylem

​Klasik fizikte hayat, entropiye karşı verilen sürekli bir mücadeledir. Termodinamiğin İkinci Kanunu, kapalı bir sistemde düzensizliğin (entropi) sürekli artacağını söyler. Canlı organizmalar ise "negatif entropi" (negentropi) üreterek hayatta kalırlar; yani dış dünyadan enerji alıp kendi iç düzenlerini korurlar. Siyasetin en yalın bilimsel tanımı "kısıtlı kaynakların kim tarafından, hangi önceliklerle ve ne kadar bölüşüleceği" ise; bir organizmanın dış çevreden aldığı her bir joule enerji, aslında politik bir sürecin çıktısıdır.

​Kullandığınız elektriğin hangi enerji santralinden (nükleer, termik, yenilenebilir) sağlandığı, bu santralin kurulumu için hangi ekosistemin feda edildiği ve bu enerjinin birim maliyetinin hangi toplumsal sınıflar üzerinde ekonomik yük oluşturduğu, doğrudan birer makro-politik kararın sonucudur. Bilimsel bir perspektifle bakıldığında, "sistemden izole" bir apolitiklik durumu ancak mutlak sıfır (0 Kelvin) noktasında, yani tüm moleküler hareketin durduğu ve çevreyle enerji alışverişinin tamamen kesildiği "biyolojik ölüm" anında mümkündür. Yaşamak, sistemle sürekli bir madde ve enerji takası içinde olmaktır; bu takasın kurallarını koyan mekanizma ise politikanın ta kendisidir.

​2. Evrimsel Psikoloji ve Nörobiyolojik Kayıtlanma: "Taraf Tutma" Genetiği

​İnsan beyni, milyonlarca yıllık evrimsel seçilim boyunca karmaşık sosyal hiyerarşileri ve güç dengelerini analiz etmek üzere optimize edilmiştir. Atalarımız olan primatlar için gruptaki statü değişimlerini takip etmemek veya kaynak paylaşım stratejilerine duyarsız kalmak, üreme başarısının (fitness) düşmesi veya doğrudan eliminasyon anlamına geliyordu. Günümüzde nörobilimsel çalışmalar (özellikle fMRI tabanlı araştırmalar), politik tutumların beynin dış uyaranlara verdiği biyolojik tepkilerle—özellikle amigdala (korku ve tehdit algısı) ve insula (iğrenme ve etik yargı)—doğrudan korelasyon gösterdiğini kanıtlamıştır.

​Hibbing ve Alford (2014) tarafından yapılan çalışmalar, muhafazakâr veya liberal eğilimlerin sadece kültürel değil, aynı zamanda bireyin "negatif uyaranlara" verdiği biyolojik tepki hızıyla ilişkili olduğunu göstermiştir. Bu bağlamda, "ben apolitiğim" diyen bir birey, aslında bu evrimsel donanımını kapatmış değildir. Nörolojik açıdan "karar vermeme" hali, mevcut statükonun (mevcut sistemin) beyin tarafından bir "tehdit" olarak algılanmaması ve nöral kaynakların bu alana tahsis edilmemesi durumudur. Ancak bu durum, bireyi politik etkilerden azade kılmaz; sadece mevcut politik yazılımın arka planda (background), kullanıcı müdahalesi olmadan çalışmasına izin verir. Yani "tarafsızlık", aslında en yaygın politik pozisyon olan "mevcut düzenin sessizce onaylanması" (status quo bias) durumunun bilişsel bir yansımasıdır.

​3. Epigenetik Modifikasyonlar: Politika DNA'mıza Nasıl Müdahale Eder?

​Belki de apolitikliğin imkansızlığını kanıtlayan en sert bilimsel alan epigenetiktir. Geleneksel görüşün aksine, genlerimiz kaderimiz değildir; genlerin nasıl ifade edileceği (gen ekspresyonu), çevresel faktörlere bağlıdır. Bir ülkenin sanayi politikaları, emisyon standartları ve kentsel planlama kararları; soluduğunuz havanın kimyasal bileşimini belirler. Havadaki ince partikül maddelere (PM_{2.5}) veya endüstriyel atıklara maruz kalmak, hücrelerinizdeki DNA metilasyon paternlerini değiştirir.

​Bu noktada "apolitik" bir birey, örneğin bir çevre yasasının iptal edilmesine duyarsız kalabilir; ancak o yasanın iptali sonucunda artan hava kirliliği, o bireyin genetik dizilimine müdahale ederek kanser riskini veya bağışıklık yanıtını fiziksel olarak değiştirir. Biyokimyasal seviyede apolitik kalmak, dış dünya ile olan tüm moleküler alışverişi kesmek demektir. Eğer aldığınız nefes, yediğiniz gıdadaki pestisit oranı ve içtiğiniz suyun mikroplastik yoğunluğu birer politik kararın sonucuysa; politikanın sizin biyolojiniz üzerindeki otoritesi, sizin ona olan ilginizden tamamen bağımsızdır.

​4. Sistem Teorisi ve Bilişsel Yük Paradoksu: Kaçış mı, İllüzyon mu?

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neden Desteğe İhtiyacımız Var?

Aslında maddi destek istememizin nedeni çok basit: Çünkü Evrim Ağacı, bizim tek mesleğimiz, tek gelir kaynağımız. Birçoklarının aksine bizler, sosyal medyada gördüğünüz makale ve videolarımızı hobi olarak, mesleğimizden arta kalan zamanlarda yapmıyoruz. Dolayısıyla bu işi sürdürebilmek için gelir elde etmemiz gerekiyor.

Bunda elbette ki hiçbir sakınca yok; kimin, ne şartlar altında yayın yapmayı seçtiği büyük oranda bir tercih meselesi. Ne var ki biz, eğer ana mesleklerimizi icra edecek olursak (yani kendi mesleğimiz doğrultusunda bir iş sahibi olursak) Evrim Ağacı'na zaman ayıramayacağımızı, ayakta tutamayacağımızı biliyoruz. Çünkü az sonra detaylarını vereceğimiz üzere, Evrim Ağacı sosyal medyada denk geldiğiniz makale ve videolardan çok daha büyük, kapsamlı ve aşırı zaman alan bir bilim platformu projesi. Bu nedenle bizler, meslek olarak Evrim Ağacı'nı seçtik.

Eğer hem Evrim Ağacı'ndan hayatımızı idame ettirecek, mesleklerimizi bırakmayı en azından kısmen meşrulaştıracak ve mantıklı kılacak kadar bir gelir kaynağı elde edemezsek, mecburen Evrim Ağacı'nı bırakıp, kendi mesleklerimize döneceğiz. Ama bunu istemiyoruz ve bu nedenle didiniyoruz.

Destek Ol

​Sistem teorisi (General Systems Theory), hiçbir alt sistemin, parçası olduğu üst sistemden bağımsız olarak optimize edilemeyeceğini öngörür. Bir toplumun sinapsları arasında yer alan birey; kullandığı para biriminin değerinden, aldığı eğitimin müfredatına ve bindiği toplu taşımanın rotasına kadar her an politikanın "çıktılarını" tüketmektedir. Apolitiklik iddiası, bir balığın içinde yüzdüğü okyanusun tuzluluk oranıyla ilgilenmediğini söylemesine benzer. Balık, okyanusun kimyasal bileşimiyle ilgilenmese bile, o suyun sıcaklığı ve oksijen seviyesi balığın metabolizma hızını ve yaşam süresini belirleyen temel değişim değişkenidir.

​Peki, neden bu kadar çok insan "apolitik" olduğunu iddia eder? Nörobilim bu noktada "Bilişsel Yük" (Cognitive Load) kavramına işaret eder. Modern dünyada bilgi bombardımanı altında olan beyin, sınırlı enerji kaynaklarını korumak için karmaşık veri setlerini (jeopolitik analizler, ekonomi politikaları vb.) işlemeyi reddeder ve bir "savunma kısa yolu" (heuristic) olarak ilgisizliği seçer. Ancak bu, sistemin dışına çıkmak değil, sadece sistemin direksiyonunda kimin oturduğuna bakmamak için gözlerini kapatmaktır. Gözlerin kapalı olması, aracın hızını veya rotasını değiştirmez.

​Sonuç: Mutlak Tarafsızlığın Termodinamik İmkansızlığı

​Sonuç olarak, apolitiklik bilimsel bir "durum" değil, sadece psikolojik bir "durum bildiriminden" ibarettir. Biyolojik olarak hayatta olduğunuz, enerji tükettiğiniz, vergi sistemiyle veya hukuk kurallarıyla etkileşime girdiğiniz sürece, sistemin dışına çıkmanız fiziksel olarak imkansızdır. Antroposen Çağı'nda insan, çevresini ve dolayısıyla kendi biyolojik geleceğini politik kararlar aracılığıyla inşa eden bir türdür.

​"Ben apolitiğim" cümlesi, aslında "Ben, üzerimde uygulanan politik kararların farkında olmayı reddediyorum" demektir. Aldığımız nefesten cebimizdeki telefonun nadir toprak elementlerine kadar her şeyin küresel bir politik satranç tahtasında yer aldığı bu dönemde; tarafsız kalmak bir tercih değil, gerçeğe karşı bir anestezi yöntemidir. Belki de asıl akademik soru "Apolitiklik mümkün mü?" değil, "Hangi politikanın nesnesi olduğumun ne kadar farkındayım?" olmalıdır. Çünkü bilimin bize öğrettiği en temel kural şudur: Siz sistemle ilgilenmeseniz de, sistem sizin her bir hücrenizle en ince detayına kadar ilgilenmeye devam edecektir.