Evrim Ağacı Logo Evrim Ağacı
Evrim Ağacı
Reklamı Kapat
Reklamı Kapat

Bu yazı, LiveScience isimli kaynaktan birebir çevrilmiştir. Çevirmen tarafından, metin içerisinde (varsa) açıkça belirtilen kısımlar haricinde, herhangi bir ekleme, çıkarma veya değişiklik yapılmamıştır. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Bu haber 6 ay öncesine aittir. Haber güncelliğini yitirmiş olabilir; ancak arşivsel değeri ve bilimsel gelişme/ilerleme anlamındaki önemi dolayısıyla yayında tutulmaktadır. Ayrıca konuyla ilgili gelişmeler yaşandıkça bu içerik de güncellenebilir.

Gaz bulutları, bir kara deliğe sürüklendiklerinde sonsuza kadar evrenden uzak bir şekilde kilit altında tutuluyorlar ve kendi sonlarına gitmiş oluyorlar. Bu gaz parçacıkları, son anlarında, evrenin en parlak emisyonlarından birini, son bir ışık parıltısı gönderiyorlar.

Bu "yıkım dalışları", doğrudan gözlemlenemeyecek kadar uzaklar; ama astronomlar bu "telaşlı yardım çığlıklarını" tespit etmek için yeni bir teknik geliştirdi. Bu yöntemi, evrenin en bölgelerinde kütleçekimi bilgimizi test etmek için kullanıyorlar.

Yeni yapılan bir araştırmada fizikçiler, olası bir felaketi önlemek için fazla çaba sarf etmeden bir kara deliğe ne kadar yaklaşılabileceğini anlamak için ışığın belirli özelliklerini incelediler. Bu eşik değere, en içteki sabit dairesel yörünge (İng: "innermost stable circular orbit" veya kısaca "ISCO") deniyor. Araştırmacılar, bu yöntemlerinin yeni faaliyete geçirilen daha hassas X-ışını teleskoplarla çalışabileceğini de keşfettiler.

"Çağlayan" Üzerinde

Kara deliğin olay ufku, oradan asla geri dönemeyeceğiniz görünmez bir sınırdır. Herhangi bir şey, hatta ışık bile olay ufkundan geçtiğinde, artık evrene geri dönemez. Kara deliğin kütleçekimi bu bölgede çok güçlüdür.

Kara deliğin dışında ise, her şey iyidir. Kara delik, belirli bir kütleye sahiptir (daha küçük olanların kütlesi güneşin kütlesinin birkaç katı kadar iken, evrende dolaşan "gerçek canavarların" kütlesi ise güneşin kütlesinin milyarlarca katı kadar olabilir) ve kara deliğin yörüngesinde olmak, böyle devasa bir kütleye sahip herhangi bir cismin yörüngesinde olmak gibidir. Kütleçekimi sadece kütleçekimidir, yörünge de yörüngedir.

Evrendeki birçok şey, kendini kara deliklerin etrafında dönerken bulur. Bu atılgan maceraperestler, kara deliğin kütleçekimine yakalandıktan sonra, sona doğru yolculuklarına başlarlar. Cisimler kara deliğe doğru düştükçe, toplanma bandı olarak bilinen çok ince bir banda sıkıştırılırlar. Bu bant, ısı, sürtünme ve ona enerji veren manyetik ve elektrik kuvvetlerle durmadan döner, bu da cisimlerin parlamasına neden olur.

Devasa kara deliklerin etrafındaki toplanma bandı o kadar yoğun bir şekilde parlar ki, yeni bir isim alır: milyonlarca galaksiyi gölgede bırakabilecek aktif galaktik çekirdekler (İng: "active galactic nuclei" veya kısaca "AGN").

Toplanma bandında, cisimlerin parçacıkları diğer parçalara sürtünür; bu ise dönme enerjisini boşaltır ve onları kara deliğin olay ufkunun ''ağzına'' doğru sürekli olarak yönlendirir. Yine de, eğer bu tür sürtünme kuvvetleri olmasaydı, gezegenlerin milyarlarca yıl boyunca güneşin etrafında dönebileceği gibi, cisimler sonsuza kadar kara deliğin etrafında dönebilecekti.

Yardım Çağrısı

Kara deliğin merkezine yaklaştıkça, tüm sabitlik umutlarının kütleçekimi tarafından mahvedildiği bir noktaya ulaşırsınız. Kara deliğin dışında, olay ufkuna varmadan önce, kütleçekimi kuvveti o kadar güçlüdür ki, sabit yörüngeler imkansız hale gelir. Bu bölgeye ulaştığınız zaman, sabit yörüngede kalamazsınız. Sadece iki seçeneğiniz olur: Roketleriniz veya farklı bir enerji kaynağınız varsa, kendinizi güvenli bir yere götürebilirsiniz. Ama eğer talihsiz bir gaz yığınıysanız, aşağıda sizi bekleyen karanlık kabusa doğru düşmeye mahkumsunuz.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu sınır, yani en içteki sabit dairesel yörünge (ya da astronomi jargonu kullanmayı sevenler için ISCO), kara deliklerin varlığını en başından öngören Einstein'ın Genel Görelilik Teorisi'nin kesin bir tahminidir. Genel Görelilik Teorisi'nin evrendeki olguları açıklama ve tahmin etmedeki başarısına ve kara deliklerin gerçek olduğuna dair kesin bilgimize rağmen, ISCO'nun varlığını ve genel görelilik tahminlerine uyup uymadığını asla doğrulayamadık.

Ancak, kendi sonuna giden gaz yığını, bize bu varlığı doğrulamak için bir yol sunabilir.

Dans Eden Işıklar

Astronomlardan oluşan bir ekip yakın zamanda, Kraliyet Astronomi Derneği Aylık Bildirileri (İng: Monthly Notices of the Royal Astronomical Society) dergisinde, ISCO'yu incelemek için kara deliğe sürüklenen bir ışıktan nasıl faydalanılacağını açıklayan bir makale yayınlamıştı (aynı zamanda arXiv'de ön baskı olarak da yayınlandı). Yöntemleri, yansıma haritalaması olarak bilinen bir astronomik numaraya dayanıyor; bu ise kara deliğin etrafındaki farklı bölgelerin farklı şekilde parladığı gerçeğinden yararlanıyor.

Gaz, toplanma bandından hareket edip ISCO'dan geçerek -toplanma bandının en iç kısmı- kara deliğe doğru gittiğinde, o kadar ısınır ki, geniş bir yüksek enerjili X-ışını radyasyonu yayar. Bu X-ışını ışığı, kara delikten her yöne doğru parlar. Bu emisyonu Dünya'dan da görmek mümkün; ancak toplanma bandının yapısının ayrıntıları, X-ışını ışığında kaybolur. (Toplanma bandı hakkında daha çok bilgi edinmek, astrofizikçilerin ISCO ile de başa çıkmasına yardımcı olacaktır.)

Aynı X-ışını ışığı, toplanma bandının dışındaki soğuk gaz kümelerinin hakim olduğu bölgeleri de aydınlatır. Soğuk gaz, X-ışınlarından enerji alır ve flüoresan adı verilen bir süreçte, kendi ışığını yaymaya başlar. Bu emisyonu, kara deliğe yakın bölgelerden çıkan X-ışını ışınlarından ayrı olarak da tespit edebiliriz.

Işığın ISCO'dan ve toplanma bandının dış bölümünden soğuk gazlara ulaşması zaman alır; dikkatle izlersek, ilk önce merkezi bölgelerin (ISCO ve toplanma bandının en iç kısımları) parlamasını ve kısa süre sonra da ISCO ve etrafını saran toplanma bandının dışındaki katmanların ''yansımasını'' gözlemleyebiliriz.

Yankılanan ışığın zamanlaması ve ayrıntıları, astronomların daha önce kara deliklerin kütlesini tahmin etmek için kullandıkları toplanma bandının yapısına bağlıdır. Bu yeni araştırmada araştırmacılar, ISCO içindeki gaz hareketinin -gazın, kara deliğin olay ufkuna düştüğü zaman nasıl yok olduğu- hem yakındaki, hem de gazın dışındaki X-ışınlarının emisyonunu nasıl etkilediğini görmek için gelişmiş bilgisayar simülasyonları kullandılar.

Şu anda "talihsiz" gazı ölçme hassasiyetine sahip olmasak da, yeni X-ışını teleskopların bunu yapabileceğini fark ettiler. Bu ise, ISCO'nun varlığını doğrulamamızı ve tüm evrenin en uç çekimsel bölgelerinde bile genel göreliliğin tahminlerine uyup uymadığını test etmemizi sağlayacak.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 8
  • Muhteşem! 3
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Bilim Budur! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Umut Verici! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: LiveScience | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 30/11/2020 05:01:49 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8815

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Beslenme
Biyokimya
Sağlık
Fotosentez
Kütleçekimi
Viral
Nöron
Beslenme Bilimi
Balina
Bilim
Türleşme
Küresel Salgın
Elektrokimya
Bebek
Balıklar
Lhc (Büyük Hadron Çarpıştırıcısı)
Ses
Evrimsel Biyoloji
Carl Sagan
Sinir Sistemi
Üreme
Maske
Viroloji
Biliş
Sağlık Örgütü
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Tek başımıza ne az, hep birlikte ne çok şey başarabiliriz!”
Helen Keller
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol