Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Karadeliklerin Etrafındaki Her Cisim Parçalanmaya Mahkum mudur?

Karadeliklerin Etrafındaki Her Cisim Parçalanmaya Mahkum mudur?
4 dakika
3,056
Evrim Ağacı Akademi: Kara Delikler Yazı Dizisi

Bu yazı, Kara Delikler yazı dizisinin 2. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Kara Delik Nedir? Kara Delik Nasıl Oluşur?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Tüm Reklamları Kapat
Karadeliklerin çekim kuvveti öylesine güçlüdür ki, ışık bile ondan kaçamaz.

Karadeliklerle ilgili (bizimkiler de dahil olmak üzere) istisnasız her anlatımda bu cümle mutlaka geçer. Aslında cümle özünde doğrudur da; ancak bir nedenle bu cümlenin esrarengiz doğası, ona ek anlamlar yüklememize neden olur. Buradaki yazımızda karadeliklerin merkezlerinde bulundukları galaksiler üzerindeki etkisinin dikkate değmeyecek kadar az olduğundan söz etmiştik. Örneğin, bizim galaksimiz merkezinde yer alan Sagittarius A* isimli karadeliğin etki küresinin sadece 100 civarında yıldızı kapsadığından, ancak galaksimizde 200 milyardan fazla yıldız olduğundan söz etmiştik. Peki ya o 100 yıldız, karadeliğin "hiçbir şeyin kaçamadığı" etkisinden muzdarip midir? Karadeliklerden bu kadar korkmak ve onları böylesine yüceltmek doğru mudur?

Şunu anlamamız gerekiyor: Bir karadeliğin kütleçekimsel etkisi, bir kütleye sahip herhangi bir diğer gökcisminin kütleçekimsel etkisinden tamamen farksızdır. Yani Güneş ile Dünya veya Mars ile Plüton arasındaki etkileşim, bir karadelik ile onun etrafındaki bir cisim arasındaki etkileşimden yapısal olarak farksızdır. Elbette karadeliklerin çekim kuvveti, abartılı kütleleri dolayısıyla sıradan bir diğer gök cismine göre dikkate değer miktarda fazla olabilmektedir; ancak bu daha yüksek olan çekim kuvveti, kütleçekiminin doğasını değiştiren bir nitelikte değildir.

Kütleçekimi, halk arasında hatalı bir şekilde bilindiği şekliyle cisimlerin "yere düşmelerine neden olan" kuvvet değildir. Kütleçekim etkisi altında cisimler "yere düşmezler"! Bu, oldukça kısıtlı bir dünya ve fizik algısı çerçevesinde geliştirilen Newton'un Kütleçekim Teorisi'nden kaynaklı bir açıklamadır. Cisimlerin "yere düşüyor gibi" gözüktüğü tek durum, bir cismin diğer bir cisme göre hiçbir teğetsel hızının olmadığı durumlardır. Bugün biliyoruz ki kütleçekiminin asıl etkisi, "yörünge etkisi"dir. Yani cisimler, birbirlerinin kütleleri etkisi altında birbirlerinin yörüngelerine girerler. Tam olarak bu nedenle Dünya, Güneş'in etrafında 4.54 milyar yıldır dönmektedir ve bunca süredir Güneş'e çarpmamıştır. Eğer ki Güneş, aynı kütleli bir karadelik olsaydı da Dünya'nın yörüngesi birebir aynı olurdu. Çünkü bir karadeliğin kütleçekimsel etkisinin, bir yıldız veya gök cismininkinden yapısal bir farkı yoktur ve Newton yasalarından doğan açısal momentumun korunumu ilkesinin basit bir sonucudur.

Tüm Reklamları Kapat

Yalnız şunu da belirtelim: Genel Görelilik Teorisi sayesinde açıklayabildiğimiz üzere, karadeliklerin etrafında Newtonyen-olmayan bazı yalpalama olayları yaşanmaktadır. Bu durum, karadelikleri çok az bir miktar da olsa "özel" kılmaktadır. Lakin bu etki, yalnızca karadeliğin olay ufku denen sınırları dahilinde hissedilebilir. Ancak eğer ki bir karadeliğin olay ufku sınırlarına girecek kadar yakınlarındaysanız, zaten bu Newtonyen-olmayan yörünge hareketlerinden çok daha fazla endişelenmeniz gereken şey olacaktır. O nedenle, bizim bu yazıda sözünü etmek istediğimiz etkiler, olay ufkunun ötesinde ama karadeliğin kütleçekim alanı (etki küresi) içerisinde yaşanan olaylardır.

Kendi galaksimizi ele alalım.... Sagittarius A*'dan 3 parsek uzaklıkta yaşayan ve dolayısıyla bu karadeliğin etki küresi içerisinde yer alan 100 yıldızın maruz kaldığı tek etki, karadeliğin varlığından kaynaklı gelgit etkisidir (buna "spagettileşme" de denmektedir). Bu etki, kütleçekim kuvvetinin yarıçapın karesiyle ters orantılı olarak değişmesinden kaynaklanmaktadır. Yani karadeliğe 2 kat yaklaştığınızda, kütleçekimi 4 kat artacaktır. Bir karadeliğe çok yakın olan yıldızların, karadeliğe bakan tarafları, karadeliğin aksi yönüne bakan taraflarına kıyasla çok daha yüksek kütleçekim kuvvetine maruz kalmaktadır. Bir noktada bu gelgit alanı, yıldızın kendi kütleçekiminden daha güçlü bile olabilir. İşte bu durumda yıldız, gelgitsel olarak bozunmaya başlar. Bunun sonucunda yıldızın içerisindeki gazlar, karadelik tarafından emilmeye başlar ve bu süreçte yıldızın yapısal bütünlüğü tamamiyle dağılır. 

Peki bu etki, karadelikten ne kadar bir uzaklıkta dikkate değer miktarda etkilidir? Örneğin bizim Güneş'imiz bundan etkilenebilir mi? Bunun için, karadeliğin gelgitsel yarıçapını hesaplamamız gerekmektedir ve bunu, şu denklemle yapabiliriz:

Rtidal=(MHM∗)13R∗\LARGE{R_{tidal}=(\frac{M_H}{M_*})^{\frac{1}{3}}R_*}

Tüm Reklamları Kapat

Bu denklemde M∗M_* ve R∗R_* karadelikten etkilenen yıldızın kütlesi ve yarıçapı, MHM_H ise karadeliğin kütlesidir. Eğer ki bizim Güneş'imizi ve galaksimizin merkezinden Sagittarius A*'nın yapısal bilgilerini bu denkleme yerleştirecek olursanız, 100 milyon kilometreden birazcık küçük bir gelgitsel yarıçap elde edersiniz. Bu mesafe, 1 Astronomik Birim'den (1 AU: Güneş-Dünya arası mesafe) daha küçüktür! Bu, karadeliğe dair daha önceki yazımızda hesapladığımız 3 parseklik etki yarıçapından çok daha küçüktür. Öyle ki, karadeliğin etki küresi içerisindeki 100 yıldızdan hiçbiri karadeliğe bu yakınlıkta değildir. Sagittarius A*'ya en yakın olduğunu bildiğimiz yıldız SO-2 isimli bir yıldızdır ve karadeliğe en yakın olduğu noktada aralarındaki mesafe 120 AU'dan aşağıya düşmez. 

Görülebileceği gibi, karadeliklerin galaksiler ölçeğinde o kadar da korkutucu yapılar değildirler.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
Evrim Ağacı Akademi: Kara Delikler Yazı Dizisi

Bu yazı, Kara Delikler yazı dizisinin 2. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan "Kara Delik Nedir? Kara Delik Nasıl Oluşur?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
35
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 17
  • İnanılmaz 7
  • Bilim Budur! 5
  • Muhteşem! 3
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Merak Uyandırıcı! 2
  • Umut Verici! 1
  • Güldürdü 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: Quora | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 18/06/2024 21:36:45 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4570

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Diş Hekimi
Kimyasal Element
Korku
İnsanlık
Nörobilim
Değişim
Neandertal
Şempanzeler
Besin
Doktor
Maymun
Balık Çeşitliliği
Kök Hücre
Homeostasis
Yaşlılık
Viral
Sağlık Personeli
Tardigrad
Enfeksiyon
2019-Ncov
Dalga
Elektrik
Dil
Fobi
Zehir
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
H. Aly, et al. Karadeliklerin Etrafındaki Her Cisim Parçalanmaya Mahkum mudur?. (7 Ekim 2016). Alındığı Tarih: 18 Haziran 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/4570
Aly, H., Bakırcı, Ç. M. (2016, October 07). Karadeliklerin Etrafındaki Her Cisim Parçalanmaya Mahkum mudur?. Evrim Ağacı. Retrieved June 18, 2024. from https://evrimagaci.org/s/4570
H. Aly, et al. “Karadeliklerin Etrafındaki Her Cisim Parçalanmaya Mahkum mudur?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 07 Oct. 2016, https://evrimagaci.org/s/4570.
Aly, Hossam. Bakırcı, Çağrı Mert. “Karadeliklerin Etrafındaki Her Cisim Parçalanmaya Mahkum mudur?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, October 07, 2016. https://evrimagaci.org/s/4570.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close