Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Karadeliklerin Etrafındaki Her Cisim Parçalanmaya Mahkum mudur?

Karadeliklerin Etrafındaki Her Cisim Parçalanmaya Mahkum mudur?
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu türev bir içeriktir. Yani bu yazının omurgası, Quora isimli kaynaktan çevrilerek dilimize uyarlanmıştır; ancak "çeviri" içeriklerimizden farklı olarak, bu içerikte orijinal metin birebir korunmamıştır. Anlatım ve konu akışı gibi detaylar Evrim Ağacı yazar(lar)ı ve/veya editörler tarafından güncellenmiş, değiştirilmiş ve/veya geliştirilmiştir. Yazar, kaynaktan alınan metin omurgası üzerine kendi örneklerini, bilgilerini, detaylarını eklemiş; içeriği ve anlatımı zenginleştirmiş ve/veya çeşitlendirmiş olabilir. Bu ek kısımlarla ilgili kaynaklar da, yazının sonunda gösterilmiştir. Metnin omurgasını oluşturan kaynağı, orijinal dilinde okumak için lütfen yukarıdaki bağlantıya tıklayınız. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Karadeliklerin çekim kuvveti öylesine güçlüdür ki, ışık bile ondan kaçamaz.

Karadeliklerle ilgili (bizimkiler de dahil olmak üzere) istisnasız her anlatımda bu cümle mutlaka geçer. Aslında cümle özünde doğrudur da; ancak bir nedenle bu cümlenin esrarengiz doğası, ona ek anlamlar yüklememize neden olur. Buradaki yazımızda karadeliklerin merkezlerinde bulundukları galaksiler üzerindeki etkisinin dikkate değmeyecek kadar az olduğundan söz etmiştik. Örneğin, bizim galaksimiz merkezinde yer alan Sagittarius A* isimli karadeliğin etki küresinin sadece 100 civarında yıldızı kapsadığından, ancak galaksimizde 200 milyardan fazla yıldız olduğundan söz etmiştik. Peki ya o 100 yıldız, karadeliğin "hiçbir şeyin kaçamadığı" etkisinden muzdarip midir? Karadeliklerden bu kadar korkmak ve onları böylesine yüceltmek doğru mudur?

Şunu anlamamız gerekiyor: Bir karadeliğin kütleçekimsel etkisi, bir kütleye sahip herhangi bir diğer gökcisminin kütleçekimsel etkisinden tamamen farksızdır. Yani Güneş ile Dünya veya Mars ile Plüton arasındaki etkileşim, bir karadelik ile onun etrafındaki bir cisim arasındaki etkileşimden yapısal olarak farksızdır. Elbette karadeliklerin çekim kuvveti, abartılı kütleleri dolayısıyla sıradan bir diğer gök cismine göre dikkate değer miktarda fazla olabilmektedir; ancak bu daha yüksek olan çekim kuvveti, kütleçekiminin doğasını değiştiren bir nitelikte değildir.

Kütleçekimi, halk arasında hatalı bir şekilde bilindiği şekliyle cisimlerin "yere düşmelerine neden olan" kuvvet değildir. Kütleçekim etkisi altında cisimler "yere düşmezler"! Bu, oldukça kısıtlı bir dünya ve fizik algısı çerçevesinde geliştirilen Newton'un Kütleçekim Teorisi'nden kaynaklı bir açıklamadır. Cisimlerin "yere düşüyor gibi" gözüktüğü tek durum, bir cismin diğer bir cisme göre hiçbir teğetsel hızının olmadığı durumlardır. Bugün biliyoruz ki kütleçekiminin asıl etkisi, "yörünge etkisi"dir. Yani cisimler, birbirlerinin kütleleri etkisi altında birbirlerinin yörüngelerine girerler. Tam olarak bu nedenle Dünya, Güneş'in etrafında 4.54 milyar yıldır dönmektedir ve bunca süredir Güneş'e çarpmamıştır. Eğer ki Güneş, aynı kütleli bir karadelik olsaydı da Dünya'nın yörüngesi birebir aynı olurdu. Çünkü bir karadeliğin kütleçekimsel etkisinin, bir yıldız veya gök cismininkinden yapısal bir farkı yoktur ve Newton yasalarından doğan açısal momentumun korunumu ilkesinin basit bir sonucudur.

Yalnız şunu da belirtelim: Genel Görelilik Teorisi sayesinde açıklayabildiğimiz üzere, karadeliklerin etrafında Newtonyen-olmayan bazı yalpalama olayları yaşanmaktadır. Bu durum, karadelikleri çok az bir miktar da olsa "özel" kılmaktadır. Lakin bu etki, yalnızca karadeliğin olay ufku denen sınırları dahilinde hissedilebilir. Ancak eğer ki bir karadeliğin olay ufku sınırlarına girecek kadar yakınlarındaysanız, zaten bu Newtonyen-olmayan yörünge hareketlerinden çok daha fazla endişelenmeniz gereken şey olacaktır. O nedenle, bizim bu yazıda sözünü etmek istediğimiz etkiler, olay ufkunun ötesinde ama karadeliğin kütleçekim alanı (etki küresi) içerisinde yaşanan olaylardır.

Kendi galaksimizi ele alalım.... Sagittarius A*'dan 3 parsek uzaklıkta yaşayan ve dolayısıyla bu karadeliğin etki küresi içerisinde yer alan 100 yıldızın maruz kaldığı tek etki, karadeliğin varlığından kaynaklı gelgit etkisidir (buna "spagettileşme" de denmektedir). Bu etki, kütleçekim kuvvetinin yarıçapın karesiyle ters orantılı olarak değişmesinden kaynaklanmaktadır. Yani karadeliğe 2 kat yaklaştığınızda, kütleçekimi 4 kat artacaktır. Bir karadeliğe çok yakın olan yıldızların, karadeliğe bakan tarafları, karadeliğin aksi yönüne bakan taraflarına kıyasla çok daha yüksek kütleçekim kuvvetine maruz kalmaktadır. Bir noktada bu gelgit alanı, yıldızın kendi kütleçekiminden daha güçlü bile olabilir. İşte bu durumda yıldız, gelgitsel olarak bozunmaya başlar. Bunun sonucunda yıldızın içerisindeki gazlar, karadelik tarafından emilmeye başlar ve bu süreçte yıldızın yapısal bütünlüğü tamamiyle dağılır. 

Peki bu etki, karadelikten ne kadar bir uzaklıkta dikkate değer miktarda etkilidir? Örneğin bizim Güneş'imiz bundan etkilenebilir mi? Bunun için, karadeliğin gelgitsel yarıçapını hesaplamamız gerekmektedir ve bunu, şu denklemle yapabiliriz:

Rtidal=(MHM∗)13R∗\LARGE{R_{tidal}=(\frac{M_H}{M_*})^{\frac{1}{3}}R_*}

Bu denklemde M∗M_* ve R∗R_* karadelikten etkilenen yıldızın kütlesi ve yarıçapı, MHM_H ise karadeliğin kütlesidir. Eğer ki bizim Güneş'imizi ve galaksimizin merkezinden Sagittarius A*'nın yapısal bilgilerini bu denkleme yerleştirecek olursanız, 100 milyon kilometreden birazcık küçük bir gelgitsel yarıçap elde edersiniz. Bu mesafe, 1 Astronomik Birim'den (1 AU: Güneş-Dünya arası mesafe) daha küçüktür! Bu, karadeliğe dair daha önceki yazımızda hesapladığımız 3 parseklik etki yarıçapından çok daha küçüktür. Öyle ki, karadeliğin etki küresi içerisindeki 100 yıldızdan hiçbiri karadeliğe bu yakınlıkta değildir. Sagittarius A*'ya en yakın olduğunu bildiğimiz yıldız SO-2 isimli bir yıldızdır ve karadeliğe en yakın olduğu noktada aralarındaki mesafe 120 AU'dan aşağıya düşmez. 

Görülebileceği gibi, karadeliklerin galaksiler ölçeğinde o kadar da korkutucu yapılar değildirler.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 14/07/2020 23:03:00 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4570

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Grip
Fizik
Hamilelik
Büyük Patlama
Moleküler Biyoloji
Göz
Tür
Enfeksiyon
Samanyolu Galaksisi
Cinsellik Araştırmaları
Hafıza
Cinsiyet Araştırmaları
Canlılık Ve Cansızlık Arasındaki Farklar
Eczacılık
Sosyal
Astrobiyoloji
İnsanın Evrimi
Ses Kaydı
Bilim İnsanları
Çekirdek
Kimyasal Evrim
Kanser
Savunma
Galaksi
Oyun Teorisi
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bir deney, bilimin doğaya sorduğu bir sorudur. Bir ölçüm ise, doğanın soruya verdiği cevaptır.”
Max Planck
Geri Bildirim Gönder