Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Zaman Kristali Sonunda Gerçek Oldu! Enerjiye İhtiyaç Duymayan Sonsuz Değişim Mümkün Olabilir mi?

Zaman Kristali Sonunda Gerçek Oldu! Enerjiye İhtiyaç Duymayan Sonsuz Değişim Mümkün Olabilir mi?
12 dakika
6,073
  • Kuantum Fiziği

5 Ağustos 2021 akşamı online yayınlanan bir ön baskıda, Stanford, Princeton ve diğer üniversitelerle iş birliği yapan Google araştırmacıları, Google kuantum bilgisayarını gerçek bir zaman kristali oluşturmak için kullandığını söyledi.[1] Ayrı bir araştırma grubu da bu ayın başlarında, bir elmasta zaman kristali oluşturduğunu iddia etti.[2]

Fizikçilerin yıllardır oluşturmak için uğraştıkları maddenin yeni bir hâli olan zaman kristali, parçaları düzenli ve tekrarlı bir döngüde hareket eden ve bu sürekli değişimi herhangi bir enerji tüketmeden sürdüren bir cisimdir. Almanya'nın Dresden şehrindeki Max Planck Enstitüsü Karmaşık Sistemler Fiziği müdürü ve Google makalesinin yazarlarından Roderich Moessner şöyle diyor:

Bu Reklamı Kapat

Sonuç muazzam: termodinamiğin ikinci yasasının bir nevi önüne geçiyorsunuz.

İkinci yasa, entropinin sürekli arttığını söyleyen yasadır.

Zaman kristalleri, stabil bir cismin zaman içinde değişmeyeceğini söyleyen zaman öteleme simetrisini de kendiliğinden bozan ilk cisimlerdir. Zaman kristali hem stabil, hem de zaman içinde periyodik aralıklarla gelen özel anlar sayesinde sürekli değişen bir cisimdir.

Bu Reklamı Kapat

Zaman kristali, madde hâllerinin yeni bir kategorisidir, dolayısıyla hâlin ne olduğunun tanımını da genişletir. Su veya buz gibi bilinen tüm diğer hâller termal dengededir: ortam sıcaklığı, bileşen atomlarının en düşük enerjiye sahip olmalarını sağlamıştır ve bu özellikler zamanla değişmeyecektir. Zaman kristali cisimlerin ilk "denge dışı" hâlidir: uyarılmış ve gelişen bir durumda olmasına rağmen mükemmel bir dengeye ve düzene sahiptir. Şu anda Stanford'da yoğun madde fizikçisi olan, yüksek lisans öğrencisiyken maddenin yeni hâlini keşfeden araştırmacılardan olan ve yeni makalenin Google ekibiyle birlikte yazarlığını yapan Vedika Khemani şöyle diyor:

Bu, şu anda üzerinde çalıştığımız çok yeni ve heyecan verici bir alan.

Princeton Üniversitesi'nden Khemani, Moessner ve Shivaji Sondhi ve Birleşik Krallık'taki Loughborough Üniversitesi'nden Achilleas Lazarides, 2015 yılında maddenin bu hâlinin olasılığını keşfedip temel özelliklerini açıklamıştı; çok geçmeden Chetan Nayak liderliğinde Microsoft Station Q ve California, Santa Barbara Üniversitesi'nden bir grup fizikçi de bu maddenin zaman kristali olduğunu keşfetmişti.

Araştırmacılar, son beş yıldır zaman kristali oluşturmak için rekabet içindeydiler; ancak önceki denemeler kendi çaplarında başarılı olsa da, zaman kristalini yapabilmek için gereken tüm kriterleri karşılamada başarısız oldu.[3] Yeni çalışmaya dahil olmayan, Oxford Üniversitesi'nde yoğun madde fizikçisi John Chalker şöyle diyor:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Önceki deneylerin hiçbirinin tamamen başarılı olmadığını düşünmek için yeterli neden var ve Google'ın kuantum bilgisayarı gibi bir bilgisayar da önceki deneylerden çok daha fazlasını yapabilmek için gayet elverişli.

Google'ın kuantum hesaplama ekibi, 2019'da sıradan bilgisayarların normal bir süre içinde yapamayacağı düşünülen ilk hesaplamayı yaptığında manşetlere çıkmıştı.[4] Bu görevin asıl amacı bir ilerleme kaydedildiğini göstermek olduğundan, fazla ilgi uyandırmamıştı. Yeni zaman kristali ise, bir kuantum bilgisayarının kazançlı bir iş bulduğu ilk zamanlardan birini işaret ediyor. Nayak şöyle diyor:

Bu, Google işlemcisinin harika bir kullanımı.

Yayınlanmak üzere gönderilen ön baskı ve diğer yeni sonuçlarla birlikte, araştırmacılar, kuantum bilgisayarla ilgili asıl ümidi gerçekleştirmiş oldu.[5] Fizikçi Richard Feynman, 1982'de cihazlarla ilgili yazdığı makalede, kuantum bilgisayarlarının hayal edilebilecek herhangi bir kuantum sisteminin parçacıklarını simüle etmek için kullanılabileceklerini öne sürmüştü.[6]

Zaman kristali de Feynman'ın bu öngörüsüne bir örnek. Hassas bileşenlerinin karmaşık kombinasyonuna bakıldığında, doğanın muhtemelen asla yaratmayacağı bir kuantum cismi olduğu söylenebilir. Hayal gücü, doğanın en şaşırtıcı yasalarıyla karışmış bu tarifi yaratmayı başardı.

Google'un kuantum işlemcilerini tutan kriyostat.
Google'un kuantum işlemcilerini tutan kriyostat.
Google

İmkansız Bir Fikir, Hayata Geçirildi

Orijinal zaman kristali kavramının kaçınılmaz bir kusuru vardı.

Nobel ödüllü fizikçi Frank Wilczek, 2012'de sıradan (uzaysal) kristaller hakkında bir ders verirken bu fikri öne sürmüştü. Kısa bir süre sonra Quanta Magazine'e, "Uzaydaki kristalleri düşünürseniz, zaman içinde kristal davranışının sınıflandırılmasını da düşünmek çok doğaldır." demişti.[7]

Bu Reklamı Kapat

Bir karbon atomu kümesinin kristal hâli olan bir elmas düşünün. Küme, uzayda her yerde aynı denklemler tarafından yönetilir; ancak atomların kafes noktalarında konumlandığı periyodik uzaysal varyasyonlara sahip bir biçim alır. Fizikçiler kristalin bu şekilde zaman öteleme simetrisini kendiliğinden bozduğunu söylüyor. Yalnızca minimum enerji denge durumları bu şekilde uzaysal simetrileri kendiliğinden bozar.

Wilczek, elmas gibi dengede olan çok parçalı bir cismi zihninde canlandırdı. Ama bu cisim, zaman öteleme simetrisini bozuyordu: periyodik olarak hareket edip düzenli aralıklarla ilk atomik biçimine dönüyordu. Wilczek'in önerdiği zaman kristali, örneğin bir duvar saatinden -periyodik olarak hareket eden bir başka cisimden- tamamen farklıydı. Saat kolları enerji tüketir ve pil bittiğinde durur. Bir Wilczek zaman kristali ise girdi (enerji) gerektirmez ve bu sistem ultra stabil denge durumunda olduğu için süresiz olarak devam eder.

Kulağa mantıksız geliyorsa, haklısınız: pek çok heyecan ve tartışmadan sonra, 2014 yılındaki bir kanıt, tarih boyunca tasarlanan diğer tüm sürekli hareket makineleri gibi Wilczek açıklamasının da başarısız olduğunu gösterdi.[8]

O yıl, Princeton'daki araştırmacılar başka bir şey düşünüyorlardı. Khemani ve doktora danışmanı Sondhi, Anderson lokalizasyonunun bir ilavesi olan çok-cisim yerelleştirilmesi - 1958 Nobel ödüllü, bir elektronun sanki engebeli bir arazideki bir yarıkta sıkışabileceği gibi yerinde sıkışıp kalabileceği keşfi üzerinde çalışıyorlardı.

Bu Reklamı Kapat

Bir elektron en iyi, farklı yerlerdeki yüksekliğinin, parçacığa orada tespit etme olasılığını veren bir dalga olarak düşünülebilir. Dalga, zamanla, doğal olarak yayılır. Ancak Philip Anderson, rastgeleliğin -tıpkı bir kristal kafesteki rastgele kusurlar gibi- elektron dalgasının kırılmasına, kendiyle çakışmasına ve küçük bir bölge dışında her yerde kaybolmasına neden olabileceğini keşfetti. Parçacık yerelleştirilmesi bu şekilde gerçekleşiyor.

İnsanlar onlarca yıldır birden fazla parçacık arasındaki etkileşimin girişim etkisini yok edeceğini düşündüler. Fakat 2005 yılında, Princeton ve Columbia Üniversiteleri'nden üç fizikçi, tek boyutlu kuantum parçacıkları zincirinin, çok kütleli yerelleştirilmesini deneyimleyebileceğini gösterdi; bu ise hepsinin sabit bir durumda takılıp kaldığı anlamına geliyordu.[9] Bu fenomen, zaman kristalinin ilk bileşeni olacaktı.

Her biri yukarı, aşağı veya her iki yönün bir olasılığını gösteren manyetik bir oryantasyona (veya spine) sahip bir dizi parçacık hayal edin. İlk dört spinin (dönünün) başlangıçta yukarı, aşağı, aşağı ve yukarıyı gösterdiğini düşünün. Bu spinler, kuantum mekaniği dalgaları oluşturup, eğer mümkünse, hızlı bir şekilde dizileceklerdir. Ancak aralarındaki rastgele etkileşim, parçacık sırasının belirli düzende sıkışmasına, yeniden düzenlenememesine veya termal denge edinememesine neden olabilir. Süresiz olarak yukarı, aşağı, aşağı ve yukarı işaret etmeye devam edeceklerdir.

Sondhi ve bir iş arkadaşı, çok kütleli yerelleştirilmiş sistemlerin bir zaman kristalinin ikinci bileşeni olabilecek özel bir düzen sergileyebileceğini keşfetmişti: Sistemdeki tüm spinleri çevirirseniz (örneğimizde bu aşağı, yukarı, yukarı ve aşağı olacaktır), başka bir stabil, çok kütleli yerelleştirilmiş durum elde edersiniz.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
Dünya Küresi: Fiziki, 30 cm, Işıksız

Yeryüzü dağlarını, ovalarını, nehirlerini, kısaca fiziki durumunu gösteren ürünümüzü, hem gerçek bir eğitim materyali hem de şık bir aksesuar olarak kullanabilirsiniz.

  • Harita Türü: Fiziki
  • Çap: 30 santimetre
  • Işık Durumu: Işıksız
Devamını Göster
₺195.00
Dünya Küresi: Fiziki, 30 cm, Işıksız

Bir Zaman Kristali Tarifi
Bir Zaman Kristali Tarifi
Quanta Magazine

Khemani, Dresden'deki Max Planck Enstitüsü'nde izinli olarak Sondhi'ye katıldı. Orada, Moessner ve Lazarides, öyle denilen Floquet sistemlerinde uzmanlaştı - belirli bir frekansa sahip lazerle uyarılan bir kristal gibi, periyodik olarak çalıştırılan sistemler. Lazerin yoğunluğu ve dolayısıyla sistem üzerindeki etkisinin gücü, periyodik olarak değişir.

Moessner, Lazarides, Sondhi ve Khemani, çok kütleli yerelleştirilmiş bir sistem, periyodik olarak bu şekilde çalıştırıldığında ne olduğunu inceledi. Hesaplamalarda ve simülasyonlarda, lazerle yerelleştirilmiş bir spin zincirine belirli bir şekilde etki ettiğinizde ileri geri döneceklerini, lazerden herhangi bir enerji absorbe etmeden sonsuza dek tekrar edecek bir döngüde iki farklı çok kütleli yerelleşme durumu arasında hareket edeceklerini keşfetti.

Keşiflerine "pi spin cam hâli" adını verdiler (burada pi açısı 180 derecelik bir dönüşü ifade ediyor). Ekip, maddenin bu yeni hâl -şimdiye kadar tanımlanmış ilk çok kütleli, denge dışı hâl- kavramını 2015'te yayınlanan bir ön baskıda bildirdi; ancak ''zaman kristali'' kelimeleri hiçbir yerde kullanılmamıştı.[10] Bu terimi, yazının Haziran 2016'da Physical Review Letters'da yayınlanan ve pi spin cam hâli ile zaman kristalleri arasında bağlantı kurduğu için teşekkür bölümünde bir eleştirmene teşekkür ettikleri güncellenmiş bir versiyonuna eklediler.[11]

Ön baskının yazılmasından sonra ve yayınlanmasından önce başka bir şey de oldu: Wilczek'in eski yüksek lisans öğrencisi olan Nayak ve iş arkadaşları Dominic Else ve Bela Bauer, Mart 2016'da Floquet zaman kristalleri adı verilen cisimlerin varlığını öne süren bir ön baskı yayınladılar.[12] Örnek olarak da Khemani ve ekibinin pi spin cam hâlini gösterdiler.

Floquet zaman kristali Wilczek'in düşündüğü türden bir davranış sergiler; ancak yalnızca dış bir enerji kaynağı tarafından periyodik olarak çalıştırılırken. Bu tür bir zaman kristali, asla termal dengede olmadığını göstererek Wilczek'in orijinal fikrinin hatasını ortadan kaldırır. Çok kütleli yerelleşmiş bir sistem olduğu için, spinler veya diğer kısımlar dengeye oturamayıp oldukları yerde ''sıkışırlar.'' Ancak sistem bir lazer veya başka bir faktör tarafından etki edilmesine rağmen ısınmaz. Bunun yerine, yerelleştirilmiş durumlar arasında süresiz olarak ileri geri döner.

Stanford Üniversitesi'nde bir yoğunlaşmış madde fizikçisi olan Vedika Khemani
Stanford Üniversitesi'nde bir yoğunlaşmış madde fizikçisi olan Vedika Khemani
Rod Searcey

Zaten lazer, spinler dizisinin zaman içindeki tüm anlar arasındaki simetrisini bozarak bunun yerine "ayrık zaman öteleme simetrisini", yani sadece lazerin her periyodik döngüsünden sonra benzer koşulları uygulayacaktır. Ancak o zaman ileri-geri dönüşleriyle, kendi periyodik spinleri lazerin spinlerinin katları olduğundan, spin dizisi lazer tarafından uygulanan ayrık zaman öteleme simetrisini daha da bozar. Khemani ve yardımcı yazarlar bu aşamayı ayrıntılı olarak tanımlasalar da, Nayak'ın grubu bunu zamanın, simetrinin ve doğal simetri kırılmasının -fizikteki tüm temel kavramların- dilinde ifade etti. Daha çekici bir terminoloji sunmanın yanı sıra, yeni kavrayış açıları sağladılar ve bir Floquet zaman kristali kavramını pi spin camı hâlinin ötesinde -belirli bir simetriye ihtiyaç olmadığını belirterek- biraz genelleştirdiler. Makaleleri, Khemani ve ekibinin, bu hâlin ilk örneğinin teorik keşfini yayınlamasından iki ay sonra - Ağustos 2016'da Physical Review Letters'da yayınlandı.[12]

İki ekip de bu fikri keşfettiklerini iddia ediyor. Rakip araştırmacılar ve diğerleri, o zamandan beri gerçekte bir zaman kristali oluşturmak için rekabet etmeye başlamıştı.

Mükemmel Platform

Nayak'ın ekibi, iyonları yakalamak ve kontrol etmek için elektromanyetik alanları kullanan Maryland Üniversitesi'nden Chris Monroe ile birlikte çalıştı. Ekip, Temmuz 2021'de Science dergisinde kapana kısılmış iyonları takriben, "pretermal" bir zaman kristaline dönüştürdüklerini bildirdi.[13] Döngüsel varyasyonları (bu örnekte, iki durum arasında atlayan iyonlar), gerçek bir zaman kristalinden neredeyse ayırt edilemez. Ama bir elmasın aksine, bu pretermal zaman kristali varlığını sonsuza dek sürdürmez; deney yeterince uzun sürerse, sistem kademeli olarak dengelenir ve nihayetinde döngüsel davranış bozulur.

Khemani, Sondhi, Moessner ve iş arkadaşları ise başka bir şey yapmayı hedeflemişti. 2019 yılında Google, Sycamore kuantum bilgisayarının sıradan bir bilgisayarın 10.000 yılda hesaplayacağı bir işlemi 200 saniyede tamamladığını duyurdu.[14] (Diğer araştırmacılar daha sonra sıradan bilgisayarın hesaplamasını büyük ölçüde hızlandırmanın bir yolunu açıklayacaklardı.)[15] Duyuru belgesini okurken Moessner, kendisi ve meslektaşlarının "Sycamore işlemcisinin temel yapı taşları olarak Floquet zaman kristalini oluşturmak için tam ihtiyacımız olan şeyleri içerdiğini fark ettiklerini" söyledi.

Şans eseri, Sycamore'un geliştiricileri de tam teşekküllü kuantum bilgisayarlar için tasarlanmış şifreleme ve arama algoritmalarını çalıştırmak için hataya fazla meyilli olan makineleriyle ilgili yapacak bir şeyler arıyorlardı. Khemani ve meslektaşları, Google'da bir teorisyen olan Kostya Kechedzhi ile iletişime geçtiğinde, o ve ekibi, zaman kristali projesinde işbirliği yapmayı hemen kabul etti. Kechedzhi:

Bu Reklamı Kapat

Benim işim, yalnızca ayrık zamanlı kristallerle değil, diğer projelerle de, yeni fizik veya kimyayı incelemek için işlemcimizi bilimsel bir araç olarak denemek ve kullanmak.

Kuantum bilgisayarları, ''kübitlerden'' - her biri aynı anda 0 ve 1 olarak etiketlenmiş iki olası durumu da koruyabilen kontrol edilebilir kuantum parçacıklarından oluşuyor. Kübitler etkileşime girdiğinde, toplu olarak üstel sayıda eşzamanlı olasılığı dengeleyerek bilgi işlem avantajları sağlıyorlar.

Google'ın kübitleri, süper iletken alüminyum şeritlerden oluşur. Her birinin yukarı veya aşağı spinleri temsil edecek şekilde programlanabilen iki olası enerji durumu var. Deneme için Kechedzhi ve iş arkadaşları, zaman kristali işlevini görmek üzere 20 kübitlik bir çip kullandılar.

Belki de bu makinenin rakiplerine göre en büyük avantajı, kübitleri arasındaki etkileşimlerin gücünü ayarlama kabiliyeti. Bu ayarlanabilirlik, sistemin neden bir zaman kristali hâline gelebileceğinin anahtarıdır: Programcılar, kübitlerin etkileşim güçlerini rastgele ayarlayabiliyordu ve bu rastgelelik, aralarında spin sırasının çok kütleli yerelleşmeye ulaşmasına izin veren yıkıcı bir girişim yarattı. Kübitler, dizilmek yerine belirli bir yön düzenine kilitlenebiliyordu.

Araştırmacılar, spinlere yukarı, aşağı, aşağı, yukarı ve benzeri gibi rastgele başlangıç konfigürasyonları verdiler. Sistemi mikrodalgalarla pompalamak, yukarı spinleri aşağıya ve tam tersine - aşağı spinleri yukarıya çevirdi. Her ilk konfigürasyon için on binlerce demo çalıştırarak ve her çalıştırmada farklı sürelerden sonra kübitlerin durumlarını ölçerek, araştırmacılar, spin sisteminin iki çok kütleli yerelleşme durumu arasında gidip geldiğini gözlemleyebildiler.

Bu Reklamı Kapat

Maddenin hâlinin ayırt edici özelliği aşırı stabilitedir. Sıcaklık inip çıksa bile buz aynı kalır. Araştırmacılar, iki sinyalden sonra tıpkı küçük teknelerin kendilerini doğrultması gibi, spinlerin başlangıç yönlerine geri dönmesi için mikrodalga sinyallerinin spinlerini sadece yaklaşık 180 derece çevirmesi gerektiğini keşfetti. Ayrıca, spinler mikrodalga lazerden enerjiyi asla absorbe etmez veya dağıtmaz, bu da sistemin düzensizliğini değiştirmez.

5 Temmuz'da, Hollanda'daki Delft Teknoloji Üniversitesi'nden bir ekip, bir kuantum işlemcide değil de, bir elmastaki karbon atomlarının nükleer spinlerinden bir Floquet zaman kristali oluşturduklarını bildirdiler.[2] Delft sistemi, Google'ın kuantum işlemcisinde yapılan zaman kristalinden daha küçük ve daha sınırlı.

Floquet zaman kristalinin pratik kullanımı olup olmadığı henüz belirsiz. Ancak, maddenin stabilliği Moessner için umut verici görünüyor:

Böyle stabil olması olağandışı, ve özel şeyler kullanışlı hale gelebilir.

Diğer taraftan, bu madde sadece kavramsal olarak da faydalı olabilir. Denge dışı bir madde hâlinin ilk ve en basit örneği olsa da, araştırmacılar bu tür hâllerin fiziksel olarak mümkün olduğundan şüpheleniyorlar.

Bu Reklamı Kapat

Nayak, zaman kristallerinin zamanın doğası hakkında derin bir şeyi aydınlattığını savunuyor:

Normalde fizikte, zamanı sadece başka bir boyut olarak ele almaya ne kadar çalışırsanız çalışın, o her zaman bir çeşit aykırı değer olarak kalacaktır.

Einstein, zamanla birlikte üç boyutlu uzayı birleştirerek dört boyutlu hale getirmek için en iyi girişimi yaptı: uzay-zaman. Ancak onun teorisinde bile tek yönlü zaman benzersiz bir fenomen.

Zaman kristalleri ise, zamanın tüm bu fenomenlerden yalnızca biri olduğunu bildiğim ilk durum.

Chalker ise, zamanın halen aykırı bir değer olarak kaldığını savunuyor. "Wilczek'in zaman kristali, zaman ve uzayın gerçek bir birleşimi olurdu." diyor. Uzaysal kristaller dengede olduğundan sürekli uzay öteleme simetrisini bozarlar. Yalnızca ayrık zaman öteleme simetrisinin zaman kristalleri tarafından bozulabileceği keşfi, zaman ve uzay arasındaki ayrıma yeni bir perspektif getiriyor.

Bu tartışmalar, kuantum bilgisayarlarla keşif olasılığına bağlı olarak devam edecek. Yoğun madde fizikçileri, doğal dünyadaki hâllerle ilgilenirlerdi. Chalker şöyle diyor:

Artık bu odak, doğanın bize ne verdiğini incelemekten, kuantum mekaniğinin sağlayabildiği egzotik madde formlarını hayal etmeye geçti.
Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • İnanılmaz 11
  • Muhteşem! 5
  • Bilim Budur! 5
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 5
  • Tebrikler! 4
  • Merak Uyandırıcı! 3
  • Korkutucu! 2
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 1
  • Güldürdü 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Quanta Magazine | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 30/09/2022 12:15:29 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10845

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Beslenme Bilimi
Bilim
Şüphecilik
Aminoasit
Genel Halk
Genom
Toprak
Süt
Çağ
Beyin
Mantar
Yeme
Jinekoloji
Kütle
2019-Ncov
Doğa Gözlemleri
Odontoloji
Teyit
Mutasyon
Salgın
Elektromanyetizma
Nöron
Periyodik Tablo
Zooloji
Bilgi
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.