Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Yaşam Öyküsü, Moleküler Evrim Hızını Etkiliyor mu?

Yaşam Öyküsü, Moleküler Evrim Hızını Etkiliyor mu? The Why Files
10 dakika
2,718
Podcast
12:27
Ekin Baran Sunar
Seslendiren
5
  • İndir

Moleküler evrim hızı, bir popülasyon içerisinde DNA veya protein dizilerindeki mutasyonların ne sıklıkla sabitlendiğini (yani popülasyondaki bireylerin çoğunda gözlendiğini) ölçer. Mutasyon hızı ise belirli bir zaman aralığında DNA veya protein dizisinde meydana gelen değişim miktarını tanımlar. Birbirine sıkı sıkıya bağlı bu iki kavram, moleküler evrim anlayışımızın temelini oluşturur.

Örneğin moleküler saat kuramı (Zuckerkandl ve Pauling 1962), zaman ilerledikçe bir protein dizisinde sabitlenen amino asit mutasyonlarının miktarının da artacağını öngörür. Bu durumda, eğer mutasyon hızının belirli bir proteinin evrimsel soy hatları boyunca aynı olduğu varsayılırsa, moleküler evrim hızının da sabit olması beklenir (Görsel 1).

Bu Reklamı Kapat

Görsel 1. Moleküler saat işlerken, bir protein dizisinin sabitlenmiş amino asit mutasyonlarının sayısı (dikey eksen) zamanın bir fonksiyonu olarak (yatay eksen) artar.   Bunun sonucunda moleküler evrim hızının sabit olması beklenir (kalın çizgi). Her bir nokta, bir proteinin ıraksak evrimsel soy hattını temsil etmektedir. Çizginin dışında kalan ıraksak evrimsel soy hatlarındaki proteinler, moleküler saat teorisinden sapmaları temsil eder. Çizginin sol tarafında kalan soy hatlarının evrimsel değişim hızının artması, sağ tarafında kalanlarınınkinin ise azalması beklenir. 2013 Nature Education ve Graur & Li 2000
Görsel 1. Moleküler saat işlerken, bir protein dizisinin sabitlenmiş amino asit mutasyonlarının sayısı (dikey eksen) zamanın bir fonksiyonu olarak (yatay eksen) artar. Bunun sonucunda moleküler evrim hızının sabit olması beklenir (kalın çizgi). Her bir nokta, bir proteinin ıraksak evrimsel soy hattını temsil etmektedir. Çizginin dışında kalan ıraksak evrimsel soy hatlarındaki proteinler, moleküler saat teorisinden sapmaları temsil eder. Çizginin sol tarafında kalan soy hatlarının evrimsel değişim hızının artması, sağ tarafında kalanlarınınkinin ise azalması beklenir. 2013 Nature Education ve Graur & Li 2000
Nature Education

Moleküler Evrimin Nötral Teorisi (Kimura 1983) bu örüntüyü, birçok mutasyonun organizmanın uyum başarısına bir etkisi olmadığını öne sürerek açıklar. Bu modele göre, protein dizilerini değiştirmeyen sabitlenmiş DNA nükleotit mutasyonlarına nötral ya da eş anlamlı mutasyonlar denir. Ayrıca faydalı mutasyonların oldukça nadir ortaya çıkması ve zararlı mutasyonların da doğal seçilim ile çok hızlı ortadan kalkması beklenir. Moleküler saat ve nötral kuramları çağımız moleküler biyolojisinin temel dayanaklarındandır.

Yine de evrimin hızının neden genler, proteinler ve türler arasında çeşitlilik gösterdiğini her zaman açıklayamazlar. Bu sebeple biyologlar, yaşam öyküsü gibi organizma düzeyindeki özelliklerin, yaşam ağacının farklı dallarındaki moleküler evrimde gözlenen çeşitliliği nasıl etkileyebileceğini incelemeye başladılar. Bu konu türleşme ve organizmanın adaptasyon yeteneği gibi anahtar kavramlarla ilgili olduğu için, evrimsel biyolojide çok önemli bir araştırma dalıdır.

Bu Reklamı Kapat

Moleküler Evrim ve Yaşam Öyküsü

Mutasyon hızındaki ve dolayısıyla moleküler evrim hızındaki çeşitliliği belirleyen nedir? Bu sorunun cevabı birkaç sebepten dolayı tartışmalıdır. Hücre ve molekül düzeyindeki kanıtlar bize, mutasyonların önemli kısmının DNA eşlenmesi (replikasyonu) sırasındaki hatalar ve çevredeki mutajenler nedeniyle ortaya çıktığını göstermektedir. Bununla birlikte organizma düzeyindeki özellikler ve popülasyon genetiği ile ilgili süreçler DNA eşlenme hatalarının görülme sıklığını ve mutajen seviyelerini etkileyebilmektedir. Mutasyonlar, eşeyli üreyen organizmaların eşey hücre hattında nesilden nesile aktarılır. Eşey hücrelerindeki DNA, mayoz bölünme (gamet farklılaşması) sırasında eşlendiği için, kısa ömürlü canlıların daha yüksek mutasyon hızına sahip olması beklenir.

Örneğin farelerde nesiller arası süre oldukça kısadır ve çok sık ürerler. Farelerin eşey hücre hatları çok fazla mayoz bölünme geçirir ve bu da DNA eşlenmesi sırasında hata oluşması olasılığını artırır. Bununla birlikte fareler, uzun ömürlü canlılarla karşılaştırıldığında çok daha büyük popülasyonlara ve çok daha fazla üreme döneminde olan bireye sahiptir, yani etkili popülasyon daha büyüktür.

Sonuç olarak eş anlamlı (veya nötral) mutasyonların oluşma olasılığı daha yüksektir ve bu da moleküler evrim hızını artırır. Üstelik etkili popülasyonun daha büyük olması, bireylerin uyum başarısını azaltan hatalı mutasyonlar üzerindeki seçilim baskısının artmasını ve bu mutasyonların toplumdan kısa sürede silinmesini sağlar. Ökaryot hücrelerin çekirdek veya organeller içerisindeki genomunu oluşturan nükleotit zincirlerinin, yaşam öyküsü gibi organizma düzeyindeki özelliklerden bağımsız evrimleşmediği açıktır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Genel bir tanım yapmak gerekirse, türlerin yaşam döngüsünü düzenleyen özelliklerin tamamına yaşam öyküsü denir (Roff 2002) (Görsel 2). Üreme davranışının zamanı ve büyüklüğü (doğurganlık) bu tür özelliklere örnek olarak verilebilir.

Görsel 2. Organizmalar habitatlarına uyum sağlamış üreme stratejileri kullanırlar. Bu grafikte karşılaştırılan türlerden insanlar, Tip 1 olarak bilinen sağkalım eğrisine sahiptir. Tip 1 canlıların yavrularının büyük çoğunluğu yetişkinliğe ulaşır ve nesiller arası süreleri oldukça uzundur. Bunun tam karşıtı olan örneği (Tip 3) ise kurbağalar ortaya koyar. Bu tipte, yavruların çok az bir kısmı hayatta kalırken hayatta kalanlar hızlı bir şekilde yetişkinliğe ulaşır ve hemen çok sayıda yavru üretirler. Kuşlar ise bu iki tipin arasına denk gelen bir strateji kullanır (Tip 2). Görsel: Ray Husthwaite
Görsel 2. Organizmalar habitatlarına uyum sağlamış üreme stratejileri kullanırlar. Bu grafikte karşılaştırılan türlerden insanlar, Tip 1 olarak bilinen sağkalım eğrisine sahiptir. Tip 1 canlıların yavrularının büyük çoğunluğu yetişkinliğe ulaşır ve nesiller arası süreleri oldukça uzundur. Bunun tam karşıtı olan örneği (Tip 3) ise kurbağalar ortaya koyar. Bu tipte, yavruların çok az bir kısmı hayatta kalırken hayatta kalanlar hızlı bir şekilde yetişkinliğe ulaşır ve hemen çok sayıda yavru üretirler. Kuşlar ise bu iki tipin arasına denk gelen bir strateji kullanır (Tip 2). Görsel: Ray Husthwaite
Nature Education

Belirli bir habitatta canlının üremesi için en uygun zaman nedir? Üreme ne sıklıkta gerçekleşir? Bu tür yaşam öyküsü özelliklerinin etkileri iç içe geçmiş olduğu için hangisinin moleküler evrim hızına nasıl etki ettiğini ayırt etmek kolay değildir. Yine de biyologlar moleküler evrim ile yaşam öyküsü arasında belirgin bir bağlantı kurabilmek adına iki model oluşturmuşlardır: nesiller arası süre hipotezi ve metabolik hız hipotezi. Fare örneğinde gösterilen nesiller arası süre hipotezi, metabolik hız hipotezi ile ilişkilidir; çünkü kısa ömürlü ve küçük vücutlu canlılar genellikle hızlı bir metabolizmaya sahiptir. Metabolik hız hipotezi, hızlı metabolizmaya sahip türlerde mitokondri solunumu sonucunda daha fazla mutajen üretildiğini ve bunun sonucu olarak mutasyon hızının arttığını öngörür (Galtier ve ark. 2009). Solunum sırasında üretilen serbest oksijen radikalleri kimi zaman hücre için enerji üreten mitokondriyal elektron taşıma zincirinden kaçabilir. Bu moleküller nükleotitlerin oksitlenmesine sebep olarak yakınlarda bulunan mitokondriyal DNA’ya zarar verebilir.

Metabolizma hızı veya nesiller arası süre gibi yaşam öyküsü özelliklerinin moleküler evrim hızına etki edip etmediğine karar verebilmek için birçok evrimsel soy hattı arasında karşılaştırma yapmak gerekir. Taksonomik gruplar arasındaki moleküler evrim hızı ve yaşam öyküsü farkları, paylaşılan ortak ata dikkate alınarak kıyaslanır. Moleküler evrim hızı, birim zamanda DNA dizisindeki yer değişimlerinin (sabitlenmiş mutasyonların) sayısını tahmin eden bilgisayar algoritmaları yardımı ile ölçülür. Bu ölçüm süreci titizlikle tarihlendirilmiş fosiller ve türlerin evrimsel ilişkilerini açıklayan sağlam hipotezler ile desteklenir. Şimdi kısaca son yıllarda bu yöntemler kullanılarak çalışılmış örnekleri inceleyeceğiz. Moleküler evrim hızı ile yaşam öyküsü arasındaki ilişkiye ışık tutan örneklerin en çarpıcıları bitki ve hayvan genomlarından elde edilmektedir. 

Bitkilerde Yaşam Öyküsü ve Moleküler Evrim Hızı

Yaşam öyküsü stratejilerindeki farklılıklar, çiçekli bitkiler içerisindeki taksonomik gruplar söz konusu olduğunda moleküler evrim hızını etkiliyor gibi görünmektedir (Görsel 3).

Görsel 3. Tek yıllık (otlar) ve çok yıllık (ağaçlar) bitkilerin moleküler evrim hızları arasındaki fark. 2013 Nature Education Ağaç görseli: Cordero, Çiçek görseli: Wikimedia Commons
Görsel 3. Tek yıllık (otlar) ve çok yıllık (ağaçlar) bitkilerin moleküler evrim hızları arasındaki fark. 2013 Nature Education Ağaç görseli: Cordero, Çiçek görseli: Wikimedia Commons
Nature Education

Kapalı tohumlu bitkilerin detaylı bir filogenetik değerlendirmesi, uzun ömürlü (çok yıllık) bitkilerin DNA dizisindeki (kloroplast + mitokondriyal + çekirdek) evrim hızının kısa yaşayan (tek yıllık) bitkilere göre düşük olduğunu göstermiştir (Smith ve Donoghue 2008). Bu bulgu nesiller arası süre hipotezi ile tutarlıdır ve daha sonradan model bitki türlerinde yapılan genom bazında değerlendirmeler ile de doğrulanmıştır. Ancak bu ilişki kloroplast genomuna göre daha yüksek moleküler evrim hızına sahip olan çekirdek genomunda çok daha güçlüdür (Yue ve ark. 2010). Bazı tek yıllık bitkilerin kendi kendini döllediği göz önüne alındığında bile nesiller arası süre hala moleküler evrim hızı ile en güçlü korelasyona sahip özellik olarak ortaya çıkmaktadır (Ç.N. Kendi kendini döllemek çeşitliliği artırmadığı için evrimsel hızı azaltır) (Muller ve Albach 2010).

Bu Reklamı Kapat

Genel olarak nesiller arası süre hipotezi, bitkilerdeki moleküler evrim hızı çeşitliliğini en başarılı şekilde açıklayabilen yaşam öyküsü modeli olarak karşımıza çıkmaktadır. Bitkilerin mitokondriyal DNA evrimi hızı hayvanlara göre genel olarak düşük olsa da, bitkilerde metabolik hız hipotezini destekleyecek pek az kanıt vardır.

Hayvanlarda Yaşam Öyküsü ve Moleküler Evrim

Memeli türleri içinde mitokondriyal evrim hızları, 1-2 milyon yılda bir baz değişiminden 100 milyon yılda bir baz değişimine kadar geniş bir yelpazeye yayılır, bu da yaklaşık 100 katlık bir fark demektir (Nabholz ve ar. 2008A). Hayvanların vücut büyüklüğünün metabolizma hızı ile ilişkili olduğu varsayımından yola çıkan teorik modeller, bazal metabolizma hızının moleküler evrim hızındaki çeşitliliği etkilediği fikrini kuvvetle destekler (Gillooly ve ark. 2005).

Pratik olarak bu hipotez henüz tam olarak desteklenebilmiş değildir, çünkü eşey hücre hattındaki mutasyonlara değinen sınırlı sayıda araştırma mevcuttur (Galtier ve ark. 2009). Mitokondriyal elektron taşıma sisteminde kusurlar bulunan Caenorhabditis elegans iplikkurdunun mutant suşlarında eşey hücre hattındaki mutasyon hızı araştırılmıştır. Ancak bu deneysel yaklaşımda, metabolik oksidatif stres yüzünden mitokondriyal DNA mutasyonundaki artış için yeterli kanıt bulunamamıştır (Joyner-Matos ve ark. 2011).

Moleküler evrim hızı ile yaşam öyküsü arasındaki ilişki, hayvanların çekirdek genomunda çok daha belirgindir. Memelilerdeki 14 farklı yaşam öyküsü özelliğinin mitokondriyal moleküler evrim hızı üzerindeki etkisini inceleyen bir çalışmada, nesiller arası süre hipotezini destekleyecek ölçüde kuvvetli kanıt bulunamamış olsa da (Nabholz ve ark. 2008B) memelilerin çekirdek DNA’sındaki moleküler evrim, yaşam öyküsünden etkileniyor gibi görünmektedir (Bazin ve ark. 2016). Bulgular, memelilerin çekirdek DNA’sının, nötral teorinin öngörülerine uygun olarak evrimleştiği yönündedir.

Bu Reklamı Kapat

Örneğin insanların çekirdek DNA’sı, nesiller arası sürenin daha kısa olduğu primatlara kıyasla daha düşük moleküler evrim hızına sahiptir. Memelilerde nötral evrim hızı nesiller arası süreye bağlıyken hatalı (eş anlamlı olmayan) evrim hızı popülasyon büyüklüğüne bağlıdır. Benzer örnekler omurgasız hayvanlarda da gözlemlense de tek istisna omurgasızlarda nesiller arası sürenin hatalı evrim hızı ile ilişkili olmasıdır (Thomas ve ark. 2010). Bu çalışmalar nesiller arası süre hipotezine destek verse de, popülasyon büyüklüğü ve nesiller arası sürenin birbirini dışlayan etkenler olmadığı unutulmamalıdır. 

Yaşam Öyküsü Moleküler Evrim Hızını Yönlendirmekte midir?

Moleküler evrim hızının yaşam öyküsü tarafından yönlendirildiği fikrini destekleyen bulguları tartıştık. Biyologlar birçok organizma arasındaki farklılıkları karşılaştırarak DNA nükleotit dizisinin en azından kısmen, organizma düzeyindeki özelliklere bağlı bir hız ile evrimleştiği öngörüsünü test edebilirler. Nesiller arası süre ve metabolizma değişkenleri, tek başlarına belirli bir ölçüye kadar ya da ikisi bir kombinasyon halinde, bazı canlıların mutasyon hızını, dolayısıyla moleküler evrim hızını etkiler. Bununla beraber nesiller arası süre, metabolizma ve moleküler evrim arasındaki bazı ilişkiler, organizmanın hayvan ya da bitki olduğuna ve genomun hücre içerisindeki konumuna (çekirdekte veya organellerde olmasına) bağlıdır. Ayrıca, uzun DNA dizileri boyunca birlikte ortalaması alındığında, nötral ve hatalı mutasyon hızlarındaki farklılıklar, çıkarımları daha da karmaşıklaştırabilir.

Organizma biyolojisi ve moleküler biyoloji bizlere daha fazla bilgi sundukça, moleküler evrim hızındaki çeşitliliği anlayışımız derinleşecek gibi görünüyor. Bu noktada önemle belirtmek gerekir ki henüz tek bir türün genomundaki farklı bölgelerde bile farklı evrimsel hızlar gözlemlememize sebep olan etkenler tam olarak anlaşılabilmiş değildir. DNA tamir mekanizmaları, çevresel etkiler, gen çiftlenmesi, çok sık mutasyona uğrayan çekirdek DNA bölgeleri, popülasyon genetiği ve cinsiyete bağlı mutasyon eğilimi ile ilgilenen çalışmalar, bir tür içinde ve türler arasında moleküler evrim hızının çeşitliliğinin sebepleri ile ilgili kavrayışımızı derinleştirebilir. Biyolojik çeşitliliğin ve diğer evrimsel olguların kökenlerini açığa çıkarabilmemiz, ancak tüm bu süreçlere gereken önem verildiğinde mümkün olacaktır.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Nature Education | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/10/2022 07:02:06 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/496

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Komplo Teorisi
Çocuklar İçin Bilim
Toprak
Vegan
Biyoçeşitlilik
Türkiye
İfade
Balık Çeşitliliği
Virüs
Taklit
Ölüm
Tardigrad
Genom
Cinsiyet Araştırmaları
Kilo
Su Ayısı
Dalga
Elektrokimya
Stres
Seçilim
Zooloji
Uçuş
Evrimsel Antropoloji
Hominidae
İklim Değişikliği
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.