Sınırsız Tolerans Paradoksu: Hoşgörüsüz Olanlara Hoşgörü Göstermeli miyiz?

Sınırsız Tolerans Paradoksu: Hoşgörüsüz Olanlara Hoşgörü Göstermeli miyiz?
12 dakika
2,116 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Hoşgörü paradoksu, tolerans (hoşgörü) konusunda sınırsız olan bir toplumun hoşgörülü olma niteliğinin, bir süre sonra hoşgörüsüz kişiler tarafından elimine edileceğini öngören sosyal bir paradokstur. Bir diğer deyişle bu paradoks, diğerlerini baskılamaya meyilli faşizm gibi akımların durdurulabilmesi için belli bir sınır aşıldıktan sonra hoşgörüden feragat edilmesi gerektiğine işaret etmektedir.

Paradoksun temelinde, insanların daha hoşgörülü bir dünyada yaşama arzusu yatar. Ancak her toplumda hoşgörüye daha açık ve daha kapalı insanlar vardır. Hoşgörülü olanlar, argümanları gereği, kendilerine karşı hoşgörüsüz olanlara da hoşgörü göstermek zorundadırlar; ancak hoşgörüsüz bireyler, yine tanım gereği, hoşgörülü bireylere karşı hoşgörülü olmak zorunda değildirler. Buna bağlı olarak, hoşgörülü bir toplum yaratmak isteyenler ne kadar uğraşırlarsa uğraşsınlar, hoşgörüsüz düşünce akımları, kendilerine gösterilen hoşgörüyü kötüye kullanacak ve kendi hoşgörüsüz fikirlerinin etkisini arttırmaya çalışacaklardır. Bu akımlar güç kazandıkça, tanım gereği, kendilerine hoşgörülü olanları da baskılamaya başlayacaklardır. Buna bağlı olarak hoşgörülü bir dünya isteyen insanlar, kendilerinin baskılandığı bir dünyayla karşılaşacaklardır. Ne var ki bu gidişatı önlemek için hoşgörüsüz olanlara hoşgörü göstermemeyi seçerlerse, bu sefer de hoşgörülü bir dünya yaratma arzusuyla ters düşüyor gibi gözüken bir davranış sergilemiş olacaklardır. İşte bu davranışsal çelişki, bir paradoksa işaret etmektedir.

Karl Popper ve İyilikçi Despotizm

Karl Popper, 1945 tarihli Açık Toplum ve Düşmanları başlıklı kitabında bu paradoksu Plato'nun iyilikçi despotizm fikrine atfederek şöyle açıklar:[1]

Reklamı Kapat

Daha az bilinen bir paradoks ise hoşgörü paradoksudur: Sınırsız hoşgörü, hoşgörünün yok olmasıyla sonuçlanmak zorundadır. Eğer hoşgörünün kapsamını hoşgörüsüzleri de kapsayacak biçimde genişletirsek, eğer hoşgörülü bir toplumu hoşgörüsüzlerin şiddetli saldırılarından korumaya hazır olmazsak; o zaman hoşgörülüler ve onlarla birlikte de hoşgörü davranışı, hoşgörüsüzler tarafından yok edilecektir.

Ancak bu dediklerimle, hoşgörüsüzlere hiçbir zaman hoşgörüsüz felsefelerini açıklama ve anlatma olanağı verilmemesi gerektiğini söylemeye çalışmıyorum. Onları mantık temelli tartışmalar ve kamuoyu yoluyla hizada tutabildiğimiz sürece doğrudan baskı uygulamak akıllıca olmayacaktır; ancak taraftarlarına, bizimle uygar bir tartışmaya girmenin bile yanlış olduğunu, anlattıklarımızın aldatmacadan ibaret olduğunu söylemeye başladıklarını ve bizimle mantık zemininde buluşmayı değil de argümanlarımıza silahları ve yumruklarıyla karşılık vermeyi düşündüklerini fark edersek -gerekirse şiddet kullanarak- onları baskılama hakkımızı saklı tutmalıyız. Hoşgörünün selameti adına, hoşgörüsüzleri hoşgörmeme hakkımızı saklı tutmalıyız. Hoşgörüsüzlüğü savunan veya öven her hareketin yasadışı olduğunu söylemeli ve hoşgörüsüzlüğe ya da ayrımcılığa başvurmayı da tıpkı cinayet, insan kaçırmak ve köle ticareti yapmak gibi bir suç kabul etmeliyiz.

Burada dikkat edilmesi gereken 2 önemli nokta vardır: İlk olarak, yaygın kanının aksine Karl Popper, hoşgörüsüz fikirlerin mutlak bir şekilde bastırılması gerektiğini savunmamaktadır; hatta yukarıdaki metin dikkatli okunacak olursa, bunun tam tersine kötü bir etkiye sahip olacağını ve öncelikle her zaman rasyonel tartışma yolunun denenmesi gerektiğini söylemektedir. Elbette karşı tarafın rasyonel bir tartışmayı sürdürmek istemediği ve size fiziksel zarar verebilecek bir davranışa girmesi hâlinde, kişiler ve kurumlar da kendilerini savunma hakkını (ve gerekirse bu sırada karşı tarafı baskılama hakkını) saklı tutmalıdırlar.

İkincisi, Popper'in yukarıdaki paragrafa Açık Toplum ve Düşmanları kitabının ana metninde yer vermediğine dikkat edilmelidir. Yukarıda alıntıladığımız metin, kitabın 7. Bölümü'ne eklenen notlar kısmında yer almaktadır ve bu bölüm okunacak olursa, Popper'in Plato'nun iyilikçi despotizm fikrine karşı çıktığı görülür. Plato, mutlak hoşgörünün toleranssız bir topluma sebep olacağını, dolayısıyla aydınlanmış bir Felsefeci-Kral'ın otokratik hükmünün, demokratik bir çoğunluk hükmüne yeğlenmesi gerektiğini savunmaktadıır. Popper ise bölüm boyunca bu fikre karşı çıkmakta, liberal demokrasilerdeki politik kurumların Plato'nun despot fikirlerine yeğlenir olduğunu savunmaktadır. Ne var ki bu notun yazım biçiminden ve bağlamdan yola çıkarak, belli şartlar altında ve diğer tüm yollar tükendiğinde Popper'in de baskıcı fikirlere karşı direnilmesi gerektiğini, ancak bunun liberal demokrasi temelinde olması gerektiğini düşündüğünü söylenebilir.

1971 yılında filozof John Rawls da Adalet Teorisi başlıklı kitabında Popper'e katılıyor gibi gözükmektedir:[2] Ona göre toplum, toleranssız görüşlere karşı da hoşgörülü olmalıdır, çünkü aksi takdirde toplumun kendisi hoşgörüsüz olmak zorunda kalacaktır ve bu da adaletsizliği doğuracaktır. Ancak Rawls da, eğer ki anayasal kontrol noktaları hoşgörülü bireyleri koruma noktasında yetersiz kalacak olursa ve yapılacak başka hiçbir şey kalmazsa, hoşgörülü bireylerin özgürlüklerini korumak adına şiddete başvurulabileceğini ve bu kişilerin kendilerini koruma hakkı olduğunu söylemektedir. Rawls, bu baskılamanın sadece adaleti geri sağlama amacıyla olması gerektiğini, bu sağlandıktan sonra daha öteye gidilmemesi gerektiğini de vurgulamaktadır:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Her ne kadar hoşgörüsüz bir grubun hoşgörüsüzlükten yakınma hakkı olmasa da, bu grubun özgürlükleri, sadece ve sadece hoşgörülü gruplar samimiyetle ve rasyonel sınırlar dahilinde kendi güvenliklerinin ve özgürlüğü garanti altına alan kurumların tehdit altında olduğunu düşünecek olduklarında sınırlandırılmalıdır.

Hoşgörünün Sınırları

Elbette kâğıt üzerinde (teoride) bu tür fikirler makul olsa da, pratiğe dönüştüğünde sınırların nerede başlayıp nerede bittiğini belirlemek zor olabilir.

Şöyle bir senaryo hayal edelim: Almanya'da yükselişe geçen bir politik parti, "Tüm Almanlar yok edilmelidir." mottosuyla yola çıktıysa ama henüz bu yönde bir harekete geçmiyorsa, o partinin bunu demesine engel olmalı mıyız? Kitleler hâlinde insanlar, Almanların öldürülmesini savunan bu partiye oy vermeye başlarsa, partiyi kısıtlamalı mıyız? Parti, önce birkaç bin kişinin, sonra birkaç on bin kişinin, sonra birkaç yüz bin kişinin katıldığı mitingler düzenleyip, bu mitinglerde Almanlar'dan neden kurtulmak gerektiğini anlatırsa, herhangi bir sınır getirmeli miyiz? Almanya'da bireysel silahlanma hakkının olduğunu varsayarsak, bu parti açık açık silahlanmaya başlarlarsa, herhangi bir sınır getirmeli miyiz? Bu parti, belli bir partiyi destekleyen Almanları vurmaya başlayacaklarını söylerlerse, ama henüz hiçbir ölümlü saldırı yaşanmazsa, herhangi bir sınır getirmeli miyiz? Hangi noktada hoşgörüye son verip, hoşgörüsüz davranmalıyız? Ve tabii, "Almanlar" sözcüğü yerine "Türkler", "kadınlar", "sakatlar", "azınlıklar" gibi şeyler getirilerek, örnek daha da kişisel bir hâle getirilebilir.

İşte yukarıdaki alıntıya bakacak olursak bu sınır, "rasyonel tartışmanın yapılamadığı noktaya" çekilmelidir. Ama bu kadar gevşek bir kriterin sorunlu olduğu birçok durum yaratılabilir. Örneğin 2. Dünya Savaşı öncesinde Adolf Hitler'in yükselişi ve açık açık giriştiği katliamlara Fransa ve İngiltere gibi ülkeler çok daha erken müdahale etselerdi ve "suya sabuna karışmamayı" seçmeselerdi, acaba 2. Dünya Savaşı yaşanır mıydı? Veya bu şekilde yaşanır mıydı?

Elbette tarihi baştan yazıp, neler olacağını izleyemeyiz. Ancak hoşgörü paradoksu gibi kavramlar, ifade özgürlüğü gibi daha temel kavramların sınırlarının belirlenmesi için üzerinde düşünülmesi gereken problemlerden biridir. Örneğin Popper ve benzeri düşünürler, açıkça ifade etmeseler de sınırı büyük oranda fiziksel şiddet başlangıcı noktasına çekmektedirler. Ancak bir insana zarar veren tek şey fiziksel saldırı değildir; çünkü insan, sadece fiziksel bir nesne değildir. İş ve ev yaşantısında da bol bol örneklerinin görüleceği üzere, psikolojik ve cinsel şiddet gibi doğrudan fiziksel olmayan saldırılar da bir kişinin sağlığını olumsuz etkileyip, onların özgürlüklerini kısıtlayabilir. Örneğin sürekli olarak baskılanma ve ölüm tehdidi altında olan bir azınlık grubun, böyle bir tehdit yokmuş gibi davranmasını beklemek ve psikolojsinin buna göre şekillenmeyeceğini ummak tamamen hatalı olacaktır.

Reklamı Kapat

Bu durumda, fiziksel şiddete çektiğimiz sınırı, psikolojik şiddete kaydırmalı mıyız? Fiziksel şiddet çok daha belirgin ve sınırları tespit edileiblir olduğu için, bu sınırın psikolojik şiddete kaydırılması hâlinde, gücü elinde bulunduran zümrenin hoşgörüsüz ve adaletsiz bir toplum yaratmayacağından emin olabilir miyiz?

Burada, Batı Avrupa ile ABD demokrasileri arasında bir fark ortaya çıkmaktadır: Batı Avrupa'da aşırı hoşgörüsüz veya sınır düzeydeki politik görüşlere yasal yaptırımlar uygulamak daha yaygındır. Örneğin bu yazının yazıldığı gün itibariyle Rusya da dâhil 16 Avrupa ülkesinde ve İsrail'de Yahudi Soykırımı'nı reddetmek yasadışıdır.[3]

Yahudi Soykırımı'nı reddetmenin yasadışı olduğu 17 ülke
Yahudi Soykırımı'nı reddetmenin yasadışı olduğu 17 ülke

Bu ülkeler, belli bir görüşün "bahsedilemez" olduğuna ve bunun aksini yapanların cezalandırılması gerektiğini kanaat getirmiştir. Burada siyasi motivasyonları bir kenara bırakacak olursak ana endişe, bu fikri dile getirenlerin işi daha noktalara götürecek olması ve potansiyel olarak 2. Dünya Savaşı'nın yaralarını derinleştirecek olmalarıdır.

Burada ilginç bir diğer ikilem daha karşımıza çıkmaktadır: Katı yasalar nedeniyle hakkında örgütlenmenin hayal dâhi edilemeyeceği durumlar, insanların bu yasaları absürt bulmasıyla sonuçlanabilir. Bunun ana nedeni, yasalar dolayısıyla endişe edilen sonuçların görülmüyor olmasıdır. Ancak belki de o yasalar olmasa, gerçekten de yasa koyucuların korktuğu felaketler yaşanacaktı (bunun garantisi olmasa bile). Bu, biraz aşıların absürt başarısına benzemektedir: Aşılar öyle iyi çalışır ki, onların korudukları hastalıkları ve felaketleri tanımayan nesiller büyür ve bu nesiller, aşıların gerekliliğini sorgulamaya başlarlar; halbuki o aşılar olmasaydı, aşıların geçerliliğini sorgulayan gençlerin büyük bir kısmı ölü olacaktı.

Reklamı Kapat

Burada Sosyal Kimlik Teorisi'nin de etkisi görülebilmektedir: Yapılan çalışmalarda, aynı gruptan olan (iç grup) kişiler, kendi gruplarındaki bireyler diğer gruplara karşı hoşgörülü ise, onları dışlamaya meyilli olmaktadır. Benzer şekilde, gruplardaki toleranssız kişiler, diğer gruplara karşı olan hoşgörüsüzlüğü ödüllendirmeye meyillidir.[4]

Oyun Teorisi Açısından Hoşgörü Paradoksu

Oyun Teorisi, hangi durumlarda hoşgörünün avantajlı olabileceğine dair bize fikir verebilir. Eğer Oyun Teorisi'nin nasıl çalıştığını merak ediyorsanız, öncelikle buradaki yazı dizimizi okumanızı öneririz. Aşağıdaki anlatım, Dharmendra Chauan'ın analizine dayanmaktadır.[5]

Bir siyaset bilimci olan Robert Axelrod, 1980 yılında; oyun teorisyenlerini, psikologları, sosyologları, siyaset bilimcileri ve ekonomistleri bir Tekrarlı Mahkum İkilemi oyununa davet etti.[6] Oyunda amaç, diğer rakiplere karşı kazanabilmekti. İlk tura 14 yarışmacı katıldı ve bir strateji bariz bir şekilde üstün geldi: "Tit for Tat" veya kısaca "TFT" olarak da bilinen, kısasa kısas stratejisi. Bu stratejide bir kişi, bir rakiple ilk sefer karşılaştığında, onunla işbirliği yapmayı seçiyordu. Eğer rakibi de işbirliği yaparsa, sonraki karşılaşmalarında işbirliğine devam ediyordu. Eğer rakip kendisini satarsa, bir sonraki oyunda kişi de rakibini satıyordu. İkinci tura katılan 62 katılımcı, kısasa kısas stratejisinin avantajını bilerek oynadılar; ancak sonuç değişmedi. Kısasa kısas, yine en iyi stratejiydi. Bundan yola çıkarak Axelrod, başarılı olabilmek için 3 kriter belirledi:

  • İyilik: Kazanan strateji, "iyiliğe" dayalı olmalıydı; yani rakip kendisini satmadan, rakibi satmaya çalışmamalıydı.
  • İntikam: İyi olması gerekmesine rağmen en başarılı strateji kör bir optimizme sahip de olmamalıdır. Kimi zaman intikam almayı bilmelidir. Örneğin her zaman, koşulsuz şartsız dayanışmayı seçen stratejiler, diğer stratejistler tarafından manipüle edilmeye açıktır.
  • Bağışlayıcılık: Kazanan stratejiler aynı zamanda bağışlayıcı da olmalıdır. Her ne kadar gerektiğinde intikam alınması gerekse de, karşı taraf iyiliğe döndüğü anda kişi de iyiliğe geri dönmeli, yani önceden yapılan satışı affedebilmelidir.
  • Kıskanç Olmayış: Başarılı bir strateji, rakibine üstün gelip daha çok puan toplamayı hedeflememeli, grubun başarısını öncelikli görmelidir.

Bu çerçevede farklı stratejileri hayvan popülasyonları ile modelleyecek olursak, hangi durumlarda hangi stratejilerin daha üstün olduğunu kestirebiliriz.

Durum 1
Durum 1

Örneğin yukarıdaki Durum 1'de, başlangıçta kırmızı renkle gösterilen Asla İşbirliği Yapma ("AİY", İng: "Never Cooperate") stratejisini seçenler ile yeşil renkle gösterilen Kısasa Kısas ("KK", İng: "Tit for Tat") stratejisini seçenler eşit sayıdadır. Ancak popülasyonda bol miktarda Her Zaman İşbirliği Yap ("HZİY", İng: "Always Cooperate") stratejisini seçen birey bulunmaktadır ve bunlar maviyle gösterilmektedir. Böyle bir durumda nesiller geçtikçe, HZİY stratejisi hızla yok olmaktadır ve agresif AİY stratejisi baskın hâle gelmektedir. KK stratejisi ise önemsenmeyecek kadar az miktarda kalsa bile varlığını sürdürebilmektedir (en azından 11 nesil boyunca). Bir başka durumu inceleyelim:

Durum 2
Durum 2

Durum 2'de başlangıçta hiçbir strateji diğerine üstün değildir. Bu başlangıç koşulları nesiller boyunca takip edildiğinde, Kısasa Kısas stratejisinin ezici üstünlüğü ortaya çıkmaktadır. Optimist bir strateji olan HZİY stratejisi de varlığını sürdürebilmektedir; ancak agresif AİY stratejisi yok olup gitmektedir.

Agora Bilim Pazarı
Fiziksel Kimya Öğrenci Çözümleri Kitabı (Engel, Reid)

ISBN: 9786053557890
Sayfa Sayısı: 195
Baskı Sayısı: 1
Ebatlar: 19,5*27,5
Basım Yılı: 2017

Devamını Göster
₺54.00
Fiziksel Kimya Öğrenci Çözümleri Kitabı (Engel, Reid)

Durum 3
Durum 3

Benzer şekilde, Durum 3'te Kısasa Kısas stratejisi diğer stratejilere çok baskınken de varlığını sürdürebilmekte ve üstün strateji olarak yoluna devam edebilmektedir. Ancak agresif AİY stratejisi yine elenmektedir; buna karşılık, çok azınlıkta olan HZİY stratejisi halen varlığını koruyabilmektedir.

Tüm bunlardan bazı bariz sonuçlar çıkarabiliriz: Kör bir şekilde her zaman işbirliği yapmak, avantajlı bir yöntem değildir. Tersine, karşı tarafın davranışlarına bağlı olarak davranışları ayarlamak son derece uygun bir strateji gibi gözükmektedir. Bu değişken strateji, HZİY gibi optimist bir stratejiyle bir arada barınabilmektedir; ancak ortamda hoşgörüsüz AİY stratejisi baskın hale gelecek olursa, HZİY stratejisi elenmeye yüz tutmaktadır.

Ancak Oyun Teorisi'nin bir soyutlama olduğu, dolayısıyla olduğu gibi gerçek dünyaya uyarlanamayacağı her zaman hatırlanmalıdır. Örneğin insanlar, çok karmaşık ve değişken sorunlarda, farklı fedakarlıklar yaparak anlaşmaya varabilmektedir. Dolayısıyla tek boyutlu bir "işbirliği yap" veya "işbirliği yapma" yaklaşımı, gerçekçi insan etkileşimlerini modelleyememektedir. Yine de Oyun Teorisi'nin, Popper'in ve diğerlerinin endişelerini yansıtan sonuçlar verdiği söylenebilir: Belki hoşgörüsüz fikirler yok olma noktasına dek baskılanmamalıdır; ancak bunların hoşgörülü bireylerle etkileşimi artmaya başlayacak olursa, onlara karşı hoşgörüsüzlüğün de artmaya başlaması beklenmelidir.

Sonuç

Burada kapsayıcı veya nihai olmayan bir derleme yapmayı hedefledik. Elbette burada anlattıklarımız, gerçek dünyada olan biteni bir bütün olarak kapsayamamaktadır; benzer şekilde, gerçek dünyada ne yapılması gerektiği konusunda genel geçer bir yargıya varmak için yeterli değildir. Örneğin hoşgörüsüz görüşlerin ne tür süreçlerden geçerek gücü ellerine geçirdikleri, her coğrafya ve zaman diliminde aynı olmayabilir. Her ülkenin ve toplumun şartları, kendi içinde değerlendirilmelidir. Yine de burada gördüklerimiz, üzerine düşünmeye değer olabilecek bazı noktalara değinmektedir ve bunlara kafa yormak, bunları görmezden gelmekten daha avantajlıdır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 6
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 6
  • Merak Uyandırıcı! 4
  • Muhteşem! 1
  • Bilim Budur! 1
  • Güldürdü 1
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • ^ K. Popper. (2012). The Open Society And Its Enemies. ISBN: 9781136700323. Yayınevi: Routledge.
  • ^ J. Rawls. (2019). A Theory Of Justice. ISBN: 9780674000780. Yayınevi: Belknap Press of Harvard University Press.
  • ^ Wikipedia. Legality Of Holocaust Denial. (29 Temmuz 2007). Alındığı Tarih: 27 Eylül 2021. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
  • ^ F. Aguiar, et al. (2013). Tolerating The Intolerant: Homophily, Intolerance, And Segregation In Social Balanced Networks. Journal of Conflict Resolution, sf: 29-50. doi: 10.1177/0022002713498708. | Arşiv Bağlantısı
  • ^ D. Chauhan. Tolerance Of Intolerance And The Game Theory - Dharmendra Chauhan - Medium. (23 Mart 2018). Alındığı Tarih: 27 Eylül 2021. Alındığı Yer: Medium | Arşiv Bağlantısı
  • ^ R. Axelrod, et al. (2006). The Evolution Of Cooperation. ISBN: 9780465005642. Yayınevi: Basic Books.

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/10/2021 13:39:07 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/11031

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Arı
Nörobilim
Einstein
Doğum
Biliş
Işık Hızı
Gezegen
Nobel Ödülü
Çekirdek
Kimya Tarihi
Aşı
Diş Gelişimi
Savunma
Protein
Sayı
Karadelik
Jinekoloji
Göğüs
Öğrenme Teorileri
Amerika Birleşik Devletleri
Ekonomi
Gelişim
Bilgisayar
Eğitim
İnternet
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın