Oxford/AstraZeneca COVID-19 Aşısı Nasıl Oldu da Başlangıçta En Öndeyken, Sonradan Tökezledi? Aşının Klinik Deneylerinde Nasıl Doz Hatası Yapıldı?

Oxford/AstraZeneca COVID-19 Aşısı Nasıl Oldu da Başlangıçta En Öndeyken, Sonradan Tökezledi? Aşının Klinik Deneylerinde Nasıl Doz Hatası Yapıldı?
Aşı Geliştirme
Reuters
Yazar Steve Stecklow Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
12 dakika
4,901 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat
Tıbbi İçerik Uyarısı

Bu içerik tıp ve sağlık ile ilişkilidir. Sadece bilgi amaçlı olarak hazırlanmıştır. Bireysel bir tıbbi tavsiye olarak görülmemelidir. Evrim Ağacı'ndaki hiçbir içerik; profesyonel bir hekim tarafından verilen tıbbi tavsiyelerin, konulan bir teşhisin veya önerilen bir tedavinin yerini alacak biçimde kullanılmamalıdır.

Daha Fazla Bilgi Al

5 Haziran 2020'de, Oxford Üniversitesi araştırmacıları, kendi COVID-19 aşılarının son faz klinik çalışmasında sessizce bir değişiklik yapmışlardı. GİZLİ diye not düşülen bir belgede yapılan bir değişiklikte, yeni bir denek grubu dahil edeceklerini belirtmişlerdi.

Bu değişiklik büyük ölçekli bir çalışmada önemsiz gibi gözükebilir. Ancak bu değişiklik, potansiyel olarak ciddi sonuçlar doğurabilecek bir hatayı üstünü kapatmıştı: İngiltere’deki deneklerin çoğuna, yanlışlıkla sadece yarım doz aşı verilmişti.

Bu değişiklikle dahil edilecek yeni gönüllüler ise artık doğru dozu alacaktı. Deneyler devam etti.

Reklamı Kapat

Pek çok şey İngiliz ilaç firması AstraZeneca'nın da dahil olduğu İngilizlerin öncülüğündeki bir girişim olan Oxford aşısına bağlıydı. Başbakan Boris Johnson hükümetinin, salgının başlardaki kötü yönetiminin ardından, dünyanın en yüksek COVID-19 ölüm oranlarından birine (Aralık ortasına kadar 65.000 civarında) sebep olduktan sonra, bir başarı hikayesine ihtiyacı vardı. Hükümet, 100 milyon dozu güvence altına almış bulunuyor.

23 Kasım’da Oxford ve AstraZeneca güzel haberler verdi. Yarım doz rejimi ardından tam doz rapelin COVID-19'un önlenmesinde %90 etkili olduğunu açıkladılar. İki tam doz ise %62’lık bir başarı göstermişti. Oxford araştırmacıları, yarım doz rejiminin niçin daha etkili olduğundan emin olmadıklarını bildirdiler. Johnson, aşı ekibini arayıp çıkardıkları "olağanüstü işleri için" teşekkür etmişti.

Elde ettiğimiz sonuçlar son derecede umut verici olmakla birlikte COVID-19'la olan mücadelemizde ileriye dönük büyük bir adımdır.

Oxford ve AstraZeneca şimdi İngiltere düzenleyicisinden hızlıca bir kullanım izni bekleyişinde. Ancak deney ve sonuçlarla ilgili kuşkular ortadan kalkmayacaktır.

Bazı uzmanlar, dozlama tutarsızlıklarının bulguların sağlamlığı konusunda şüpheler uyandırdığını söylemekte. Ayrıca, çalışmanın başka bir kabul edilmşi acayipliğinden endişelenmekteler: Yarım doz rejimi, COVID-19 nedeniyle yüksek risk altında olduğu düşünülen 55 yaş üzerindeki hiç kimsenin üzerinde test edilmemiştir. Tersine, Pfizer / BioNTech tarafından üretilen bir aşı, %94'lük bir etkinlik ile 65 yaş üstü binlerce insan üzerinde test edilmişti.

New York Weill Cornell Tıp Fakültesi'nden mikrobiyoloji ve immünoloji profesörü John Moore, Oxford aşı çalışmasının nasıl geliştiğinin daha iyi anlaşılması gerektiğini dile getirdi. Reuters'a şöyle diyor:

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Kurumsal ve akademik bilim insanlarına farklı şeyler söyletince, yaptıkları işe dair size güven izlenimi vermezler. Dozlama olayı bir hata mıydı, değil miydi?

Şu anda, bilim insanları ve alandaki kişilerle yapılan görüşmelerin yanı sıra Reuters’ın yüzlerce sayfalık klinik çalışma kayıtları incelemesi, Oxford / AstraZeneca aşı çalışmasındaki dozlamada neyin yanlış gittiğine dair bugüne kadarki en ayrıntılı raporu sunmakta. İnceleme, Oxford araştırmacılarının kendi klinik çalışma dokümanlarının "potansiyel hesap hatası" olarak adlandırdıkları şeyden sorumlu olduklarını ortaya çıkardı.

Oxford ve AstraZeneca için risk, daha yüksek olamazdı. Önümüzdeki yılın sonuna kadar, düşük maliyetli aşıdan en yoksul sakinlerinin çoğu da dahil dünyanın büyük çoğunluğunu aşılamaya yetecek kadar üç milyar doz üretmeyi ümit etmekteler. Aylardır Oxford'daki bilim insanları, ilk insan deneklere deneysel aşı enjekte edilmesinden dahi öncesinden bu yana vızır vızır deney aşısının olasılıklarını tanıtmaktalar.

Oxford'daki aşının baş araştırmacılarından biri olan Sarah Gilbert, 11 Nisan'da İngiltere’deki The Times gazetesinde yayınlanan bir röportajda, ekibinin muhtemelen Eylül gibi erken bir tarihte başarılı bir aşı üretebileceğinden %80 emin olduğunu söylemişti. Bu tarih ise, aşının güvenilirliğinin test edilmesi için bir klinik araştırmanın başlangıcından 12 gün öncesiydi.

Oxford olaya dair ayrıntılı soruları yanıtlamamış, ancak deneylerin "sıkı ulusal, etik ve düzenleyici gereklilikler altında yürütüldüğünü" belirten bir açıklama yapmıştı.

Reklamı Kapat

Tüm deney protokolleri ve deneydeki değişiklikler, ilgili makamların incelemesine ve onayına tabi tutulmuştur. Tüm güvenilirlik verileri, düzenleyiciler tarafından düzenli olarak gözden geçirilmiştir.

AstraZeneca'dan bir sözcü, İngiltere'deki klinik çalışmayla ilgili soruları, sponsorluğunu yapan Oxford'a yönlendirmişti. İngiltere düzenleyicisi İlaç ve Sağlık Ürünleri Düzenleme Dairesi (MHRA) sözcüsü, Oxford / AstraZeneca dozlama olayı ile ilgili soruları ise reddetmişti.

Sürekli incelememiz devam etmekte. Bu nedenle bu bilgiler şu an için ticari olarak gizli tutulmaktadır.

İngiltere Sağlık ve Sosyal Bakım Bakanlığı da yorum yapmayı reddetmişti.

Kesin Bilim

Aşılar, küresel çapta 1,9 milyondan fazla cana mal olan bir salgını sona erdirmek için dünyanın en büyük umududur. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre, şu anda 60'tan fazla COVID-19 aşı adayı insanlar üzerinde denenmekte.

Pfizer / BioNTech ve Moderna tarafından üretilen aşılara, Amerika Birleşik Devletleri dahil bazı ülkelerde halihazırda kullanım izni verilmiş bulunuyor. İnsan hücrelerine bağışıklık sistemini uyaran bir protein türü olan antijenleri üretmelerini için talimat veren haberci RNA (mRNA) adı verilen nispeten yeni bir teknoloji kullanmaktalar. Son faz klinik çalışmalar, her iki aşının da en az %94 oranında etkili olduğunu gösterdi. İngiltere 2 Aralık'ta Pfizer / BioNTech aşısını onaylayıncaya kadar, hiçbir RNA aşısına genel kullanım izni verilmemişti.

Reklamı Kapat

Oxford / AstraZeneca COVID-19 aşısı, viral vektör adı verilen daha iyi bir teknik kullanmaktadır. Aşı, insan hücrelerine antijen üretimi talimatı vermek için şempanzelerde bulunan zararsız bir soğuk algınlığı virüsünün genetiği değiştirilmiş versiyonunu kullanıyor.

8 Aralık'ta Oxford, The Lancet bilim dergisinde deney sonuçlarının bir ara analizini ve 1.100 sayfadan fazla ek belge yayınlamıştı. Bunlar, viral materyallerin yoğunluğunun ölçülmesinin aldatıcı olabileceğini ve dozlama tutarsızlığına yol açan olaylar zincirine ışık tuttuğunu gösteriyor. Viral vektörler tipik olarak 2.000 litreye kadar kapasiteli biyoreaktörlerde üretilir, bunlar daha sonra filtrelenir ve sadece birkaç litrelik bir konsantre aktif madde karışımı haline getirilir. Genetik bir parça kullanarak farklı bir aşı türü geliştirmeye çalışan İtalyan biyoteknoloji şirketi Rottapharm'ın CEO'su Lucio Rovati şöyle diyor:

Olay, kalemleri, tuğlaları veya belirli büyüklükteki sabit nesneleri ölçmek değil. Olay, canlı biyolojik ürünler.

Oxford belgelerine göre, Mayıs ayında araştırmacılar, Oxford'un kendi aşı üretimini tamamlamak üzere görevlendirdiği sözleşmeli üreticilerden biri olan İtalyan IRBM / Advent'ten bir aşı teslim aldı. Oxford aşısının son faz çalışması da yakında başlayacaktı.

K.0011 serisi, mililitre başına düşen viral maddeyi belirlemek için iyi bir genetik test (kantitatif PCR veya qPCR) kullanılarak İtalyan şirketinin kalite kontrolünden geçmiştir.

Oxford, düzgün bir ölçüm için kendi analizini de yaptı. Üniversite sıvılardaki viral materyali, viral maddenin ne kadar ultraviyole ışık absorbe ettiğine bağlı olarak ölçen spektrofotometri olarak bilinen farklı bir yöntem kullanmaktaydı.

Belgeler gösteriyor ki, Oxford'un ölçümünün, parti aşının İtalyan üreticinin tespit ettiğinden daha etkili olduğunu gösterdi. Oxford kendi sonucuna güvenmiş, daha önceki bir deney aşamasında kullandığı bir ölçüm aracı ile muvafık olmayı istemiştir. Bu nedenle, İngiltere'deki ilaç düzenleme kurumundan K.0011 serisinden deney katılımcılarına enjekte edilen aşının miktarını azaltmak için izin istemişti. İzin de verilmişti. Oxford çalışmasında baş araştırmacı Andrew Pollard Reuters'e şunları söyledi:

Agora Bilim Pazarı
Psy-Q

ZEKÂYI SİMGELEYEN IQ’YU DUYDUNUZ. PEKİ YA PSY-Q, PSİKOLOJİK ZEKÂNIZ?

SAHİDEN, KENDİNİZ HAKKINDAKİ GERÇEĞİN NE KADARINI BİLİYORSUNUZ?

Eş seçiminden “bir dilim daha yesek mi?” gibi nispeten basit kararlara; komplo teorilerine yatkınlığımızdan tuvalet kağıdı rulosunu hangi yönde taktığımıza kadar tüm duygu, düşünce ve davranışlarımız gözlem altında. Araştırmacılar insan psikolojisini anlamak için her gün birbirinden yaratıcı deneyler, testler geliştiriyor.

Sadece bu araştırmaların hazmı zor sonuçlarını paylaşmak bile bir kitabı ilginç kılmaya yetecekken, Ben Ambridge bir adım öteye gidiyor ve bu testleri kendi üstümüzde deneyebilmemizi sağlıyor. Ünlü araştırmaların sonuçlarını interaktif testler, akıl oyunları ve illüzyonlar eşliğinde sunarak, psikolojik zekâmızı test etme ve “psikolojik rütbemizi” öğrenme şansı sunuyor.

PSY-Q “ev tipi” bir psikoloji laboratuvarı. Sizi şaşırtacak, sinirlendirecek ve eğlendirecek. Daha da önemlisi, sizi sizle tanıştıracak.

Devamını Göster
₺36.00 ₺38.00
Psy-Q

Dozlama ile ilgili kararların tamamı, düzenleyici ile görüşülerek alınmıştır. Çalışmaya başladığımızda, aşıdaki virüs yoğunluğu ölçümünde bazı tutarsızlıklar yaşadık.

Düzenleyiciden bir sözcü, dozlama tutarsızlığı ilk fark edildiğinde konuyu görüşmeyi reddetmişti.

"Şans Eseri Başarı"

Aşının İtalya'dan gelen partiden vurulan denekler, ateş ve yorgunluk gibi beklenenden daha hafif yan etkiler göstermişti. AstraZeneca yönetim kurulu başkan yardımcısı Mene Pangalos, dozun yanlış ölçüldüğünü söyledi. Reuters'a "Dozun yarısı verilmiş" dedi. Veri analizinin daha sonra yarım dozu gösterdiğini ve ardından tam doz takviyesinin iki tam dozdan çok daha etkili olduğunu gösterdiğinden, bu hatayı "şans eseri bir başarı" olarak adlandırdı. Ayrıca yakın zamanda BBC'ye şunları söyledi:

Hiç şüphe yoktur ki, çalışmayı sıfırdan yapıyor olsaydık biraz daha farklı yürütürdük. Fakat sonuç olarak olay bundan ibaret.

IRBM / Advent, Reuters'e serinin üretim aşamasında bir sorun olmadığını söyledi. Şirket yazılı bir açıklamada ölçüm kazasının, "malzeme sevk edildikten sonra" dozun gücünü doğrulamak için kullanılan "test yöntemindeki bir değişikliğin sonucu" olduğunu söyledi.

The Lancet'te yayınlanan belgeler, hatanın Oxford araştırmacılarında olduğunu doğruluyor. Belgelere göre, aşılarda karışımı kolaylaştırmak için kullanılan yaygın bir emülgatör olan polisorbat 80, viral materyal miktarını ölçen ultraviyole ışık ölçer ile etkileşime girmişti. Sonuç olarak, aşının viral yoğunluğu artırılmış ve Oxford, tam doz olduğunu sanarak yarım doz aşı uygulamıştı.

Belgeler ne ayrıntılı bir zaman çizelgesi belirtmekte ne de Oxford'un o sırada AstraZeneca'yı bilgilendirdiğini göstermekte. Ancak Oxford'un İngiliz düzenleyiciyle tekrar temasa geçtiğini, bu kez ölçüm yöntemini İtalyanlar tarafından kullanılan yöntemle değiştirmek ve katılımcıların yanlış doz almasıyla başlayan bir son faz çalışmaya nasıl devam edileceğini anlamak için onay istediğini gösteriyorlar. Belgeler, Oxford ile düzenleyici kurum arasında geçenlerin bütün detaylarını sunmuyor.

The Lancet'te yayınlanan analize göre, Haziran ayı başlarında düzenleyici, çalışmayı olabildiğince geniş tutmak ve sonuçları hızlandırmak amacıyla insanlara yarım doz enjekte etmeye devam etmeleri için yeşil ışık yakmıştı. Düzenleyici ayrıca, tam doz aşıların güvenilirliğini ve etkinliğini test etmek için asıl plana uygun olarak, Oxford'un tam doz alması için başka bir test grubu dahil etmesi gerektiğine karar vermişti. Oxford çalışmasının baş araştırmacısı Pollard şöyle diyor:

Başa döndük ve durumu düzenleyicilerle tekrar tartıştık ve uzlaştık.

Nihayetinde, tamamı 55 yaşının altında 1.367 denek yarım doz / tam doz aşı aldı. Tüm yaş gruplarından 4.440 yetişkin katılımcıya ise iki tam doz verildi.

Reklamı Kapat

İngiltere düzenleyicisi MHRA’nın aşının onaylanıp onaylanmayacağına yakında karar vermesi bekleniyor. Ajansın başında, Oxford'da genel tıp eğitimi almış bir doktor olan June Raine yer almakta. Üniversitenin internet sitesi kendisinin de gittiği üniversite olan Somerville Koleji için bağışta bulunduğunu, konuşmalar yaptığını ve gönüllü çalışmalar gerçekleştirdiğini göstermekte.

MHRA, Oxford / AstraZeneca aşısı konusunda herhangi bir karar verilmeden evvel, Raine'in bir mezun olarak Oxford ile olan ilişkilerinin açıklanmasını "tam şeffaflık için sağlayacağını" dile getirdi.

Bu bağlardan hiçbiri, yönetimin reddini gerektiren bir çatışmaya yol açabilecek nitelikte değildir.

Çelişkiler...

The Lancet'te yayınlanan 1.100 sayfadan fazla ek belgenin derinliklerinde, "potansiyel hesap hatası" diye dozaj tutarsızlığının bir açıklaması ortaya çıktı. Bu itiraf, Oxford ve AstraZeneca'nın 17 Kasım tarihli bir "İstatistiksel Analiz Planı"nda yer almaktadır.

Altı gün sonra Oxford ve AstraZeneca, İngiltere ve Brezilya'daki klinik çalışmaların ara sonuçlarını açıkladı. Oxford’un yaptığı bir basın açıklamasının başlığı ise "Küresel COVID-19 aşısı konusunda Oxford Üniversitesi'dan büyük buluş" oldu. AstraZeneca’nın yaptığı açıklama daha bir yumuşaktı:

Elimizde iki farklı doz rejimi bulunmakta ve biri daha iyi bir profil göstererek etkinlik göstermiştir.

Sonuçlar hakkında Reuters ve New York Times ile yapılan röportajlarda AstraZeneca yönetim kurulu başkan yardımcısı Pangalos, “şans eseri başarı”, “işe yarar bir hata” ve “dozlama hatası”ndan söz etti. Ancak firmanın CEO'su Pascal Soriot Bloomberg'e şunları söyledi:

İnsanlar buna hata diyor ki bu bir hata değildi.

AstraZeneca’dan bir sözcü de bu beyanlar hakkında yorum yapmayı reddetti.

Reklamı Kapat

Bu sırada, Oxford’un aşı geliştirmesine liderlik eden iki bilim insanı Sarah Gilbert ve Adrian Hill, yarım dozun yanlışlıkla uygulanmadığını iddia etmiş, herhangi bir delil öne sürmemişlerdi. Oxford aşı profesörü Gilbert, araştırmacıların aşı çalışmaları sırasında farklı doz seviyelerini gözden geçirmesinin normal olduğunu söyledi. 27 Kasım'da yayınlanan bir makalede Financial Times'a "Dozlama konusunda bir karışıklık söz konusu değildi" dedi.

Hill, birkaç gün sonra Reuters'e, araştırmacıların bilinçli olarak daha düşük bir doz verdiklerini söyledi.

Dozu verdiğimizde, yarım doz verdiğimizin farkında olmadığımıza dair bazı kargaşalar vardı ki bu kesinlikle doğru değil.

İngiltere Şirketler Dairesi'ndeki (Companies House) 29 Ekim tarihli bir dosyaya göre Gilbert ve Hill birlikte, Oxford Üniversitesi'nden ayrılan Vaccitech adlı özel bir biyoteknoloji firmasında yaklaşık %10 hisseye sahipler. Vaccitech'in bir sözcüsüne göre şirket, aşı haklarını gelirden bir pay karşılığında Oxford Üniversitesi'nin araştırma ticarileştirme koluna devretti. Sözcü, bir e-postada şöyle yazıyor:

Aşı başarılı olursa, şirketteki tüm hissedarlar ve yatırımcılar potansiyel olarak dolaylı yoldan fayda sağlayabilir.

Hill ve Gilbert, makalede ayrıntılara ilişkin soruları ise yanıtsız bıraktı.

Neyin yanlış gittiğine dair çelişkili açıklamalar, bazı uzmanlardan ise eleştiri aldı. Geçen aya kadar Avrupa Birliği’nin düzenleyicisi Avrupa İlaç Ajansı’nın genel müdürü olan Guido Rasi, şöyle diyor:

Bana kalırsa, aşıları kurdukları iletişimden çok daha başarılı.

Rasi, sonuç olarak ajansın çalışmaya ilişkin verileri değerlendirmeye alacağını belirtti.

"Dünyadaki Diğer Aşıların Ötesinde"

Aylar boyunca Oxford / AstraZeneca aşısı, yetkililer ve medyaya göre küresel COVID-19 aşısı üretimi yarışında ön sıralardaydı.

Reklamı Kapat

İngiltere Sağlık Bakanı Matt Hancock, Nisan ayında düzenlediği basın toplantısında İngiltere'nin küresel aşı bulma çabasında "ön saflarda" olduğunu söyledi.

26 Haziran'da, Dünya Sağlık Örgütü'nün baş bilim insanı Soumya Swaminathan bir basın toplantısında Oxford aşısının muhtemelen dünyanın önde gelen adayı olduğunu söyledi. Ardından beş gün sonra, İngiltere aşı tedarik programı başkanı Kate Bingham bir meclis komisyonuna şunları söyledi:

Oxford aşısı, dünyanın en gelişmiş aşısı olduğu için diğerlerinin ötesinde.

Bazı Oxford bilim insanları bu heyecanı bastırmakla pek uğraşmadılar. 1 Temmuz'da aynı bilim ve teknoloji meclis komisyonunda dünyanın önümüzdeki kış ile aşı olmadan mücadele etmek zorunda kalıp kalmayacağı sorulduğunda Gilbert, şöyle dedi:

Ümit ediyorum ki zaman çizelgelerinde gerekli düzenlemeleri yapıp yardımınıza yetişebiliceğiz.

Temmuz bitiminde, üstü kapalı bir şekilde aşı girişimlerinin yarıştığından bahsetmişti. Royal Society of Biology'nin internet sitesinde yaptığı bir röportajda Oxford / AstraZeneca aşısı hakkında şunları söylemişti:

Eğer bu işe yaramazsa, hiçbir şeyin işe yarayacağını sanmıyorum.

Projedeki ana ortağı Hill de aynı ölçüde kendinden emindi. 15 Mayıs'ta Reuters'e Oxford / AstraZeneca adayının "hemen hemen kesinlikle en iyi tek dozluk acil müdahale aşısı" olduğunu söylemişti. O zamandan beri her ikisinin de COVID-19'u önlemede en az %94 etkili olduğunu gösteren sonuçları yayınlayan Pfizer / BioNTech ve Moderna gibi mRNA teknolojisini kullanan aşıları “tam bir bilinmez” ve “beklenmedik” diye ekarte etmişti. Pfizer / BioNTech aşısı ise halihazırda Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere'de milyonlarca kişiye uygulanmaktadır. Şöyle soruyordu:

Neden henüz yeni, ispatlanmamış, üretimi belki hızlı fakat pahalı olan ve ölçeği büyültülmemiş ve de insanlarda hiçbir şeye karşı koruma sağladığı görülmemiş bir aşı teknolojisini alıp küresel bir acil durumda buna öncelik tanıyasınız ki? Çok garip.’

İngiltere’deki Reading Üniversitesi’nde viroloji profesörü olan Ian Jones ise, Reuters'a, iyimser ifadelerin bolluğunun Oxford / AstraZeneca aşı adayına fayda sağlamadığını belirtti.

Herkesin çok sıkı çalıştığı ve (aşının) temelde güvenilir ve etkili olduğu gerçeğine gölge düşürmek istemem fakat haberin duyurulması kısmı hep nispeten milliyetçi bir tona sahipti ki bunun bir işe yaradığını düşünmüyorum.
Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Bilim Budur! 2
  • Tebrikler! 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Muhteşem! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Reuters | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 03/12/2021 04:24:43 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/9843

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Avrupa
Beyaz
Mitler Ve Gerçekler
Renk
Kedi
Hematoloji
Solunum
Hücre
Tüyler
Kimya
Zooloji
Gaz
Adaptasyon
Beyin
Doğum
Kozmoloji
Anksiyete
Eczacılık
Skeptisizm
Güneş Sistemi
İnfografik
Çiftleşme
Genel Halk
Samanyolu Galaksisi
Su Ayısı
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Bu Eseri Neden Tavsiye Ediyorsun?
Aşağıdaki kutuya, isimli neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin faydalı bulunması halinde Evrim Ağacı kullanıcılarından daha fazla UP kazanman [UP bilgi linki] mümkün olacak. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Tavsiye Et