Non-Apoptotik Hücre Ölümü Mekanizmaları: Nekroz Nedir? Hücreleri Öldüren Patolojik Süreçler Nelerdir?

Non-Apoptotik Hücre Ölümü Mekanizmaları: Nekroz Nedir? Hücreleri Öldüren Patolojik Süreçler Nelerdir?
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
5 dakika
359 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Ölüm ile ilgili yazımızda detaylıca anlattığımız gibi, canlılığın temel niteliklerinden biri olarak organizmalar bir noktada ölürler. Yani hücre ölümü, çoğalma ve farklılaşma gibi, hücrenin temel yaşam süreçlerinden biridir. Hücre ölümü, hem embriyonik gelişimde hem de zararlı hücrelerden kurtulma konusunda büyük rol oynar ve vücut homeostazını korumamızı sağladığı için son derece önemlidir.

Cell and Bioscience dergisinde yayınlanan bir makalede araştırmacılar, çok sayıda hücre ölümü mekanizması olsa da, bunların dört temel kümenin elemanları olduğunu ileri sürmüştür: Bunlardan ikisi fizyolojik (apoptoz ve yaşlı hücre ölümü), ikisi de patolojik (nekroz ve stres kaynaklı hücre ölümü) mekanizmalarıdır. Daha genel olaraksa bunları 2 sınıfa ayırmak mümkündür:

  1. Nekroz (veya Nekrosis)
  2. Apoptoz (veya Apoptosis)

Bu yazıda, apoptoz dışındaki mekanizmalardan söz edeceğiz. Apoptoz hakkında daha fazla bilgiyi buradaki yazımızdan alabilirsiniz.

Reklamı Kapat

Apoptotik Olmayan (Kontrolsüz) Hücre Ölümü Türleri

Nekroz

Nekroz, dokularda ve dokuları oluşturan hücrelerde meydana gelen, "istenmeyen" hücre ölümüdür. Apoptozun aksine, nekroz genlerde programlanmış bir ölüm şekli değildir. Çoğu zaman nekroza yanıklar, yaralanma, enfeksiyon, kanser, enfarktüs, zehirlenme gibi çeşitli fiziksel, kimyasal etkenler, bozukluklar ve hastalıklar neden olur. Tıpkı bir canlının ağır bir darbe alması, ciddi şekilde hastalanması veya çeşitli kimyasallara maruz kalması durumunda ölmesi gibi, nekroz durumunda da benzer sebeplerle hücreler ölmektedir.

Nekrozda hasar gören hücrenin kromatini (genetik materyali) erir, hücre şişip yırtılarak içeriği ortama dökülür ve komşu hücreler de etkilenir. Aslında zaten canlının bir bütün olarak ölmesi, genellikle bünyesindeki hücrelerin zincirleme şekilde ölmesiyle, canlının bütünlüğünü koruyamamasından kaynaklanır.

Yaşlı hücre ölümü ve apoptozun aksine, bu süreçte hücre ölümünün ardından "çöpçü" hücrelere ihtiyaç duyulmaz. Ancak ölü hücreler parçalara ayrılırken, sitoplazmalarının dışarı akmasıyla salgılanacak bileşikleri yutmak için sonradan gönderilebilirler. Nekroz esnasında hücre çekirdeği geri dönülmez değişimler geçirebilir:

  1. Karyolizis: hücrenin hasar görmesiyle DNA'nın ve dolayısıyla kromatinlerin yok olması.
  2. Piknoz: Çekirdeğin büzülüp kromatinin yoğunlaşması.
  3. Karyoreksiz: Çekirdeğin parçalanarak tamamen dağılması.

Bilim insanları, yakın zamana kadar nekroz sürecinin kontrol edilemediğini, yalnızca kendiliğinden gerçekleşen bir süreç olduğunu düşünüyorlardı; ancak daha sonra, bu süreci farmakolojik kısıtlama veya genetik manipülasyon yöntemleriyle kontrol edebileceklerini keşfettiler. Yeni keşfedilen bu sürece, hem apoptoz hem nekroz sürecine benzemesinden dolayı nekroptoz adını verdiler. Nekroptoz, kontrol edilebilen nekroz hücre ölümünü temsil eder.

Nekrozun Nedenleri Nelerdir?

İskemi

Dokulara kan gidememesi sonucu, oksijen ve glikoz ihtiyacı karşılanmayan hücreler ölürler. İskemi, genelde kan damarları rahatsızlıklarına neden olur ve bundan etkilenen dokularda işlev bozukluğu görülür. Ağır iskemide pıhtılaşma nekroz süreci görülür. Bu süreçte nekroza uğrayan doku bir süre korunur. Sitoplazma proteinlerinin yapısı bozulur ve proteinleri parçalayan enzimlerin büyük bölümü fonksiyonlarını kaybettikleri için ölen hücreler bir süre pıhtılaşmış gibi kalırlar.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Enfeksiyon

Virüs veya bakteri gibi patojenler hücre içinde çoğaldığı zaman, komşu hücreleri de enfekte etmemek için nekroz gerçekleşir. Vücutta hasar gören bölgeler, önceden normal dokuların bazı yapısal özelliklerini korudukları için pıhtılaşma nekrozu yoluyla ölmeye başlar.

Toksinler ve Zehirler

Kahverengi münzevi örümcek gibi bazı örümcek türleri, örümcek ısırığının olduğu bölgede nekroza yol açma potansiyeline sahip. Yüksek doz paracetamol da hepatohücresel nekroza yol açabilir. SLT2 ve Toxin A gibi bakteriyel toksinler de buna neden olabilir.

Termal Hasar

Çok soğuk havalara uzun süre maruz kalmak, dokularda (burun, parmak uçları ve ayak parmaklarında) buz kristallerinin oluşmasına yol açar, bu da hücresel hasara ve nekroza neden olur.

Yaşlı Hücre Ölümü

Apoptoz sürecinde artık "kullanışlı olmayan" hücreler ölse de, yenilenme yeteneğini kaybeden ama uzun yaşam süresine sahip hücreler apoptozla elenmezler; çünkü bu hücreler, aslında "kullanışlı" veya organizmaya gerekli hücrelerdir. Konakçı organizma, bu tür hücrelerin olabildiğince uzun yaşamalarını ve işlev görmelerini istediğinden, aşağıda açıklayacağımız patolojik hücre ölümleri dışında yalnızca fizyolojik etkiler nedeniyle ölebilir.

Reklamı Kapat

Apoptotik hücreler gibi, yaşlı hücre ölümü geçiren hücreler de konakçı organizmaya zarar vermemek için "çöpçü hücreler" tarafından yok edilir. Diğer taraftan, vücut yüzeyinde (örneğin deride) veya bir boşluk yakınında (örneğin bağırsak yolunda) bulunan apoptotik veya yaşlanmış hücreler, diğer hücrelerin kendilerini yok etmelerine gerek kalmadan doğrudan vücuttan atılırlar.

San Francisco'daki Kaliforniya Üniversitesi'nden araştırmacılar, yakın zamanda bağışıklık hücrelerinin nasıl doğal yollarla yaşlı hücreleri elediğini keşfetmişlerdi. Bu bulguyu fareler üzerinde yaptıkları deneyler sonucunda keşfeden bilim insanlarının, kronik hastalıkları tedavi konusunda yeni bir yaklaşıma yol açtıklarını söyleyebiliriz: Organizmadaki yaşlı hücreleri, iNKT (İng: "invariant Natural Killer T") adlı hücreler elemektedir. Ancak bu hücrelerin aktifliği, biz yaşlandıkça ve kronik hastalık faktörleri arttıkça, giderek azalmaktadır. Araştırmacılar, yaptıkları deneyler sonucunda, bu hücrelerin aktifliğini kaybetmemesi için lipid antijenlerinin kullanılabileceğini keşfettiler. Üniversitenin profesörlerinden Mallar Bhattacharya, bu keşfin yaşlanma ve fibroz tedavisi konusunda ümit vaat ettiğine inandığını söylüyor.

Stres Kaynaklı Hücre Ölümü

Bazen hücre etki altındayken, özellikle bu etki kendisinden geliyorsa (hücresel stres), hücrenin ani ölümüne neden olacak kadar güçlü olmayabilir; fakat buna rağmen, hücrenin içsel "intihar mekanizmasını" aktifleştirebilir. Bu olaya, "stres kaynaklı hücre ölümü" denir.

Örneğin, DNA'da zararlı bir mutasyonun olduğunu varsayalım. Ortalama bir hücrenin yaşam döngüsü, G1 dönemi (hücre büyümesi), S dönemi (DNA replikasyonu), G2 dönemi (protein sentezi) ve Mitoz dönemi (bölünerek çoğalma) şeklindedir. DNA'da mutasyonun olduğunu "fark eden" hücre, ya G1 ya da S döneminde çoğalmasını durdurarak, önce DNA'yı onarmaya çalışır. Ancak, bazen onarılmaz hasarlar da meydana gelebilir. Böyle durumlarda hücre, kendini öldürme mekanizmasını aktifleştirerek, mutasyonun diğer hücrelere yayılmasını engeller.

Reklamı Kapat

Bazen kan hücreleri, bakteri veya virüsler tarafından enfekte edildiğinde de aynı mekanizma devreye girer. Bu süreci apoptoz sürecinden ayıran özellikleri, kullanışlı hücrelerde gerçekleşmesi ve apoptozun aksine, patolojik bir olay olmasıdır. Bunun dışında, "kullanışlı" hücreler öldüğünden, yine apoptozun aksine, bu tip hücre ölümünün ardından hücre yenilenmesi, yara iyileşmesi gibi süreçler görülür.

Sonuç

Görülebileceği gibi hücreler, çok farklı nedenlerle ve mekanizmalarla ölebilmektedir. Bu ölüm yolaklarının ve mekanizmaların sırlarını çözmek, sadece ölümü yenerek yaşam süresini uzatmak açısından değil, aynı zamanda yaşamın nasıl çalıştığını anlamak açısından da büyük öneme sahiptir. Bugüne kadar bu alanda çok şeyler öğrenilmiş olsa da henüz gidilmesi gereken çok yol olduğu açıktır.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 3
  • Tebrikler! 2
  • Bilim Budur! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 2
  • İnanılmaz 2
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Korkutucu! 1
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • X. Liu, et al. There Are Only Four Basic Modes Of Cell Death, Although There Are Many Ad-Hoc Variants Adapted To Different Situations. (23 Ağustos 2021). Alındığı Tarih: 23 Ağustos 2021. Alındığı Yer: Biomedcentral | Arşiv Bağlantısı
  • G. Yan, et al. (2021). Multiple Cell Death Modalities And Their Key Features (Review). spandidos-publications, sf: 39-48. doi: 10.3892/wasj.2020.40. | Arşiv Bağlantısı
  • A. Iorga, et al. (2021). Drug-Induced Liver Injury: Cascade Of Events Leading To Cell Death, Apoptosis Or Necrosis. NCBI. doi: 10.3390/ijms18051018. | Arşiv Bağlantısı
  • Yogesh K. Dhuriya, et al. Necroptosis: A Regulated Inflammatory Mode Of Cell Death. (23 Ağustos 2021). Alındığı Tarih: 23 Ağustos 2021. Alındığı Yer: Biomedcentral | Arşiv Bağlantısı
  • ImmunoChemistry. Necrosis Vs Necroptosis Vs Apoptosis - Immunochemistry. (17 Haziran 2020). Alındığı Tarih: 23 Ağustos 2021. Alındığı Yer: ImmunoChemistry | Arşiv Bağlantısı
  • Wikipedia. Necrosis. (25 Şubat 2002). Alındığı Tarih: 23 Ağustos 2021. Alındığı Yer: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
  • C. Jackson. Researchers Uncover New Approach To Removing Senescent Cells. (11 Mayıs 2021). Alındığı Tarih: 23 Ağustos 2021. Alındığı Yer: GEN - Genetic Engineering and Biotechnology News | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/09/2021 12:34:37 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10889

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Makroevrim
Türkiye
Bilgisayar
Sperm
Virüs
Ağız Sağlığı
Kertenkele
Yok Oluş
Karanlık
Uygulama
Su
Canlı
Eğitim
Uzay Aracı
Obezite
Charles Darwin
Biliş
Dil
Gen
Nasa
Savunma
Sıvı
Deney
Zehir
Meteor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın