Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Maymunlar Taş Devri'ne Girdi mi?

Maymunlar Taş Devri'ne Girdi mi?
5 dakika
16,133
Podcast
7:56
Funda Başak
Seslendiren
79
  • İndir
  • Dış Sitelerde Paylaş
Tüm Reklamları Kapat

İddia

Maymunlar Taş Devri'ne girdi! Bilim insanları, Asya, Afrika ve Güney Afrika'da yaşayan maymunların ve şempanzelerin taşlardan aletler, ağaç dallarından ise mızraklar yapmaya başladığını gözlemledi.

Gerçek mi?

Karışık
Karışık

Gerçek Taraflar

Şempanzeler, orangutanlar ve kapuçin maymunları gibi çok geniş bir kuyruklu ve kuyruksuz maymun (veya kısaca "maymun" veya simiyen) grubunun alet olarak taş kullandığı bilinmektedir. Hatta şempanzelerin taş alet kullanımına yönelik bulgular 3000 yıllık bir tarihe sahiptir.

Sahte Taraflar

Maymunların "Taş Devri'ne girdiği" iddiası sansasyoneldir; çünkü bu devirler antroposentrik (insan-merkezci) kavramlardır. Diğer maymunların "Taş Devri" gibi insan tarihiyle özdeşleşmiş bir devre girdiğini iddia etmek, insan-harici maymunların kültürel evriminin de insan evrimini takip etmesi gerektiği imâsını barındırmaktadır. Günümüzde maymunların Taş Devri'ne girdiğini fikri, primatoloji ve antropoloji camiasında genel geçer kabul görmediği gibi, dikkate değer miktarda da dillendirilmemektedir.

İddianın Kökeni

Maymunların (özellikle de şempanzelerin) Taş Devri'ne girdiği iddiası ilk kez 12 Şubat 2007 yılında Science dergisinin blogunda Ann Gibbons tarafından "Şempanze Taş Devri" başlığıyla kaleme alınmıştır.[1] Gibbons'ın başlığı, şempanzelerin taş alet kullanımının tarihini inceleyen araştırmacılardan biri olan, Cambridge Üniversitesi primatologu William McGrew'un şu sözlerinden gelmektedir:

Tüm Reklamları Kapat

Artık elimizde, şempanzelerin de arkeolojik bir kaydı olduğuna dair kanıtlar var. Yani bir Şempanze Taş Devri...

O gün bugündür bilim kaynakları ve sosyal medya hesapları, gerek bu konu hakkında yapılan ek araştırmaları gündeme taşırken gerekse de sadece popülerlik kazanmak adına bu abartılı başlığa sahip içerikleri sosyal medya üzerinden paylaşmaktadır. Bu paylaşımlar, özellikle de sosyal medyada "Maymunlar bile Taş Devri'ne girdi, biz hala X yapıyoruz." tarzı mesajlara çok açık olduğu için kısa sürede popülerlik kazanmakta ve yayılmaktadır.

Bilgiler

Maymunlarda alet kullanımı çok iyi bir şekilde gözlenmiş ve raporlanmış bir olgudur.[2], [3], [4] Bir zamanlar insanlara özgü olduğuna inanılan, hatta insanı tanımlamak için "alet yapan hayvan" gibi tanımların bile yaygınlaşmasına sebep olan bu kadar temel bir davranışın, insan-harici maymunlarda da gözlenmesi, doğada insanın eşsizliği argümanına son 1 asırda vurulan çok sayıda darbeden bir diğeri olmuştur.[5]

Maymunlar (ve kuşlar, filler gibi bazı diğer hayvanlar), çeşitli amaçlarla aletler kullanabilirler. Bunların başında, besinlere daha kolay erişim gelmektedir. Örneğin bir karga, uzun bir çöp parçasını mızrak gibi kullanarak bir şişenin içinde olduğu için erişemediği besinlere ulaşabilir veya yüksekten kabuklu hayvanları bırakarak bunların parçalanmasını sağlayabilir.[6], [7], [8] Benzer şekilde kuşlar, ufak çakılları su içerisine atarak, şişe içindeki suyun seviyesinin yükselmesini ve bu sayede yüzeyde asılı duran ekmek kırıntısı gibi yiyeceklere ulaşabilirler. Bazı şempanzeler ve orangutanlar, ağaç dallarını kullanarak karınca ve termitleri yuvalarından çıkarıp adeta "çöp şiş" yaparak yiyebilirler.[9] Bazı kuşlar ekmek kırıntısı gibi besinleri, suda yüzen balıkları üzerlerine çekmek ve böylece daha kolay avlamak için bir yem olarak kullanabilirler.[10] Orangutanlar, uzun ve sivri dalları kullanarak ağaç tepelerinden su birikintilerine sarkarak balık avlayabilirler. Yani Hayvanlar Alemi'nde alet kullanımı çok yaygındır.

Taş Devri İddiası Nereden Geliyor?

Taş Devri'nden kasıt, primatların (özellikle de insanların) bir taşı bir diğerine vurarak taş aletler yapabilmesini ifade eder. İnsanlar, son birkaç bin yıl öncesinde Demir Çağı'na girilene kadar, on binlerce yıl boyunca taş aletler yapmışlar ve bunları kullanarak avlanmışlardır (veya hayatlarını başka şekillerde kolaylaştırmışlardır).

Tüm Reklamları Kapat

Son 15-20 yılda yapılan bazı gözlemler, bazı maymun gruplarında da Taş Devri insanlarınınkine benzer aletler yapıldığını göstermektedir. Örneğin Batı Afrika'daki yağmur ormanlarında yaşayan şempanzeler, taş parçaları kullanarak sert kabuklu yemişleri açabilmektedirler ve bitkilerin depo organlarındaki besinlere ulaşabilmektedirler.[11] Savana şempanzeleri, aletler kullanarak avlanabilmektedir.[12] Beyaz suratlı kapuçin maymunları taş aletler kullanarak yemişlerin ve deniz kabuklularının kabuklarını kırıp avlarına ulaşabilmektedir.[13], [14] Hatta Brezilya'daki kapuçinlerin 700 yıldır taş aletler kullandığı bile tespit edilmiştir.[15] Daha önceden bizim de duyurduğumuz üzere, bonoboların da insanların Taş Devri'nde yaptıklarına benzer aletler kullandığına yönelik bulgular da bulunmaktadır.[16]

Tüm bunlardan yola çıkan araştırmacılar, 2009 yılında Nature dergisinde "Primat Arkeolojisi" başlığıyla yayınladıkları bir makalede, maymunların yeni yeni değil, en azından yüzlerce ve potansiyel olarak binlerce yıldır taş aletler kullandığını gösteren kanıtları ileri sürerek, insan-harici maymunlarda da insandaki gibi kültür olduğunu ileri sürmüştür.[1], [17]

"Taş Devri" İddiası Muhtemelen Abartılı!

Bu perspektiften bakınca, maymunların Taş Devri'ne girdiği fikri makul gözükmektedir. Ancak bir hayvanın bir "devir"den söz edecek kadar büyük bir kültürel değişimden geçmesi için, bu kültürün küçük gruplarda değil, türün tüm popülasyonları genelinde ve sürekli olarak gözlenmesi gerekmektedir. Bu kadar yaygın ve uzun soluklu gözlemler henüz yapılamamıştır.

Dahası, yapılan bazı çalışmalar şempanzelerde genel geçer bir taş alet yapımı algısı olmadığını göstermektedir. Örneğin Open Research Europe'da yayınlanan bir çalışmada araştırmacılar, şempanzelere taş aletler yapmaları için ihtiyaç duyacakları bütün malzemeleri vermiş olmalarına rağmen ve hatta onları bir müddet aç bıraktıktan sonra, taş aletler kullanarak açabilecekleri engellerin arkasına çok sevdikleri yiyecekleri koyarak teşvikler yaratmalarına rağmen, şempanzeler bunları kullanarak taş aletler yapamamış ve yiyeceklere ulaşamamıştır.[18]

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Bu araştırmada dikkat çekilen önemli bir detay, laboratuvar şartlarında insan-harici maymunların alet kullanımıyla ilgili olarak yapılan deneylerde, neredeyse her zaman insanların alet yapışını tekrar tekrar izleyen maymunlar kullanılmasıdır.[19] Bu maymunlar, gözlem yoluyla insanlardan alet yapmayı öğrenmekte ve bazı şartlarda bunu tekrar edebilmektedir. Ancak insanlar tarafından eğitilmeyen şempanzelerde taş yapmaya yönelik bir bilgi ve eğilim gözlenmemiştir. Dolayısıyla şempanzelerin kendi kültürüründe evrensel olarak taş alet yapmaya yönelik bir eğilim olmadığı söylenebilir; bir diğer deyişle, normalde şempanzeler ebeveynden yavruya aktarılan bir şekilde taş alet yapımını öğrenmemektedirler. Bu da "şempanzelerin Taş Devri'nde oldukları" iddiasını zayıflatmaktadır.

Sonuç

Elbette sunulmak istenen mesaja bağlı olarak burada verilen detaylar eğilip bükülerek potansiyel bir hikayeye güç kazandırılabilir. Örneğin "Taş Devri'ne girmek" derken kastedilenin, zaten yeni yeni taş aletler kullanmaya başladıkları olduğu, dolayısıyla genel geçer bir taş alet kullanımı görmek için birkaç bin yıl daha geçmesi gerektiği iddia edilebilir. Bu, makul bir iddia olabilir; fakat kültürel ve biyolojik evrimin gerçekten de o yönde ilerleyeceğini gösteren güçlü bir kanıt olmadıktan sonra, bu iddia bilimsel bir çeşit inanç olarak kalacaktır.

Dahası, hayvanların kendilerine has kültürleri olduğu konusunda artık dikkate değer hiçbir şüphe kalmamış olsa da muhtemelen bizimkinden oldukça farklı bir kültürel evrim rotası izleyecek olan şempanze kültürünü insansı terimlerle tanımlamak doğru değildir ve hatta yanıltıcı olabilir.

Tüm bu bulgular ışığında, birçok maymunun kısıtlı olarak da olsa taş alet kullanabildiklerini ama bunların genel geçer bir taş alet kültüründen söz etmek için yeterli olmadığı gerçeğini gözeterek, maymunların (veya spesifik bir türün) Taş Devri'ne girdiği iddiasının doğru olmaya yakın ama "Karışık" bir iddia olduğunu ve doğrularla yanlışları bir arada sunmasından ötürü yanıltıcı olabileceğini söylemek mümkündür.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
132
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Güldürdü 56
  • Merak Uyandırıcı! 35
  • Muhteşem! 21
  • İnanılmaz 18
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 17
  • Tebrikler! 14
  • Umut Verici! 12
  • Bilim Budur! 10
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 19/06/2024 09:56:22 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/12091

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Metabolizma
Evrim Ağacı Duyurusu
Çiftleşme
Evrim Tarihi
Uzun
Toprak
Olumsuz
Dinozor
Kartal
Tahmin
Video
Botanik
Diş Sorunları
Sayı
Savaş
Primat
Nöroloji
Allah
Nüfus
Bilim Tarihi
Zeka
Makroevrim
Demir
Avcı
Tohum
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Maymunlar Taş Devri'ne Girdi mi?. (10 Temmuz 2022). Alındığı Tarih: 19 Haziran 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/12091
Bakırcı, Ç. M. (2022, July 10). Maymunlar Taş Devri'ne Girdi mi?. Evrim Ağacı. Retrieved June 19, 2024. from https://evrimagaci.org/s/12091
Ç. M. Bakırcı. “Maymunlar Taş Devri'ne Girdi mi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 10 Jul. 2022, https://evrimagaci.org/s/12091.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Maymunlar Taş Devri'ne Girdi mi?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, July 10, 2022. https://evrimagaci.org/s/12091.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close