Matematikteki Bilinmeyen Olarak Kullanılan ''x'' Harfi Nereden Geliyor?

Hepimizin bildiği gibi matematikte bilinmeyen bir değişkene neredeyse istisnasız olarak "$x$" harfi verilir. Eğer ki birden fazla gerekiyorsa $y$ ve $z$ gibi diğer harflere de başvurulabilir; ancak $x$ harfi neredeyse her zaman ilk kullanılan bilinmeyen adıdır. Peki ama neden? Neden $a$, $b$, $c$ değil de, $x$? 

Bunun kökenine yönelik hipotezlerden birisi, İslam'ın işlevsel ve parlak olduğu dönemlere (kabaca 10. yüzyıl ve civarı) kadar gitmektedir. İslam coğrafyası, her zaman günümüzdeki gibi değildi. Bir zamanlar İslam coğrafyasında astronomi ve matematik başta olmak üzere birçok bilim dalı üzerinde araştırmalar yürütülürdü. Öyle ki bu coğrafya, bilimin beşiği olarak görülmekteydi. Diğer ülkelerin ezici bir çoğunluğunda din savaşları hakimken, İslam coğrafyası bilimin yeşertilip korunduğu bir coğrafya olarak güç kazanmaktaydı.

Ta ki bilim ve felsefenin "şeytan işi" olduğuna ve "sorgulama ve öğrenmenin inançsızlığa neden olduğuna" dair İslami görüşün yükselişe geçmeye başlamasına kadar... Günümüze kadar hükmeden ve günümüzde ekstra güç kazanan bu görüş, İslam coğrafyasındaki bilimin de ölüm fermanı olmuştur. Neyse ki İslam alimleri tarafından üretilen bilim yok olmamış, İspanya üzerinden Avrupa'ya ve oradan da diğer batılı ülkelere geçerek korunmuş ve üzerine yeni bilgiler inşa edilmeye devam edilmiştir. Özellikle 12. yüzyıldan sonra İslam coğrafyasında egemen konuma geçen "bilim düşmanlığı", ilerleme ve aydınlanma meşalesinin Avrupa'ya geçmesine vesile olmuş, İslam coğrafyası ise karanlığa ve gericiliğe doğru hızlı yolculuğuna koyulmuştur.

İşte bu medeniyetler arası bilim aktarımı sırasında çok ilginç birçok olay yaşanmıştır. Bunlardan birisi de, Avrupai dillerin İslam coğrafyasındaki dillerle, özellikle de Arapça ile pek uyumlu olmamasıdır. Birçok sözcük Avrupa dillerine çevrilirken sorunsuz çevrilmiştir. Örneğin "bambaşka şeyleri birbirine uydurma sistemi" anlamına gelen "el-cebr" sözcüğü, İngilizceye "algebra" olarak giriş yapmıştır. Birçok yıldızın ve gök cisminin adı Arapçadan Avrupa dillerine olduğu gibi geçmiştir; çünkü bunların kaşifleri ve uzun yıllar üzerinde çalışanlar İslam alimleridir. Dolayısıyla isim verme hakkı da onlara aittir.

Bu geçişte yaşananlardan birisi de, 10. yüzyıl İslam alimlerinin matematik üzerinde uğraşırken, çözmeye çalıştıkları değişkenler için Türkçede "bilinmeyen" anlamına gelen "şey" sözcüğünü kullanmış olmalarıdır. İslam coğrafyasından gelen bilimi Avrupa dillerine çevirmeye çalışan Orta Çağ İspanyol alimleri, "şey" sözcüğünü İspanyolcaya çevirmekte zorlanmışlardır, çünkü "ş" sesi İspanyolcada bulunmamaktadır. Buna bir süre çözüm bulamayan alimler, nihayetinde klasik Yunan dilinden "kai" bağlacını (görselde görülüyor: ϗ) veya "chi" ($\chi$ veya χ) harfini ödünç almışlardır. Görebileceğiniz gibi kai bağlacı da, Yunancada eğik bir $x$ harfi gibi yazılmaktadır. 

İşte "şey" sözcüğünün İspanyolcaya doğrudan çevrilememesi, klasik Yunancadaki kai harfinin İngilizceye çevrilirken görünümünden ötürü $x$ olarak alınmasıyla matematiğin meşhur "bilinmeyen sembolü" ortaya çıkmıştır.

Diller ve medeniyetler arası etkileşimin bilim ve insanlık üzerindeki etkisini görmenin harika bir yolu!

Alternatif Açıklamalar

Ancak her dilbilimci ve matematikçi, $x$'in kökenlerine dair bu anlatıyı kabul etmemektedir. Buna bağlı olarak bugüne kadar birden fazla köken anlatısı ileri sürülmüştür.

Bu köken hipotezlerinden birisi, René Descartes tarafından yazılan La Géométrie isimli kitapta bilinmezliği temsil etmek için alfabenin son 3 harfi olan $x$, $y$ ve $z$ harflerinin kullanılmasıdır. Descartes, değer bilinen değişkenler içinse alfabenin ilk harfleri olan $a$, $b$ ve $c$ harflerini kullanmıştır. Bazı dilbilimciler, Descartes'ın kullanımıyla Arapçadaki kullanım arasında da tarihsel bir ilişki bulunduğunu ileri sürmektedirler.

Ancak bu da herkes tarafından yaygın olarak kabul görmemektedir. Bunlardan birisi, Matematiksel Notasyonların Tarihi isimli kitabın yazarı Florian Cajori'dir. Ona göre, $x$ harfinin kullanımının Descartes veya Arapçayla doğrudan ilişkisini gösteren hiçbir kanıt yoktur. Bunun yerine, $x$'in kökeniyle ilgili çeşitli alternatif hipotezler ileri sürmekte:

• x harfinin Fransızca ve Latincede çok seyrek geçmesinden ötürü, bu harfi bilinmezlik için kullanmak, basımevlerinde dizgi sırasında kolaylık sağlamaktadır. Bu açıklama çok yaygın kabul görmez, çünkü Descartes $x$ harfinin dizgicilikten çok önce kullanmıştır. Fakat dilbilimciler, bunun $x$'in $y$ veya $z$'den daha popüler olmasının açıklaması olabileceğini düşünmektedirler.
• $x$ harfi ile dönemin Almancasındaki bilinmezlik sembolü arasındaki benzerlik, bu harfin neden bilinmeyen değişkenler için kullanıldığını açıklayabilir. Hatta Descartes da ara sıra Almancadaki sembolü kullanmaktadır.
• $x$ harfi, 1 sayısının üzerinin çizilmesiyle elde edilmektedir. Bu, İtalyan matematikçi Pietro Cataldi'nin geliştirdiği notasyonda, bilinmezliğin birinci kuvveti anlamına gelmektedir.

Anlayacağınız, $x$ harfinin kökeni tam olarak belli değil; ancak yukarıdaki açıklamalardan biri veya birkaçının doğru olması muhtemel. Sonuçta birçok matematikçi kendi notasyonlarını geliştirdi; örneğin J. H. Rahn, bilinmeyen değişkenler için küçük harfleri, bilinen değişkenler için büyük harfleri kullanırdı. Bunlardan biri veya birkaçı, matematiğin dolambaçlı tarihi içinde yaygınlık kazanıp, net bir kökene sahip olmaksızın popülerleşmiş olabilir.