Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Matematikteki Bilinmeyen Olarak Kullanılan ''x'' Harfi Nereden Geliyor?

Matematikteki Bilinmeyen Olarak Kullanılan ''x'' Harfi Nereden Geliyor?
4 dakika
58,484
Tüm Reklamları Kapat

Hepimizin bildiği gibi matematikte bilinmeyen bir değişkene neredeyse istisnasız olarak "xx" harfi verilir. Eğer ki birden fazla gerekiyorsa yy ve zz gibi diğer harflere de başvurulabilir; ancak xx harfi neredeyse her zaman ilk kullanılan bilinmeyen adıdır. Peki ama neden? Neden aa, bb, cc değil de, xx

Bunun kökenine yönelik hipotezlerden birisi, İslam'ın işlevsel ve parlak olduğu dönemlere (kabaca 10. yüzyıl ve civarı) kadar gitmektedir. İslam coğrafyası, her zaman günümüzdeki gibi değildi. Bir zamanlar İslam coğrafyasında astronomi ve matematik başta olmak üzere birçok bilim dalı üzerinde araştırmalar yürütülürdü. Öyle ki bu coğrafya, bilimin beşiği olarak görülmekteydi. Diğer ülkelerin ezici bir çoğunluğunda din savaşları hakimken, İslam coğrafyası bilimin yeşertilip korunduğu bir coğrafya olarak güç kazanmaktaydı.

Tüm Reklamları Kapat

Ta ki bilim ve felsefenin "şeytan işi" olduğuna ve "sorgulama ve öğrenmenin inançsızlığa neden olduğuna" dair İslami görüşün yükselişe geçmeye başlamasına kadar... Günümüze kadar hükmeden ve günümüzde ekstra güç kazanan bu görüş, İslam coğrafyasındaki bilimin de ölüm fermanı olmuştur. Neyse ki İslam alimleri tarafından üretilen bilim yok olmamış, İspanya üzerinden Avrupa'ya ve oradan da diğer batılı ülkelere geçerek korunmuş ve üzerine yeni bilgiler inşa edilmeye devam edilmiştir. Özellikle 12. yüzyıldan sonra İslam coğrafyasında egemen konuma geçen "bilim düşmanlığı", ilerleme ve aydınlanma meşalesinin Avrupa'ya geçmesine vesile olmuş, İslam coğrafyası ise karanlığa ve gericiliğe doğru hızlı yolculuğuna koyulmuştur.

İşte bu medeniyetler arası bilim aktarımı sırasında çok ilginç birçok olay yaşanmıştır. Bunlardan birisi de, Avrupai dillerin İslam coğrafyasındaki dillerle, özellikle de Arapça ile pek uyumlu olmamasıdır. Birçok sözcük Avrupa dillerine çevrilirken sorunsuz çevrilmiştir. Örneğin "bambaşka şeyleri birbirine uydurma sistemi" anlamına gelen "el-cebr" sözcüğü, İngilizceye "algebra" olarak giriş yapmıştır. Birçok yıldızın ve gök cisminin adı Arapçadan Avrupa dillerine olduğu gibi geçmiştir; çünkü bunların kaşifleri ve uzun yıllar üzerinde çalışanlar İslam alimleridir. Dolayısıyla isim verme hakkı da onlara aittir.

Tüm Reklamları Kapat

Bu geçişte yaşananlardan birisi de, 10. yüzyıl İslam alimlerinin matematik üzerinde uğraşırken, çözmeye çalıştıkları değişkenler için Türkçede "bilinmeyen" anlamına gelen "şey" sözcüğünü kullanmış olmalarıdır. İslam coğrafyasından gelen bilimi Avrupa dillerine çevirmeye çalışan Orta Çağ İspanyol alimleri, "şey" sözcüğünü İspanyolcaya çevirmekte zorlanmışlardır, çünkü "ş" sesi İspanyolcada bulunmamaktadır. Buna bir süre çözüm bulamayan alimler, nihayetinde klasik Yunan dilinden "kai" bağlacını (görselde görülüyor: ϗ) veya "chi" (χ\chi veya χ) harfini ödünç almışlardır. Görebileceğiniz gibi kai bağlacı da, Yunancada eğik bir xx harfi gibi yazılmaktadır. 

İşte "şey" sözcüğünün İspanyolcaya doğrudan çevrilememesi, klasik Yunancadaki kai harfinin İngilizceye çevrilirken görünümünden ötürü xx olarak alınmasıyla matematiğin meşhur "bilinmeyen sembolü" ortaya çıkmıştır.

Diller ve medeniyetler arası etkileşimin bilim ve insanlık üzerindeki etkisini görmenin harika bir yolu!

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Alternatif Açıklamalar

Ancak her dilbilimci ve matematikçi, xx'in kökenlerine dair bu anlatıyı kabul etmemektedir. Buna bağlı olarak bugüne kadar birden fazla köken anlatısı ileri sürülmüştür.

Bu köken hipotezlerinden birisi, René Descartes tarafından yazılan La Géométrie isimli kitapta bilinmezliği temsil etmek için alfabenin son 3 harfi olan xx, yy ve zz harflerinin kullanılmasıdır. Descartes, değer bilinen değişkenler içinse alfabenin ilk harfleri olan aa, bb ve cc harflerini kullanmıştır. Bazı dilbilimciler, Descartes'ın kullanımıyla Arapçadaki kullanım arasında da tarihsel bir ilişki bulunduğunu ileri sürmektedirler.

Ancak bu da herkes tarafından yaygın olarak kabul görmemektedir. Bunlardan birisi, Matematiksel Notasyonların Tarihi isimli kitabın yazarı Florian Cajori'dir. Ona göre, xx harfinin kullanımının Descartes veya Arapçayla doğrudan ilişkisini gösteren hiçbir kanıt yoktur. Bunun yerine, xx'in kökeniyle ilgili çeşitli alternatif hipotezler ileri sürmekte:

  • x harfinin Fransızca ve Latincede çok seyrek geçmesinden ötürü, bu harfi bilinmezlik için kullanmak, basımevlerinde dizgi sırasında kolaylık sağlamaktadır. Bu açıklama çok yaygın kabul görmez, çünkü Descartes xx harfinin dizgicilikten çok önce kullanmıştır. Fakat dilbilimciler, bunun xx'in yy veya zz'den daha popüler olmasının açıklaması olabileceğini düşünmektedirler.
  • xx harfi ile dönemin Almancasındaki bilinmezlik sembolü arasındaki benzerlik, bu harfin neden bilinmeyen değişkenler için kullanıldığını açıklayabilir. Hatta Descartes da ara sıra Almancadaki sembolü kullanmaktadır.
  • xx harfi, 1 sayısının üzerinin çizilmesiyle elde edilmektedir. Bu, İtalyan matematikçi Pietro Cataldi'nin geliştirdiği notasyonda, bilinmezliğin birinci kuvveti anlamına gelmektedir.

Anlayacağınız, xx harfinin kökeni tam olarak belli değil; ancak yukarıdaki açıklamalardan biri veya birkaçının doğru olması muhtemel. Sonuçta birçok matematikçi kendi notasyonlarını geliştirdi; örneğin J. H. Rahn, bilinmeyen değişkenler için küçük harfleri, bilinen değişkenler için büyük harfleri kullanırdı. Bunlardan biri veya birkaçı, matematiğin dolambaçlı tarihi içinde yaygınlık kazanıp, net bir kökene sahip olmaksızın popülerleşmiş olabilir.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
43
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 36
  • Merak Uyandırıcı! 22
  • İnanılmaz 13
  • Muhteşem! 12
  • Bilim Budur! 9
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 8
  • Umut Verici! 7
  • Güldürdü 4
  • Üzücü! 4
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: TED | Arşiv Bağlantısı
  • L. Davis. Why Do We Use The Letter X To Represent The Unknown?. (10 Haziran 2014). Alındığı Tarih: 6 Eylül 2019. Alındığı Yer: Gizmodo | Arşiv Bağlantısı
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 13/04/2024 11:59:51 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/4883

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Kimyasal Bağ
Aslan
Değişim
Kamuflaj
Süt
Virüs
Doğa Gözlemleri
Viral
Hastalık Yayılımı
Dağılım
Manyetik Alan
Bilimkurgu
Grip
Uçma
Yıl
Elementler
Kuşlar
Hominidae
Mistik
Etimoloji
Teyit
Dinozor
Sars-Cov-2 (Covid19 Koronavirüs Salgını)
Kitlesel Yok Oluş
Psikanaliz
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
T. Moore, et al. Matematikteki Bilinmeyen Olarak Kullanılan ''x'' Harfi Nereden Geliyor?. (9 Ocak 2017). Alındığı Tarih: 13 Nisan 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/4883
Moore, T., Bakırcı, Ç. M. (2017, January 09). Matematikteki Bilinmeyen Olarak Kullanılan ''x'' Harfi Nereden Geliyor?. Evrim Ağacı. Retrieved April 13, 2024. from https://evrimagaci.org/s/4883
T. Moore, et al. “Matematikteki Bilinmeyen Olarak Kullanılan ''x'' Harfi Nereden Geliyor?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 09 Jan. 2017, https://evrimagaci.org/s/4883.
Moore, Terry. Bakırcı, Çağrı Mert. “Matematikteki Bilinmeyen Olarak Kullanılan ''x'' Harfi Nereden Geliyor?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, January 09, 2017. https://evrimagaci.org/s/4883.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close