Evrim Ağacı
Reklamı Kapat
Reklamı Kapat

Bu yazı, Edge isimli kaynaktan birebir çevrilmiştir. Çevirmen tarafından, metin içerisinde (varsa) açıkça belirtilen kısımlar haricinde, herhangi bir ekleme, çıkarma veya değişiklik yapılmamıştır. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

1967 yılında, Richard Dawkins bir ‘mem’, yani kendisini kopyalayabilen ve Darwinci seçilim geçirebilen bir kültür aktarım birimi fikrini ortaya attı. "Mem", herkesin bilişsel araç kiti için son derece başarılı bir katkı olmuştur. Benim düşünceme göre bir ‘mem’ kavramı, kültürel çekici kavramının yerine konulmasa bile en azından ona ek olarak veya onun destekleyicisi olarak kullanılmalıdır.

‘Mem’ kelimesinin başarısı aslında, en azından görünene göre, mem fikrinin bir ilüstrasyonudur; öyle ki bu kelime milyarlarca kez kullanılmıştır ve halen kullanılmaya devam etmektedir. Ancak bu kelime kullanılmaya devam edildiği sürece tekrar edilen şey gerçekten ‘mem fikri’ midir? Aslına bakarsanız, hayır. ‘Memetikçiler’in çok sayıda farklı ‘mem’ tanımları olmasının yanı sıra bu kelimeyi kullanan çoğu kişinin bir ‘mem’in aslında ne olduğu hakkında net bir bilgisi yoktur, ki bu daha da önemlidir. Bu terim her seferinde durumla alakalı belirsiz bir anlam ile kullanılmaktadır. Bütün bu anlamlar birbiriyle örtüşmektedir ancak bunlar birbirlerinin tekrarı değillerdir. Bütün bunlardan sonra, ‘mem’ kelimesinin aksine, ‘mem fikri’ aslında iyi bir mem örneği olmayabilir!

‘Mem fikri’ olayı genel bir bulmacayı örneklemektedir. Kültürler, fikirler, normlar, masallar, yemek tarifleri, danslar, ritüeller, araçlar, uygulamalar ve benzeri tekrar tekrar üretilen ögeler içermektedirler. Kendi içlerindeki çeşitliliklere rağmen irlanda yahnisinin bir irlanda yahnisi olması, Kırmızı Başlıklı Kız’ın Kırmızı Başlıklı Kız olması ve sambanın samba olması gibi, bu ögeler toplumsal alan ve zaman üzerinde özbenzeş, yani kendine benzer şekilde kalmaya devam etmektedirler. Kültürdeki bu istikrarı makro seviyede açıklamanın en net yolu, en azından görünene göre, bireylerarası aktarımda, yani mikro seviyede sadakatin olduğunu varsaymaktır. Kırmızı Başlıklı Kız özüne sadık şekilde tekrarlanmış olmalı ki yüzlerce yıllık sözlü aktarım boyunca özbenzeşliğini yani kendine benzerliğini korumayı başarmıştır. Aksi takdirde hikaye her türlü şekilde ordan oraya sürüklenirdi ve öykünün kendisi kumun üzerindeki bir su damlası gibi yok olup giderdi. Makro istikrar mikro sadakat demektir, değil mi? Aslına bakarsanız, hayır. Aktarımın mikro süreçlerini incelediğimizde – yazılı basım veya internet yönlendirmesi gibi sıkı kopyalama tekniklerini kullananları bir kenara bırakarak - gözlemlediğimiz şey modelin korunmasının ve vericinin kapasitelerine ve çıkarlarına uygun bir versiyon oluşturulmasının bir karışımıdır. Bir versiyondan sonrakine, değişiklikler küçük olabilir, ancak nüfus ölçeğinde gerçekleştiğinde, bunların kümülatif etkileri kültürel öğelerin istikrarı ile uyuşmalıdır. Ancak beklenenin aksine, uyuşmazlar. İşte bahsettiğimiz bulmaca da burada karşımıza çıkmaktadır. Eğer istikrarı açıklayan şey sadakat değil ise, nedir?

Kültür parçacıklarının – veya bu kavramı biraz daha seyreltmek istersek; ‘mem’lerin- kendine benzerliklerini sürdürebilmelerinin nedeni tekrar tekrar kopyalanmaları değildir. Bunu yapabilmelerinin nedeni sürekli tekrarlanan aktarımlarındaki hemen hemen bütün dönümlerinde meydana gelen çeşitliliklerin, başlangıç modelinden her yönüyle uzaklaşarak 'rastgele yürüyüş' ile sonuçlanma eğilimlerinden ziyade kültürel atraktörlerin çekimine kapılma eğiliminde olmalarıdır. Kırmızı Başlıklı Kız’ı kurdun çocuğu yediği bir son ile bitirmek hatırlaması daha kolay bir hikaye yaratırdı, ancak bir Mutlu Son çok güçlü bir kültürel çekicidir. Yalnızca kurdun yemeğiyle sonlanan hikayeyi duymuş bir kişi, tahminimce ya hikayeyi asla anlatmaz – ki bu bir seçilimdir - ya da hikayeye mutlu bir son yaratarak onu değiştirir, işte bu bir atraksiyon, yani çekiciliktir. Kırmızı Başlıklı Kız baştan beri aslına sadık kalınmış bir şekilde çoğaltıldığı için değil, bütün alternatiflerinde var olan çeşitliliklerinin diğer çeşitliliklerin etkisini yok etme eğiliminde olması sebebiyle kültürel olarak istikrarlı bir şekilde kalmayı başarmıştır.

Kültürel çekiciler neden var olmalıdırlar? Çünkü bizim akıllarımızda, vücutlarımızda ve çevremizde fikirleri ve davranışları yorumlama ve *yeniden üretme* şeklimizi etkileyen önyargı faktörleri vardır. (‘yeniden üretme’ ifadesini ** ile belirtmemin nedeni bizim çoğunlukla alışılagelmiş kopyalama mantığını kullanarak yeniden üretmek yerine, aynı türden yeni bir simge yaratmamızdır.) Bu önyargı faktörleri bir toplumda paylaşıldığı zaman kültürel çekiciler ortaya çıkar.

İşte birkaç basit örnek:  

Yuvarlanmış sayılar kültürel çekicilerdir; hatırlanmaları daha kolaydır ve magnitüdler (büyüklükler) için daha uygun semboller sağlarlar. Bu nedenle yirminci evlilik yıl dönümlerini, dergilerin yüzüncü nüshalarını, bir plağın satılan bir milyonuncu kopyasını vb. kutlarız. Bu, dolayısıyla, yuvarlanmış sayıların hemen aşağısında fiyatlar için özel bir kültürel çekici yaratır: $9.99 veya $9,990 olası fiyat etiketleridir, böylece daha yüksek bir meblağ çağrışımından kaçınılmış olur.

Tekniklerin ve eserlerin yayılımında, yeterlilik güçlü bir kültürel çekicidir. Büyüklerinden, nasıl ok ve yay yapılıp kullanılacağını öğrenen Paleolitik çağ avcıları yaşlılarını taklit ederlerken ok atmada mümkün olduğunca iyi olmaktan daha fazlasını amaçlamıyorlardı. Yetkin olmanın çok da fazla farklı yolu olmadığı bir zamandaki bu yeterlilik çekiciliği, çeşitli teknik geleneklerin kültürel istikrarını (ve de tarihi dönüşümlerini) aslına sadık kopyalamadan çok daha fazla açıklamaktadır.

Prensipte insanların hayal edebileceği doğaüstü varlıkların çeşitliliğinin bir sınırı olmaması gerekmektedir. Ancak, Pascal Boyer’in iddia ettiği gibi, insan dinlerinde böyle varlıkların yalnızca kısıtlı bir repertuarından faydalanılmaktadır. Hayaletler, tanrılar, ataların ruhları, ejderhalar vb. bu hayali varlıkların –– tamamının ortak iki özelliği vardır. Bir yandan, bunların hepsi yaşayan varlıklar hakkındaki bazı başlıca mantıksal beklentileri ihlal ederler: fanilik beklentisi, birine ya da tek bir türe ait olma beklentisi, kişinin bilgiye erişiminde sınırlı olma beklentisi vb. Diğer bir yandan, bütün diğer mantıksal beklentileri karşılarlar ve bu yüzden doğaüstülüklerine rağmen oldukça tahmin edilebilirlerdir. Neden böyle olması gerekmektedir? Çünkü ‘minimal olarak mantık dışı’ (Boyer’in tabiri) olmak ‘ilişkili gizemlere’ (benim tabirim) yol açar ve bu bir kültürel çekicidir. Bundan daha az veya fazla mantık dışı olan hayali varlıklar, ya unutulurlar ya da bu çekici doğrultusunda dönüştürülürler.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Peki ‘mem’ meminin etkisine kapıldığı çekici hangisidir? Mem fikri – veya daha ziyade onun önemsizleştirilmiş versiyonlarının bir grubu – tekrar tekrar özüne sadık şekilde kopyalandığı için çağdaş kültürün olağanüstü bir parçası haline gelmemiştir. Bunun nedeni konuşmamızın çoğunlukla, kültürün gitgide, özellikle kitle iletişim ve internet çağında daha fazla ortaya çıkan çok başarılı parçaları etrafında şekillenmesi ve içinde yaşadığımız dünyayı kavrayışımızla gerçekten oldukça ilişkili olmasıdır. Bunların ne olduğunu ve nasıl ortaya çıktıklarını iyi anlamadığımız zamanlarda bile – hatta, muhtemelen, özellikle böyle zamanlarda – ilgimizi çekmektedirler. ‘Mem’ in anlamı bu çarpıcı ve şaşırtıcı nesnelere işaret edebilmesi için Dawkins’in sarih bilimsel fikrinden bir araca/vesileye sürüklenmiştir.

İşte benim cevabım buydu. İzin verirseniz (zamanın cevaplayacağı) bir soruyla bitirmek istiyorum: Kültürel çekici fikrinin kendisi, versiyonlarından birisinin sırası geldiğinde bir 'mem' olabilmesi için bir kültürel çekiciye yeterince yakın mı?

Çeviren: Rıdvan Ekinci

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Edge | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 26/09/2020 22:31:22 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/5291

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Kategoriler ve Etiketler
Tümünü Göster
Güncel
Karma
Agora
Meteor
Astronot
İklim Değişikliği
Entropi
Kertenkele
Türkiye
Elektron
Koronavirüs
Psikoloji
Astronomi
Böcek
Eşey
İspat Yükü
Bilgi Felsefesi
Goril
Uzaylı
Albert Einstein
Tedavi
Evrim Teorisi
Gıda
Gelişim
Viral
Astrobiyoloji
Doğru
Yörünge
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Yasa, arzudan bağımsız mantıktır.”
Aristoteles
Geri Bildirim Gönder