Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Kronik Stres Beyni Nasıl Etkiliyor? Stresle Başa Çıkmak İçin Ne Yapılmalı?

Kronik Stres Beyni Nasıl Etkiliyor? Stresle Başa Çıkmak İçin Ne Yapılmalı?
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, The Conversation isimli kaynaktan birebir çevrilmiştir. Çevirmen tarafından, metin içerisinde (varsa) açıkça belirtilen kısımlar haricinde, herhangi bir ekleme, çıkarma veya değişiklik yapılmamıştır. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Stres, günlük yaşantının bir parçasıdır. Hatta biraz stresli olmak iyi bile olabilir. Stresli olayların üstesinden gelebilmek bireyleri daha dirençli hale getirebilir.

Ancak stres şiddetli ya da kronik olduğunda (örneğin bir evliliğin ya da ilişkinin bitmesinden, ailede gerçekleşen bir ölümden ya da zorbalıktan kaynaklanan), bu duruma müdahale edilmesi gerekir. Çünkü tekrarlanan stresin beyinde ciddi etkileri vardır; bu tür bir stres, fizikselden psikolojiğe bir dizi riski doğurur.

Tekrarlanan stres, vücutta oluşan kalıcı iltihaplanmanın en önemli tetikleyicilerinden biridir. Kronik iltihaplanma da diyabet ve kalp hastalığı gibi birçok sağlık sorununa yol açabilir. Beyin normalde, dolaşımdaki moleküllerden bir kan-beyin bariyeri ile korunur. Ancak tekrarlanan stres halinde, bu bariyer sızdırır hale gelir ve dolaşımdaki enflamatuar (iltihaba neden olan) proteinler beyne girebilir.

Beyindeki hipokampus bölgesi, öğrenme ve hafıza kullanımında kritik bir bölgedir ve özellikle bu tür tehlikelere karşı oldukça savunmasızdır. Araştırmalar, iltihaplanmanın motivasyona ve zihinsel çevikliğe bağlı beyin sistemlerini olumsuz yönde etkileyebileceğini göstermiştir. 

Kronik stresin; kortizol ve kortikotropin salgılatıcı faktör (KSF ya da CRF) de dahil olmak üzere beyindeki çeşitli hormonlar üzerinde de etkisi vardır. Yüksek ve uzun süreli kortizol seviyesi hipokampusun büzülmesinin yanı sıra duygudurum bozukluklarına yol açar. Ayrıca düzensiz adet döngüsü gibi birçok fiziksel soruna da neden olur.

Ruh Hali, Biliş ve Davranış

Kronik stresin, dünya çapında engellilik halinin en önemli nedeni olan depresyona yol açabileceği iyi bilinen bir gerçektir. Bu, aynı zamanda tekrarlayan bir durumdur. Depresyon yaşayan insanlar, özellikle stres altında olma söz konusu olduğunda, depresyon nöbetleri açısından risk altındadır.

Bunun birçok nedeni vardır. Bu nedenlerin beyindeki değişikliklerle bağlantılı olması kuvvetle muhtemeldir. Stres hormonlarına ve sürekli iltihaplanmaya devamlı olarak maruz kalmanın neden olabileceği yapısı bozulmuş hipokampus, depresyonla mücadele eden hastalarda sağlıklı insanlardan daha sık görülür.

Kronik stres, beyinde serotonin de dahil olmak üzere, biliş ve ruh halini düzenleyen kimyasalları da değiştirir. Serotonin, duygudurum düzeni ve kişinin iyi hissetmesi için oldukça önemlidir. Seçici serotonin geri alım inhibitörleri (İng: selective serotonin reuptake inhibitors, SSRI); depresyonu olan kişilerde, beyindeki serotonin aktivasyonunu gerçekleştirmek için kullanılır.

Uyku durumu ve sirkadyen ritim bozukluğu (Ç.N: kişinin rutin işler için gereken saatte uyanamaması ve uyuyamaması sorunu), depresyon ve anksiyete dahil olmak üzere birçok psikiyatrik bozuklukta yaygın görülen iki özelliktir. Kortizol gibi stres hormonları, uykuyu düzenlemede oldukça önemli rol oynar. Yüksek kortizol seviyesi bu nedenle uykuyu engeller. Uyku düzeninin ve sirkadiyen ritimlerin onarımı bu yüzden bu durumlar için bir tedavi seçeneği olabilir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Depresyonun ciddi sonuçları olabilir. Yapılan çalışmalar, depresyonun hem planlama ve problem çözme gibi duygusal olmayan alanlarda hem de olumsuz bilgiye karşı dikkatli önyargı oluşturma gibi duygusal ve sosyal alanlarda bilişi bozduğunu göstermiştir.

Depresyon ve anksiyeteye ek olarak; kronik stres ve işteki etkisi, günlük yaşamda artan bilişsel başarısızlık sıklığına bağlı olan tükenmişlik sendromlarına yol açabilir. Bireylerin iş veya okulda artan iş yükünü üstlenmeleri gerektikçe, başarı duygusu azalıp kaygı durumu artabilir. Bu durum tehlikeli bir kısır döngü oluşturabilir. 

Stres, rasyonel düşünme ve duygular arasındaki dengeye de olumsuz etki edebilir. Örneğin; yeni koronavirüsün küresel yayılımıyla ilgili strese sebep olan haberler, insanların el dezenfektanı, peçete ve tuvalet kağıdı istiflemesine neden oldu. Hükümetler tarafından mevcut stoğun yeterliliği konusunda verilen güvenceye rağmen, marketlerde raflar boş kaldı.

Bunun nedeni, stresin beyni "alışkanlık sistemine" (İng: "habit system") geçmeye zorlamasıdır. Birey stres altındayken, ön beynin tabanında yuvarlak bir yapı olan putamen gibi bölgeler daha fazla aktivasyon gösterir. Bu aktivasyon da istifleme davranışıyla ilişkilendirilir. Ek olarak; stresli durumlarda, sosyal ilişkilerin değerlendirilmesi ve korkuların öğrenilmesi gibi duygusal bilişte rol oynayan ventromedial prefrontal korteks, irrasyonel korkuları artırabilir. Sonuç olarak bu korkular, beynin sakin bir şekilde rasyonel kararlar verme yeteneğini geçersiz kılar.

Stresinden Üstesinden Gelmek

Peki, kronik stresle nasıl mücadele edilebilir?

Bu durumla başa çıkmanın pek çok yolu vardır. Birleşik Krallık Hükümeti'nin yürüttüğü bir öngörü projesi olan Zihinsel Sermaye ve Refah Projesi (İng: Foresight Project on Mental Capital and Wellbeing), stresle başa çıkmak için kanıtlara dayalı çözüm yolları sunuyor.

Örneğin, egzersiz yapmanın kronik strese karşı fayda sağladığı biliniyor. Egzersiz yapmak, anti-inflamatuar bir cevapla vücuttaki iltihaplanmayı önler. Aynı zamanda, hipokamus gibi önemli alanlardaki yeni beyin hücrelerinin üretimini -nörojenezi- artırır. Ruh halini, bilişi ve fiziksel sağlığı geliştirir.

Stresi yenmenin diğer bir yolu da; aile, arkadaş ve komşular gibi çevredeki insanlarla iletişim kurmaktır. Stres altındayken, arkadaşlarla veya aile üyeleriyle hoş vakit geçirip rahatlamak bireyi stresten uzaklaştırır, strese neden olan duyguları azaltır.

Öğrenme de bir başka yöntemdir. Eğitim, olumsuz olaylar yaşandığında koruma sağlayan bilişsel bir rezerv yani düşünme yetisi stoğu sağlar. Bireyin bilişsel rezervi ne kadar iyiyse, depresyon ve biliş problemlerinden muzdarip olma ihtimalinin o kadar az olduğu biliniyor.

Bir diğer yöntem; çevreye dikkat etmeyi ve dünyayı anlamayı, "şu an"da vakit geçirmeyi sağlayan farkındalıktır. Paylaşımcı olmak da başa çıkma yöntemlerinden biridir. Bir oluşumda gönüllü olmak ya da bir hayır kurumuna bağışta bulunmak, beyindeki ödül sistemini harekete geçirir ve yaşamla ilgili olumlu duyguları teşvik eder. 

Ancak en önemlisi; kronik stres durumunda, hiçbir önlem almayıp bu durumun geçmesini beklememek gerektiğidir. Erken teşhis ve etkili erken tedavi, iyi bir sonucun ve sağlığın anahtarıdır. Ruh halini, düşünceleri ve fiziksel sağlığı iyileştirmek için bütünsel bir şekilde hareket edilmesi gerektiği unutulmamalıdır.

Ve stres kişiyi bir girdap gibi içine çekene kadar beklenmemelidir. Nihayetinde önemli olan, kişinin beynini tüm yaşamı boyunca formda tutması gerektiğini öğrenmesidir.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 15
  • Muhteşem! 8
  • Umut Verici! 4
  • Bilim Budur! 2
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Üzücü! 1
  • Grrr... *@$# 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: The Conversation | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 20/10/2020 18:02:15 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8526

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Karma
Agora
Matematik
Güneş Sistemi
Zehir
Albert Einstein
Sinaps
Dişler
İnsanın Evrimi
Çocuk
Göğüs
Göz
Deniz
İhtiyoloji
Doktor
Devir
Sağlık Örgütü
Böcek
Evrim
Bilim
Botanik
Homeostasis
Balina
Kozmik Mikrodalga Arkaplan Işıması (Cmb)
Yüz
Evrimsel Biyoloji
Kemik
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Herkesten yeteneği kadar, herkese ihtiyacı kadar...”
Karl Marx
Geri Bildirim Gönder