Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat

Kozmik Işınlar Nedir?

Arkeoloji ve Paleontolojide Kullanılan Meşhur Karbon-14 Tarihlendirme Yöntemini de Mümkün Kılan Uzaylı Işınlar!

Kozmik Işınlar Nedir? Pixabay
3 dakika
7,102
Tüm Reklamları Kapat

Kozmik ışınlar, dünya dışında üretilen yüksek enerjili parçacıklardır. İçeriğine bakacak olursak %99 oranında atom çekirdeklerinden, %1 oranında serbest elektronlardan oluştuklarını görüyoruz. Ayrıca içeriğinde antiproton ve pozitron gibi antiparçacıklar da bulunuyor. Yapılan çalışmalara göre kozmik ışınların %0.01'i antiparçacıklardan oluşuyor ve bu da galaksimizdeki ve evrendeki madde-antimadde asimetrisini bir kez daha kanıtlıyor. Antimadde ile ilgili daha fazla bilgiyi buradan alabilirsiniz.

Kozmik Işınlar Nasıl Keşfedildi? 

19. yüzyılda Henri Becquerel’in radyoaktiviteyi keşfetmesinden sonra atmosferdeki iyonizasyonun nedeninin dünya kabuğundaki radyoaktif elementler olduğu düşünülüyordu. Ancak 20. yüzyılın başlarında yapılan deneyler sonucu bu radyoaktivitenin yükseklere çıkıldıkça arttığı anlaşıldı. Demek oluyordu ki, atmosferdeki iyonizasyondan Dünya’daki radyoaktif elementler sorumlu değildi.

Bu durumda akla ilk gelen Güneş oluyordu tabii ki; fakat Güneş tutulması sırasında yapılan deneyler sonucu, iyonizasyondan Güneş’in de sorumlu olmadığı anlaşıldı. Bu araştırmayı yapan Avustralyalı bilim insanı Victor Francis Hess 1936 yılında Nobel fizik ödülünü aldı.

Tüm Reklamları Kapat

Bugün biliyoruz ki kozmik ışınların büyük çoğunluğu süpernova patlamalarında oluşur. Güneş tarafından üretilen kozmik ışınlar da vardır ancak onların enerjisi oldukça düşüktür. Enerjisi çok yüksek olan kozmik ışınlar, diğer galaksilerin merkezinde bulunan kara deliklerden güç alırlar. Bir diğer kozmik ışın kaynağı ise Cygnus X-3 adlı bir gök cismi. Bu gök cisminin bir nötron yıldızı veya mikrokuasar olduğu düşünülmekte ve ultra yüksek enerjili bir kozmik ışın kaynağı olduğu bilinmektedir.

Kutup Fecri

Kozmik ışınlar, büyük ölçüde elektriksel yüke sahip parçacıklardan oluştuğundan Dünya’nın manyetik alanının etkisine kalırlar. Bunun sonucunda da kozmik ışınlar manyetik kutup bölgelerinde çok daha yoğun olur. Bu da kutup ışıkları dediğimiz görsel şöleni meydana getirir. Aurora olarak da bilinen bu ışıklarla ilgili daha fazla bilgiyi buradan alabilirsiniz.

Her ne kadar harika bir doğa olayına neden olsa da kozmik ışınlar, geniş bir enerji yelpazesine sahip yüksek hızlı atom çekirdekleri olmalarından dolayı mikroskobik birer mermi gibi hareket ederler. Öyle ki yapılara ve canlı hücrelere ciddi zararlar verebilirler.

Dünya’nın atmosferi ve manyetik alanı bizi yüksek enerjili birincil kozmik ışınlardan korumaktadır. Birincil kozmik ışınlar, atmosferdeki atomlarla çarpışmaları sonucu enerjileri daha düşük olan ikincil kozmik ışınları oluştururlar. İkincil kozmik ışınların içerisinde yarı ömrü oldukça kısa olan müon gibi parçacıklar bulunmaktadır. Müon elektrondan daha ağır, eksi yüklü bir temel parçacıktır. Müonla yapılan bazı deneyler Einstein’ın özel görelilik kuramının öngördüğü zaman genişlemesi ve Lorentz daralması olaylarını kanıtlar niteliktedir. Kozmik ışınlardaki bu parçacıkların popülasyon analizi bize onların referansları hakkında ipuçları verir.

Tüm Reklamları Kapat

Kozmik ışınların geldikleri noktayı nasıl saptayabildiğimizi merak ediyor olabilirsiniz. Sonuçta bu yüklü parçacıklar uzaydaki yıldızların ve diğer nesnelerin manyetik alanlarından etkileniyor ve yönlerini değiştiriyorlar. Dünya’ya vardıklarında ise nereden gelmiş olduklarını saptamak zorlaşıyor. Bu sorunu nötrino dediğimiz parçacıklar ile çözüme kavuşturuyoruz. Nötrinolar neredeyse hiç kütlesi ve elektrik yükü olmayan parçacıklardır. Hiçbir madde ile etkileşime girmeden dümdüz ilerlerler. Bu sayede kaynaklarını saptamak kolaylaşır.

Kozmik Işınlar ve C-14

C-14, radyoaktif bir karbon izotopudur. Yarı ömrü 5730 yıl olan karbon-14, kozmik ışınlar nedeniyle oluşur. Bu süreci şöyle açıklayabiliriz: 

Kozmik ışınlar Dünya atmosferi ile etkileşime girdiğinde havadaki atomlardan yüksek enerjili nötron koparırlar. Bu nötronlar, havada bolca bulunan azot atomlarına çarparak onlardan bir proton ayırırlar. Bir proton kaybedip bir nötron kazanan azot atomu, artık 8 nötronu olan bir karbondur. Böylelikle oldukça kararsız olan C-14 atomu oluşur. 

Bu kararsız karbon atomu havada tek başına dolaşmaktansa oksijen atomuyla birleşerek karbondioksiti oluşturur. Bitkiler fotosentezle C-14 içeren karbondioksiti alırlar. Bitkide depolanmış olan karbon-14, onu yiyen canlılara da geçer. Canlı öldüğünde karbon-14 alımı da bitmiştir. Ölü canlıdaki karbon-14 bozunmaya başlar ve azota dönüşüp havaya karışır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Arkeoloji ve paleontolojide yaş tayini için kullanılan C-14 yöntemi bu özelliklerden yararlanır. Kozmik ışınlar nedeniyle atmosferde karbon-14 üretim oranı neredeyse sabittir. Buna karşılık katı madde içindeki C-14 izotopu 5730 yıllık bir yarı ömür ile bozunmaktadır. Arkeolojik dönem materyalleri içindeki C-14 derişimi atmosferdeki derişimle karşılaştırılarak canlının ne zaman öldüğü bulunabilir.

Sonuç olarak, neredeyse pek çok yerde karşımıza çıkan kozmik ışınlar, bu sonsuz evrenin bir parçası olduğumuzu bize tekrar hatırlatıyor ve çok uzaklardan mesajlar getirmeye devam ediyorlar. Tek yapmamız gereken onlara kulak vermek ve hikayelerini dinlemek...

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
48
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 13
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 7
  • Merak Uyandırıcı! 6
  • Tebrikler! 5
  • Bilim Budur! 4
  • İnanılmaz 2
  • Güldürdü 1
  • Umut Verici! 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 22/06/2024 12:55:11 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8128

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Çevre
Evrim Tarihi
Diş Hekimi
2019-Ncov
İklim
Karar
Modern
Diş Hekimliği
Nükleer
Cinsel Seçilim
Tohum
Kök Hücre
Damar
Sinirbilim
Hava
Kuantum
Gıda
Roma
Radyoaktif
Tutarlılık
Kadın Doğum
Koaservat
Antropoloji
Safsata
Mars
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Kafana takılan neler var?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
Evrim Ağacı'na Destek Ol

Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katın.

Evrim Ağacı'nı Takip Et!
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
A. D. Özsoy, et al. Kozmik Işınlar Nedir?. (19 Aralık 2019). Alındığı Tarih: 22 Haziran 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/8128
Özsoy, A. D., Bakırcı, Ç. M. (2019, December 19). Kozmik Işınlar Nedir?. Evrim Ağacı. Retrieved June 22, 2024. from https://evrimagaci.org/s/8128
A. D. Özsoy, et al. “Kozmik Işınlar Nedir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 19 Dec. 2019, https://evrimagaci.org/s/8128.
Özsoy, Asude Didar. Bakırcı, Çağrı Mert. “Kozmik Işınlar Nedir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, December 19, 2019. https://evrimagaci.org/s/8128.
ve seni takip ediyor

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close