Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Heterokroni, Neoteni (Çocuk Görünümlülük) ve Sıçramalı Evrim

Heterokroni, Neoteni (Çocuk Görünümlülük) ve Sıçramalı Evrim Last Word On Nothing
18 dakika
17,049
  • Embriyoloji
  • Makroevrim
Evrim Ağacı Akademi: Evrimi Anlamak Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrimi Anlamak yazı dizisinin 52. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan ""Tesadüf" Geliyor, Kaçın! Bilimde "Şans" ve "Tesadüf" Kavramlarına Yer Yok mu?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al

Heterokroni (İng: Heterochrony), biyolojide, zamanın akışı içerisinde gelişimsel süreç dahilinde, yani birey ömrü içerisinde, meydana gelen boyut ve şekil değişimlerinin genel adıdır. Burada ilk etapta dikkatinizi çekmesi gereken nokta "bireyin ömrü içerisinde" tabiridir. Bildiğiniz gibi evrim, bireylerin ömürleri içerisinde olmaz, bir süreçtir. Evrimi gözleyebilmek için yüzlerce ve hatta binlerce nesli incelemek gerekmektedir. Tek bir bireyi ele aldığınızda, asla evrimi gözleyemezsiniz, zira hiçbir canlı ömrü boyunca evrim geçirmez. Evrim geçirenler, popülasyon içindeki özelliklerdir. Bunu genellikle genler bazında inceleriz; ancak genlerin popülasyon içindeki dışavurumu olan fiziksel özelliklerin popülasyon içi ortalamalarının zaman içinde değişimi de evrimsel değişimi tespit etmekte kullanılabilir.

Heterokroni ise, bir bireyin gelişimsel süreci dahilinde (doğmasından ölmesine kadar geçen süre olarak genişletilebilir) gösterdiği boyutsal ve şekilsel değişimlerin tamamıyla karşılaşırız.

Tüm Reklamları Kapat

Kendinizden de fark ettiğiniz ve belki diğer canlılarda da bildiğiniz gibi canlıların çok büyük bir kısmı doğduğu ile aynı şekilde ölmezler, ömürleri boyunca değişim, gelişim gösterirler. Bu, evrimsel süreç olarak görülmez, ancak evrime az sonra geleceğimiz şekillerde katkı sağlamaktadır. 

Heterokroniyi iki ana noktada incelemekteyiz: Değişimin başlangıcı ve bitişi, değişimin hızı. Genellikle bu süreçler, sadece canlının kendisine değil, içerisinde bulunduğu ortama ve diğer canlılara da bağlıdır. Bu sebeple heterokroni, tek bir canlı içerisinde değil, diğer canlılarla kıyaslama yapılacak şekilde incelenir. Birkaç örnek verelim:

Tüm Reklamları Kapat

  1. Bir A Türü'nün embriyosundaki kuyruk, B Türü'ndekinden başlangıç zamanı açısından geç gelişiyor; ancak iki türde de kuyruk aynı hızda gelişiyor olabilir. Dolayısıyla ömürlerinin ilerleyen kısımlarında A Türü'ne ait bir birey ile B Türü'ne ait bir bireyin kuyruk uzunlukları temel olarak aynı olabilir. Ancak heterokroni açısından incelediğimizde A Türü erken-yerleşim (early displacement), B Türü ise geç-yerleşim (post-displacement) sergiler.
  2. Eğer gelişim hızı arttırılır; ancak gelişimin başlangıcı ile bitişi arasında geçmesi gereken süre aynı oranda azaltılırsa, kuyruk uzunluğu aynı kalır, fakat gelişim hızı çok daha artmış olur. İşte buna biyolojide ivme (acceleration) diyoruz. Bu ivme, fizikteki ivme kavramıyla eş olsa da; tamamen farklı bir kavramdır.
  3. Eğer gelişim hızı azaltılır; ancak gelişimin başlangıcı ile bitişi arasında geçmesi gereken süre aynı oranda arttırılırsa, kuyruk uzunluğu aynı kalır, fakat gelişim hızı çok daha yavaşlamış olur. Dolayısıyla beklenen özellik çok daha geç, çok daha ilerleyen yaşlarda ortaya çıkabilir. İşte buna evrimsel biyolojide neoteni diyoruz.
  4. Eğer gelişim hızı sabit tutulur, gelişimin sonu geç bir zamana alınırsa, gelişim daha ileri yaşlara kadar sürer ve kuyruk öncekinden çok daha uzun olur. İşte buna biyolojide aşırı-biçimlilik (hypermorphism) diyoruz.
  5. Eğer gelişim hızı sabit tutulur, gelişimin sonu erken bir zamana alınırsa, gelişim daha erken yaşlarda sona erer ve kuyruk öncekinden daha kısa olur. İşte buna biyolojide erken-gelişim (progenesis) diyoruz.
  6. Eğer gelişimin başlangıç ve bitiş zamanları sabit kalır, gelişim hızı arttırılırsa kuyruk öncekinden fazla uzayacaktır. Bu, aşırı-biçimlilik ile (çünkü normalden fazla gelişim gerçekleşir) ivmenin (çünkü gelişim daha hızlıdır) bir karışımıdır.

Bu konuya daha ayrıntılı girmemize gerek yok, başka yazılarımızda tek tek ayrıntılarına girebiliriz; ancak yukarıdaki örneklerin oldukça anlaşılır olduğunu ve en azından kavramların ne olduğunun anlaşılmasını sağlayacağını düşünüyoruz. Şimdi, biz bunlardan bu yazımızda inceleyeceğimiz ve evrimsel biyolojiye oldukça fazla açıklayıcı bir güç katan neoteniye girelim.

Neoteni Nedir?

Neoteni (İng: Neoteny), kelime anlamıyla "çocuk görünümlülük" (İng: pedomorphism) veya "çocuklaşma" (İng: juvenilization) demektir. Kelime anlamını biraz daha açacak olursak neoteni, evrimsel gelişim biyolojisi dahilinde, eskiden ata türlerde sadece çocuk yaşlarda gözüken özelliklerin, evrim sonucunda, gelecek torun nesillerde yetişkin bireylerde de gözükmeye başlaması demektir.

Doğada bu durumun tersi de, sadece evrimsel biyoloji ile açıklanabilir bir şekilde görülebilmektedir. Yani eskiden sadece yetişkinlikte görülen özellikler, evrimsel baskılar altında nesiller içerisinde daha genç/erken yaşlarda görülmeye başlayabilir. Bu tip özelliklere gerontomorfik ya da peramorfik diyoruz ve bunlar, neoteninin aksi olan ivme mekanizmasıyla ortaya çıkmaktadır.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Neoteni, evrimsel biyolojinin en önemli kavramlarından birisidir ve özellikle bazı hastalıkların oluşumunda oldukça açıklayıcı güce sahiptir. Ayrıca neoteni, evrimsel biyolojinin açıklayıcı gücünü ortaya koyan, deneylerde sıklıkla kullanılan bir kavramdır. Bunların en güzel örneği, Yapay Seçilim yoluyla vahşi tilkilerden evcil özelliklere sahip tilkiler evrimleştiren Dmitri Balyaev'in deneyidir. 

Gould ve Heterokronik Kuram

Ancak yine de, neoteni denildiği zaman belki de en akla gelen isim, 20. yüzyılın en önemli evrimsel biyologlardan biri olan Stephen Jay Gould'dur (10 Eylül 1941 - 20 Mayıs 2002). Gould, uzun yıllar heterokroni üzerinde çalışmış ve kendisinden önce araştırılmaya başlayan bu doğa gerçeğinin evrim üzerindeki etkilerini incelemiş ve sürecin dinamiklerini belirleyerek "Heterokroni Kuramı" isimli bir teoriyi ortaya koymuştur. Bu kuram, günümüzde halen geliştirilmektedir. Biz de, Gould'un bu kuramı geliştirmesi sırasında kullandığı geniş bilimsel kaynaklar üzerinden giderek neoteniyi açıklamaya çalışacağız.

İnsan Türünde Neoteni

Sanıyoruz ki Gould ve diğerlerinin (bundan sonra yalnızca "Gould" olarak bahsedilecektir) neoteniyi açıklamak için kullandıkları örnek üzerinden gitmek en açıklayıcısı olacaktır.

Gould'a göre 5-6 milyon yıl kadar önce yaşamış olan şempanzeler ile insanların atası, günümüz insansılara (hominidlere) daha çok benzemektedir; insan kolu bir yöne, şempanze kolu bir diğer yöne giderek günümüzdeki görünümlerine ulaşmışlardır. Ancak Darwin ve genel olarak "adaptasyonculuk" olarak adlandırılan akımın iddialarının aksine Gould, bu değişimin birikimli seçilim yoluyla değil, neoteni gibi hızlı değişimlerin etkisiyle olduğunu ileri sürmektedir. Asıl ilgi çekici olan, Gould'un bu iddiasını desteklemek için kullandığı örnektir:

Eğer bir şempanze yavrusunu dikkatli ve tarafsız bir gözle incelerseniz, yetişkin bir insan bireyine ait birçok özellik görürsünüz: Göreli olarak küçük bir çene, vücuda göre büyük bir kafa, yüze göre büyük gözler, kafanın dik konumu ve daha pek çoğu.

Tüm Reklamları Kapat

Macmillan Higher Ed

İşte bu özelliklerin gittikçe geç yaşlarda çıkmaya başlaması, evrimsel gelişim biyolojisi dahilindeki neoteni kavramıyla açıklanabilmektedir. Çevresel baskıların etkisi ya da genlerdeki ani değişimlerin etkisiyle gelişimde meydana gelen köklü değişimler, bu özelliklerin öncelikle çocuklarda, sonrasında ergenlerde ve en son yetişkinlerde gelişip sonlanmasını sağlamış olabilir. Bu, neoteninin temel prensibidir. Üstelik sadece fiziksel özellikler bu duruma dahil değildir: meraklılık, oyunculuk, şefkat ihtiyacı ve benzeri sosyal etkileşimler neoteni sayesinde yetişkinlerde gözükmeye başlamış olabilir. 

Tilkilerde Neoteni

Neoteniyi ve ivmeyi bu kadar açıklayıcı kılan, sadeliği ve gözlenebilirliğidir. Çünkü hormonların etkisi altında gelişimin yavaşlatılıp hızlanması, neoteniye veya ivmeye sebep olacaktır. Yukarıda bahsettiğimiz gibi, Balyaev'in tilkiler üzerinde uyguladığı 20 yıllık hedefli Yapay Seçilim sırasında her zaman daha uysal, daha oyuncu, daha canayakın; kısaca daha "çocuksu" özellikler seçilmiş ve böylece 20 yıl kadar kısa bir sürede tilkiler evrimleşmeye başlayarak daha farklı tüy renklerine, daha uysal yapıya, daha sessiz bir biçime, daha yumuşak ses yapısına, daha uzun ergenlik süresine erişmişlerdir. Bu, adaptasyonculuk akımından gelen Evrimsel Biyologlar'ın göz ardı ettikleri, sadece Yapay Seçilim'in fiziksel etkilerine yoğunlaşmalarından ötürü atladıkları; ancak neotenik açıklama ile kolayca ortaya konulabilen bir durumdur. 

Aksolotlarda Neoteni

Dediğimiz gibi neoteniyi güçlü kılan, doğada sıklıkla görülmesi ve net bir şekilde ayırt edilebilinmesidir. Üstelik sadece hormonal aktivite sayesinde manipüle edilebilmesi de onu özel ve güçlü kılan bir diğer özelliktir. Dolayısıyla daha başka örnekler üzerinden gidecek olursak:

Meksika'da yaşayan çok ilginç bir semender türü vardır: Ambystoma mexicanum ya da daha popüler adıyla Axolotl (Türkçede Aksolot olarak anılmaktadır).

Tüm Reklamları Kapat

Aksolotların solungaçları vücut dışında bulunur ve tüm hayatlarını su içerisinde geçirirler. Normalde, Evrimsel Süreç'in yavaşlığından ötürü böyle bir türün karasal ortama adapte olmasının birkaç milyon yılda, en azından birkaç yüz nesilde olması beklenmektedir. Ancak bir aksolot popülasyonunu su dışarısına çıkardığınızda ve ortamını değiştirdiğinizde, sadece 1 nesilde Kuzey Amerika Semenderi ile birebir aynı canlıya dönüşebilirler. Bu semender karada yaşar ve akciğerlerini kullanarak solunum yapar. 

Yapılan araştırmalar göstermiştir ki bizim aksolot olarak bildiğimiz tür, aslında Kuzey Amerika Semenderi'nin larva aşamasında kalmış bir canlı türüdür. Bu canlı gerektiği zaman suda yaşayan larva düzeyindeki noktada kalırken, çevre şartlarının etkisi altında karada yaşayan bir başka türe evrimleşebilmektedir. Bu, beklenmedik derecede hızlı ve kontrollü bir evrimdir. Bu türün iki formu da üreme yetisine sahiptir (olmazsa bu tip bir hızlı bir evrim beklenemez). Tanımlar üzerinden gitmek gerekirse, aksolot, semenderin neotenik özellikler gösteren formudur veya tam tersi şekilde, semender aksolotun ivmesel özellikler gösteren formudur.

Aksolotların neotenisinde etkili olan hormonlar da keşfedilmiştir. Aksolotların gelişimleri sırasında karasal bir semendere dönüşememelerinin sebebi TSH (İng: Thyroid Stimulating Hormone, Tür: Tiroit Uyarıcı Hormon) isimli hormonun eksikliğidir. Semenderlerde bu hormonun tetiklediği tiroit bezinden tiroksin isimli bir kimyasal salgılanır ve bunun etkisi altında başkalaşım gerçekleşir. Ancak suyun bol olduğu ortamda, bu kimyasalın üretimine katılan iyot elementi yeterli miktarda bulunmaz ve bu dönüşüm gerçekleşemez. Ancak eğer suda yaşayan bir aksolot bireyini sudan çıkarır ve iyot elementiyle yüklerseniz, tiroksin üretilebilecektir ve aksolotta çok kısa sürede değişim başlayacaktır. 

Bu örnekten öğrenmemiz gereken en önemli nokta, çevresel etmenlerin Evrim üzerindeki etkisidir. Bu durumda suyun varlığı/yokluğu, bir türün ne yönde evrim geçireceğine karar vermektedir ve tamamen kontrol dışındadır. Sonsuz kaotiklikteki çevre koşulları, hiç beklenmedik zamanlarda ortamdaki suyun azalmasına veya artmasına sebep olabilir. Bu da, canlının evrimleşeceği yönün kaotik olarak değişimi demektir. İşte "Doğal Seçilim"in etkisi burada devreye girer ve adaptasyoncu ekol ile sıçramacı ekolün birleştiği nihai nokta burasıdır. Bu da yine Evrimsel Biyoloji'nin bütünleştirici gücünü bir kere daha göstermektedir. Öte yandan Balyaev'in tilkilerindeki durum, Yapay Seçilim'in etkisini göstermekte ve neoteniyle birleştirici olarak bir kez daha Evrimsel Biyoloji karşımıza çıkmaktadır. O örnekte çevre koşulları, insanın kararlarından ibarettir ve insanlar Evrim'in yönünü şekillendirmektedir. 

Tüm Reklamları Kapat

Agora Bilim Pazarı
Bialetti Moka Pot Express 6 Cup Kırmızı

Bialetti Moka Pot Express 6 Cup Kırmızı

Moka Pot Nedir?

Başta İtalya olmak üzere Avrupa ve Güney Amerika’da evde pratik kahveler demlemek için alüminyum cezveler kullanılır. Bu cezvelere moka pot ismi verilir. Bialetti, Dünyanın en köklü ve kaliteli moka cezve üreticilerindendir. Espresso makinesine ihtiyaç duymadan ocağınızda nefis Espressolar demleyebilirsiniz. Düdüklü tencere gibi çalışır ve kaynayan suyun basıncıyla kahvenizi demler. Kaliteli ve dayanıklı alüminyum malzemelerden üretilir. Kullanıldıkça alüminyum malzeme kahvenin içindeki yağlarla kaplanır. Bu durum zamanla kahvelerinize muhteşem bir lezzet katar. Moka pot cezveler saf ve lezzetli bir espresso demlemenin en kolay yoludur. İnce öğütülmüş kahve ile kısa bir sürede pratik ve kıvamlı bir espresso demlemenize imkan verir. Moka pot cezve üç bölümden oluşur. Soğuk su koyacağınız su haznesi, kahveyi koyacağınız filtre ve Espressonuzun hazır olacağı gövde.

Bialetti Moka Pot Çeşitleri:

Kullanım alanına göre 1 cup, 2 cup, 3 cup, 4 cup ve 6 cup kahve demleyebileceğiniz boyut seçenekleri bulunur.

Nerelerde Kullanılır?

Evde, ofiste, seyahatlerinizde gazlı ve elektrikli ocaklarınızda kullanabilirsiniz.

Nasıl Kullanılır?
Kullanımı çok basittir. A haznesine su, B haznesine çekilmiş kahveyi koyun. Su kaynayarak kahvenin içerisinden geçip C haznesinde birikir ve 2 bar basınçla espressonuz hazır olur. Eğer kahveniz sert gelirse sıcak su ekleyerek Amerikano yapabilirsiniz. Tercihinize göre süt köpüğü ekleyerek cappuccino elde etmeniz de mümkün. Espresso bazlı tüm kahveleri demleyebilirsiniz.

Devamını Göster
₺952.00
Bialetti Moka Pot Express 6 Cup Kırmızı

Uçamayan Kuşlarda Neoteni

Bildiğiniz gibi kuşların çok büyük bir kısmı uçabilme yetenekleriyle bilinmektedir. Ancak bir grup kuş türü, kanatlara sahip olmalarına rağmen uçamamaktadırlar. Bu durum sadece ve sadece Evrimsel Biyoloji ile açıklanabilmektedir. Bu konuya yapılan en meşhur açıklama "Körelmiş Organlar Kuramı"dır. İlgili yazılarımızda açıkladığımız gibi bu kurama göre bazı organlar, çevre baskıları ve çevresel değişimler altında eski gerekliliklerini/faydalarını yitirirler ve canlıya bir yük haline gelirler. Doğanın ekonomisi ve "trade-off" ilkesi dahilinde artık fazlalık olan bu yapı ve organların ortadan kaldırılması gerekmektedir. Bu da, Evrimsel Süreç'te nesiller içerisinde hep daha kısa kanatlar, daha küçük kanatlar geliştirenlerin seçilimi ve birikimi ile olur.

Ancak kimi zaman bu açıklama, okurlarımıza ve genel olarak bilim insanlarına doyurucu gelmemekte, sadece ekonomi ile bir organın yok olması bağdaştırılamamaktadır. İşte bu noktada yine neoteni devreye girerek, Evrimsel Biyoloji'nin açıklayıcı gücünü göstermektedir:

Uçamayan kuşlar (devekuşları, emular, kiwiler, penguenler, kasovariler, Galapagos Karabatları, vb.) olarak anılan kuşların evrimsel süreçte neotenik bir biçimde evrim geçirdikleri ve bu sayede kanatlarını yitirdikleri düşünülmektedir. Yani bu kuşların kanatları bir anda ortadan yok olmaz (çünkü gelişimsel süreçte kanatların hiç olmadığı bir nokta yoktur ya da en fazla zigotik dönemde vardır ki bu dönem elverişssizdir). Ancak yetişkin bireyler, bir veya birkaç nesil içerisinde çevresel etkilerin etkisi altında, tıpkı yavrulardaki gibi işlevsiz kanatlara sahip olurlar. Bu kanatlar yetişkinlikte de aynen saklanır ve uçmaya yaramaz. 

Bu örnekten de öğrenmemiz gereken önemli bir nokta, Gould'un ekolünden gelen insanların adaptasyoncu evrimi kesinlikle reddetmemeleridir. Elbette Evrim birikimli bir şekilde de ilerlemektedir. Sadece adaptasyoncu ekol bu ilerleyişin büyük oranda birikimli seçilim olduğunu düşünürken, sıçramacı ekol bu tip neotenik sıçramaların asıl Evrim'e sebep olduğunu, sonradan gelen durgun, dingin, sakin dönemde ise birikimli seçilimin kademeli olarak iş gördüğünü düşünmektedirler. Yani bu ekole göre birikimli seçilim sürekli vardır ve minik adımlarla ilerlemektedir; ancak asıl değişimi yaratan göreceli olarak dev sıçramalardır.

Kordalılarda Neoteni

Bir grup bilim insanı, bizim "kordalılar" (Chordata) olarak adlandırdığımız geniş filumun kökenlerinin neotenik bir evrime dayandığını ileri sürmektedirler. Moleküler (genetik) verilerin ortaya net bir şekilde koyduğu üzere, kordalıların en yakın akrabası "denizel filtreleyiciler" olarak adlandırdığımız Tunikatlar'dır (Tunicata). Tunikatların üreyebilen, yetişkin formları hareketsizdir, kayalara ya da deniz altında bulunan kumlara, toprağa sabittirler ve sadece suyun hareketini sağlayarak besleniler. Kısaca, bir bitki gibi yaşarlar (ancak kesinlikle Hayvanlar Alemi'ndendirler). Ancak larva dönemleri, yani gençlik zamanlarında Tunikatlar'ın hareket edebilen bir formları bulunmaktadır ve bu formun da, tıpkı günümüz kordalıları gibi bir kordası (sinir ipliği) bulunmaktadır. 

Heterokronik Kuram'a göre bir noktada bu canlılar neotenik bir Evrim geçirmişlerdir ve hareketli, notokorda sahip larva, ileri yaşlarda da bu şekilde kalarak hareketsiz forma asla dönmemiştir. İşte bu sayede denizlerdeki ilk gelişmiş kordalılar evrimleşmeye başlamış, sonrasında ise denizlerde ve karalardaki devasa omurgalı çeşitliliği evrimleşebilmiştir.

Tüm bu örnekler ve burada yer vermediğimiz çok daha fazlası (özellikle amfibilerde sayısız örnek bulunmaktadır), akla şu soruyu getirmektedir: Gould'un iddia ettiği gibi insan türü de neoteni sayesinde bugünlere kadar gelen evrim yolculuğuna çıkmış olabilir mi?

"Yeniden: İnsanda Neoteni" ve Beynin, Dolayısıyla Zeka, Duygular, Algılar, Düşünme ve Bilincin Evrimi

İnsan da, sıradan bir hayvan türü olarak, tıpkı yukarıda verilen örneklerde olduğu gibi hormonlara, dolayısıyla genetik özelliklere dayalı olarak gelişimleri sağlanan bir türdür. Yapılan araştırmalar, neoteniyi etkileyen en önemli unsurun kimyasallar, özellikle de hormonlar olduğunu ortaya çıkarmıştır. Dolayısıyla hormonlara sahip olan ve bu hormonlar gelişimi etkileyen (ki genelde böyledir) türler, neoteni karşısında çaresizdir ve çevresel etmenlerin değişmesiyle, neotenii kaçınılmaz olabilecektir.

İnsanı "insan" yapan tek özellik beyin büyüklüğüdür. Bunun haricinde kalan özelliklerin neredeyse tümünde insanlar diğer türlerden çok çok geridir. Ancak hala bilim insanları neden insanların bu kadar büyük ve işlevsel beyinler evrimleştirdiğini tam olarak bilememektedirler. Bu konuda oldukça somut, son derece açıklayıcı ancak hala tam olarak doyurucu olamayan birçok teori mevcuttur. İşte neoteninin bu doyuruculuğu tamamlaması beklenmektedir ve bu yönde araştırmalar çok uzun yıllardır sürmektedir. 

Doğadaki beyne sahip canlılar incelendiğinde, hiçbirinin avlarını yakalamak, hayatta kalmak ve üremekten (ve tabii vücudun işlerini düzenlemekten) daha fazla işleve sahip beyin geliştirmemiş olduklarını görürüz. Bunun sebebi çok nettir: Ortada beynin büyümesini tetikleyen bir unsur yoktur ve beyin gibi karmaşık bir organın evrimi son derece pahalıya mal olabilmektedir. Yani her ne kadar beynimiz sayesinde birçok işi başarabilsek de, beyni üretmek ve ömür boyunca sürdürmek, insan için çok ciddi bir risktir, özellikle de vahşi hayatta. Ne var ki bazı sebeplerle (bu sebeplerin bir çoğu ilgili yazılarımızda açıklandı) bu evrim tetiklendi ve gerçekleşti. Ancak o sebeplerin tam olarak ne olduğu, ne sırayla oluştuğu, nasıl değişimlere sebep olduğu hala bilim insanlarının ilgisini çeken bir sorulardır. 

Tüm Reklamları Kapat

Burada konumuz olmadığı için girmeyeceğiz, ancak beynimizin bu kadar evrimleşmesini sağlayan en önemli unsurlardan biri Cinsel Seçilim'dir. Cinsel Seçilim, adaptasyoncu ekolün beynin büyümesini açıklamak için kullandığı, açıklayıcı gücü oldukça fazla olan bir doğa gerçeğidir. Öte yandan sıçramacı ekol, yine bu birikimli seçilime sebep olan mekanizmayı kabul etmekle birlikte, daha çok heterokronik bir açıklama yapmayı tercih etmektedirler. Çünkü her ne kadar Cinsel Seçilim, insandaki beyin artışını ve buna bağlı olarak gelişen özellikleri açıklasa da, bunun neden sadece insan türüyle sınırlı kaldığını tam olarak izah edemez. İşte tam bu noktada devreye giren Heterokronik Kuram, insanın beyninin evrimini özel kılan basamağı doldurmaktadır.

İnsan türünün beyni bu kadar büyüyebilmiştir, çünkü yaşadıkları ortamın etkisi altında bu tür, çocukluğa harcadığı süreyi diğer türlere göre oldukça fazla miktarda uzatmıştır. Yani yetişkinliğe erişme süresi, ömürlerinin tamamına oranla oldukça fazladır. Bu, beynin doğumdan sonra da gelişimine yeterli süreyi tanımıştır. Yani neotenik bir Evrim sayesinde insan beyni büyümeye ve dengeli bir şekilde gelişmeye zaman bulabilmiştir. Bu da, daha uzun çocukluk süreleriyle sağlanmaktadır. Bu sebeple "Ağaç yaşken eğilir." diye bir atasözümüz vardır ve bu yüzden geleceğin dahileri, balerinleri, atletleri çok küçük yaşlarda, beyin ve bedensel gelişim tamamlanmadan seçilir. Çünkü nasıl ki biz beynin gelişimine bu şekillerde müdahale edebiliyorsak, doğal süreçler de Evrim mekanizmaları dahilinde türlerin evrimine bu şekilde müdahale edebilmektedirler. Dolayısıyla çocukluk süreçleri çevresel baskılar altında uzayan insan türünde beynin büyümesi ve gelişimi sağlanabilmektedir.

1926 yılında, Gould'un bu açıklamalarından çok önce Bolk, insanda neotenik bir biçimde, atalarımızın çocuk formlarının özelliklerinin evrimsel süreçte yetişkinliğe sarkmasıyla evrimleştiğini düşündükleri özelliklerin ayrıntılı bir listesini yapmışlardır. Bu liste, temel olarak şempanze yavruları ile insan yetişkinleri arasındaki benzerliklere dayanmaktadır. 1926 yılında yayınladığı makalesinin 6. sayfasında Boke, iki türün farklı dönemleri arasındaki şu benzerlikleri tespit etmiştir:

  1. Yassı yüz ve çene yapımız 
  2. Kıllardaki seyreklik
  3. Deri, göz ve saç pigmentasyonunda azalma
  4. Harici bir kulağın varlığı
  5. Epikantik (Mongolların göz çukurlarına benzeyen) göz çukurları
  6. Foramen magnum'un (kafatası içerisindeki dev boşluk) merkezi konumu
  7. Göreceli olarak yüksek beyin ağırlığı
  8. Kafatası dikişlerinin ilerleyen yaşlarda da korunması
  9. Dişilerdeki labia majora'nın (vajinanın kalın yanakları) varlığı
  10. El ve ayakların yapısı
  11. Pelvis'in (kalça kemiği) yapısı
  12. Dişilerde cinsel kanalın dikey yönelimi
  13. Diş dizilimi ve kafatası dikişlerinin belirli çeşitleri/varyasyonları

Daha sonradan, birçok bilim insanı bu verileri incelemiş, onaylamış ve hatta üzerine yenilerini eklemiştir. Özellikle 1948 ve 1958 yıllarında de Beer, 1962'de Montague, 1949 yılında Keith, bu benzerliklere bir çoğunu eklemişlerdir. Bunlara:

Tüm Reklamları Kapat

14. Kaşların yokluğu

15. Kafatası çıkıntısının yokluğu

16. Kafatası kemiklerinin inceliği

17. Kafatası boşluğunun içerisindeki yörüngelerin konumu

Tüm Reklamları Kapat

18. Brakisefali'nin varlığı (bir tür kafatası hastalığı)

19. Küçük dişler

20. Dişlerin geç çıkması

21. Başparmakta rotasyonun olmaması

Tüm Reklamları Kapat

22. Yavruluktaki ebeveynlere bağımlılığın süresinin uzunluğu

23. Büyüme periyodunun uzunluğu

24. Uzun ömür

25. Göreceli olarak büyük beden

Tüm Reklamları Kapat

İşte tüm bunlar, insandaki neotenik evrimin ihtimaline deliller olarak karşımıza çıkmaktadırlar. Üstelik bunlar, sadece beynin evrimi ile ilgili değildir. Tüm bu neotenik özellikler, insan türünün davranışsal, fiziksel ve nörolojik bir çok özelliğini etkilemektedirler. Bunlar arasında dik duruş, az vücut kılı, atalarımıza göre küçük çeneler, küçük dişler, uzun yaşam, oyunculuk, yaratıcılık ve yetişkinlikte cinsellik bulunmaktadır. 

İnsanın neotenik evrimi, diğer hayvanlarınkiyle kıyaslanırsa, büyük miktarda paralellik görülmektedir. İnsanda da, sıradan bir hayvan türü olarak, hormonlar gelişimin birincil etkenidirler ve bahsettiğimiz gibi hormonların varlığı, neotenik evrimin kaçınılmazlığı demektir. 

İnsanların gelişiminde en etkili olan iki hormon testosteron ve östrojen hormonlarıdır. Halk arasında biri erkek, diğer dişi hormonu olarak bilinse de, her iki cinsiyette de, ikisi de, belirli miktarlarda salgılanmakta ve bulunmaktadır. Bu düzeylerdeki anomaliler, bazı farklılıklara ve sorunlara sebep olabilmektedir. 

Temel olarak bakıldığında, testosteron olgunlaşmanın hızını belirlemektedir. Östrojen ise olgunlaşmanın zamanını belirler. İlgili yazımızda açıkladığımız üzere, embriyonik dönemin ilk 6 haftasında insan yavrusunun cinsiyeti belli değildir. Ancak 6. haftadan sonra, cinsiyet genlerinin ifade edilmeye başlamasıyla birlikte hormonlar üretilmeye başlanır ve hangi cinsiyetse, o cinsiyetin özellikleri ortaya çıkmaya başlar. 

Tüm Reklamları Kapat

Sıradan kimyasallar olarak testosteron ve östrojen de, tıpkı diğer hayvanlardaki hormonlar gibi çevresel etmenlerden etkilenebilmektedirler. Işık, diyet, stres, egzersiz, ilaçlar, alkol, tütün ve dokunma gibi yüzlerce uyaran, bu hormonların çalışma biçim ve miktarını etkileyebilmektedir. Dolayısıyla bir annenin gebelik süresince yaptıkları, çocuğunun genetik unsurlarla çerçevelenmiş; ancak çevresel unsurlarca belirlenecek olan gelişimini etkilemektedir. Bu da, her bir nesilde, bir miktar neotenik evrimin yaşanması demektir. Tıpkı aksolotlarda olduğu gibi, çevresel unsurların etkisi altında, hormonlarımızın değişimiyle insan yavruları, aslında genlerinin belirlediğinden farklı özellikler kazanabilmekte, farklı zamanlarda gelişebilmekte, gelişim hızları farklı olabilmekte ve gelişimin sona ermesi farklı zamanlarda olabilmektedir. 

Bunun en güzel örneği, Batı toplumlarının yüksek yağ içerikli diyete geçmeleriyle birlikte, ergenliğe giriş yaşlarının 3-4 sene erkene düşmesidir. Bu, gözümüzün önünde olan, sıçramalı bir evrimdir. Aynı durum, denek olarak seçilmiş ve modern dünyayla iletişimleri olmayan bir yerli halkta denenmiş ve sadece birkaç nesilde doğan yavruların ergenliğe girme yaşlarında düşüş gözlenmiştir. 

Yapılan bir diğer araştırma, testosteron salgılayan, ancak yağ ve östrojen oranları çok düşük olan yavrularda, dil öğreniminin geç sağlanabildiğini ortaya çıkarmıştır. Anne karnında yaşanılanlar, hormonal dengeyi etkilemektedir ve bu da doğrudan yavrunun evrimsel süreçteki öğrenme başarısını belirlemektedir. Bu da, gözümüzün önünde gerçekleşen bir neotenik evrimdir. 

Daha onlarca bu tip neotenik ve çok hızlı gerçekleşen evrim örnekleri verebiliriz. Pek çoğunuzun aklına "İnsanın Evrim'i devam ediyor mu?" sorusu gelmiştir, gelmektedir. Konuyla ilgili adaptasyoncu ekolün açıklamalarından yola çıkan bir yazımız mevcut. Ancak bu yazımızda da, net bir şekilde, insanın hızlı, çok hızlı bir şekilde evrim geçirdiğini sizlere gösterebildiğimizi umuyoruz.

Tüm Reklamları Kapat

Doğa var oldukça, canlılar, atomlar, moleküller var oldukça; daha doğrusu Evren var oldukça, Evrim vardır, olmuştur ve olacaktır. Sıçramacı ekolle ilgili bu yazımızı, Evrim'in babası olarak görülen ve belki de tüm bu çalışmaları mümkün kılan Darwin'in, Türlerin Kökeni isimli şahseserinin son cümleleriyle bitirmemiz gerekirse:

"Bu yaşam görüşünde bir ihtişam var. Birden çok kuvvetin etkisi altında, bu kadar basit bir başlangıçtan, bu kadar harika ve güzel yaşam formları, bu gezegen bu yasalar etkisi altında dönmeye devam ettikçe, evrimleşti, evrimleşiyor ve evrimleşecek."

Teşekkür: Onur Özer

Alıntı Yap
Okundu Olarak İşaretle
14
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 11
  • Merak Uyandırıcı! 8
  • Bilim Budur! 6
  • Muhteşem! 5
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 4
  • İnanılmaz 3
  • Umut Verici! 3
  • Güldürdü 1
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Evrim Ağacı Akademi: Evrimi Anlamak Yazı Dizisi

Bu yazı, Evrimi Anlamak yazı dizisinin 52. yazısıdır. Bu yazı dizisini okumaya, serinin 1. yazısı olan ""Tesadüf" Geliyor, Kaçın! Bilimde "Şans" ve "Tesadüf" Kavramlarına Yer Yok mu?" başlıklı makalemizden başlamanızı öneririz.

Yazı dizisi içindeki ilerleyişinizi kaydetmek için veya kayıt olun.

EA Akademi Hakkında Bilgi Al
Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 06/12/2022 06:38:46 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/268

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Yılan
Mantık
Bilgisayar
Modern
Öne Çıkan
Hormon
Hastalık Dağılımı
Video
Biyokimya
Abiyogenez
Genel Görelilik
Amerika Birleşik Devletleri
Kuantum Fiziği
Makale
Aile
Bağışıklık Sistemi
Nükleer
Viral Enfeksiyon
Çevre
Teyit
Ara Geçiş Türleri
Kitap
Mistik
Malzeme
Hidrojen
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Alıntı Yap
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı. Heterokroni, Neoteni (Çocuk Görünümlülük) ve Sıçramalı Evrim. (2 Kasım 2011). Alındığı Tarih: 6 Aralık 2022. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/268
Bakırcı, Ç. M. (2011, November 02). Heterokroni, Neoteni (Çocuk Görünümlülük) ve Sıçramalı Evrim. Evrim Ağacı. Retrieved December 06, 2022. from https://evrimagaci.org/s/268
Ç. M. Bakırcı. “Heterokroni, Neoteni (Çocuk Görünümlülük) ve Sıçramalı Evrim.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 02 Nov. 2011, https://evrimagaci.org/s/268.
Bakırcı, Çağrı Mert. “Heterokroni, Neoteni (Çocuk Görünümlülük) ve Sıçramalı Evrim.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, November 02, 2011. https://evrimagaci.org/s/268.

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'ndaki reklamları, bütçenize uygun bir şekilde, kendi seçtiğiniz bir süre boyunca kapatabilirsiniz. Tek yapmanız gereken, kaç ay boyunca kapatmak istediğinizi aşağıdaki kutuya girip tek seferlik ödemenizi tamamlamak:

10₺/ay
x
ay
= 30
3 Aylık Reklamsız Deneyimi Başlat
Evrim Ağacı'nda ücretsiz üyelik oluşturan ve sitemizi üye girişi yaparak kullanan kullanıcılarımızdaki reklamların %50 daha az olduğunu, Kreosus/Patreon/YouTube destekçilerimizinse sitemizi tamamen reklamsız kullanabildiğini biliyor muydunuz? Size uygun seçeneği aşağıdan seçebilirsiniz:
Evrim Ağacı Destekçilerine Katıl
Zaten Kreosus/Patreon/Youtube Destekçisiyim
Reklamsız Deneyim
Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.