Havai Fişekler, Hayvanlara Nasıl Zarar Veriyor?

Havai Fişekler, Hayvanlara Nasıl Zarar Veriyor? New York Post
Yazar Animal Ethics Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı  DuruÖzeren 2. Editör Duru Özeren
6 dakika
707 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Tepkime sonucu kıvılcım, alev ve duman üreten havai fişek gibi patlayıcı materyaller, insan dışı hayvanlara çeşit çeşit zararlar vermekte. Bunlar genelde insanlarla arkadaş olan hayvanları etkiliyor ve hayvanlarımızın bu patlayıcılara verdiği tepkileri de kolayca görebiliyoruz. Bu patlamalar, çiftliklere ya da başka alanlara kapatılmış hayvanların yanı sıra, hem kentsel çevrelerin içinde hem de dışında yaşayan diğer canlıları etkiliyor.

Havai Fişeklerin İnsan Harici Hayvanlara Zararları

Hayvanların İşitme Organlarına Gelen Fiziksel Zarar

Birçok hayvanın duyma yetisi, insanlarınkinden çok daha hassas olduğu için, havai fişeklerin patlamaları onlar için bize olduğundan daha rahatsız edici olmakla kalmıyor; aynı zamanda duyuşlarını da daha ağır zedeleyebiliyor. Havai fişeklerin yaydığı ses 190 desibele kadar çıkabilir (bu ses, insan kulağında hasarın başlangıcı olan 75 ila 80 desibel aralığından 110 ila 115 desibel daha fazladır). Havai fişekler; kestane fişekleri, silah sesleri (140 desibel) ve bazı jet uçaklarından (100 desibel) daha yüksek sesler üretmektedir.

Havai fişek ile kestane fişeklerinin oluşturduğu sesler, işitme kaybı ve kulak çınlamasına (tinitusa) yol açabilir. Köpeklerin bir silahın ateşlenme sesine yakınlıktan kaynaklanan, sonuçları geri alınamayan işitme kayıplarından mustarip olduğu bilinmektedir.

Korku ve Stres

Bu zararlara ek olarak havai fişekler, onları korkutarak da hayvanlara zarar vermektedir. Hatta beklenmedik ve öngörülemeyen yüksek seslere tekrar tekrar maruz kalmakü birçok hayvanda fobi oluşturarakü gelecekte duyacakları yüksek seslere verecekleri panik tepkilerini artırabilir[1].

Reklamı Kapat

İnsanlarla arkadaş olan hayvanlarda, kaybolma olaylarının beşte birinin başlıca havai fişek ile fırtınalar gibi yüksek seslerden kaynaklandığı tahmin ediliyor.[2]

Hayvanlarda havai fişeklerin etkisi, hayvanat bahçelerinde kolayca gözlenebilir.[3] Havai fişeklerin sesinin, gergedan ve çita gibi hayvanların aşırı streslenmesine sebep olup, fil gibi hayvanları da gözle görülür bir biçimde etkiler. Ayrıca kemirgenlerin ses durduktan dakikalar sonra bile koşuşmaya devam ettiği gösterilmiştir.[4]

Kimyasal Parçacıkların Zararlı Etkileri

Dahası, kestane fişekleri zehirlidir ve patlamaları solunması zehirli olan, PM10 gibi zararlı parçacıkları yayar. Halihazırda var olan hastalıkları kötüleştirebilir veya başkalarına yol açabilir. Bu yüzden de havai fişekler hem patlatıldıkları yerlerde hem de rüzgarın parçacıkları taşıdığı nispeten uzak yerlerde yaşayan hayvanlara bir tehlike arz eder.[5] Ayrıca havai fişek ile kestane fişeklerinin kalıntılarının sindirim kanalına girme riski de bulunmaktadır.[6] Hayvanların kestane fişeklerinin yapıldığı yerlere yakınlığı, gözlerde sık sık yanma ve hasara neden olmaktadır.

Bu kimyasal maddeler, astım gibi solunum hastalıkları olan insanlar için ne kadar zararlıysa, aynı zamanda kedi ve köpekler için de zararlıdır. Havai fişeklerin dikkatsiz kullanımı, olay civarlarında bulunan hayvanlarda sakatlık ve ölümcül kazalara yol açmanın yanı sıra hayvanlara zarar veren yangınlar da başlatabilir. İnsanları etkileyen bu tarz kazalar yaşandığında bunun üzerine konuşmamız olağandır, fakat böyle şeylerin insanlar kötü etkilenmediğinde bile, genelde diğer tür hayvanları etkilediğini unutmamalıyız.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Farklı Hayvanlar Havai Fişeklerden Nasıl Etkilenir?

Köpekler

İnsanlar 20,000 Hertz'ü aşan hiçbir şeyi duyamazken köpekler, bunun üç katı olan 60,000 Hertz'e kadar duyabilir. Köpeklerin bu işitsel duyarlılığı da havai fişek seslerinin onlara zararlı olabilmesinin sebeplerinden biridir. Sesten kaçamadıkları için oldukça yüksek bir stres seviyesi göstermektedirler.[7]

Diğer birçok hayvan gibi köpekler de fırtınalar gibi yüksek sesler üreten başka olaylardan etkilenir. Fakat fırtınalar söz konusuyken seslerin yanı sıra önceden uyarı işaretleri bulunur ki hayvanlar sesleri en başından algılayabilsin. Bu, beklenti içinde acı çekmelerine neden olabilse de ani ve tanınmaz olan havai fişeklerin yaptığı gibi beklenmeyen bir korku yaratmıyor.[8] Seslerden korkmak, yaşlı köpeklerde daha yaygındır.[9]

Şehirde yaşayan bir sürü köpekte kestane fişeklerinin patlamaları yüzünden olumsuz semptomlar gözlenmektedir. Yaygın tepkiler arasında donup kalma ya da felç, kontrol edilemeyen kaçıp saklanma girişimleri ve titreme bulunuyor. Salya akıtma, kalp çarpıntısı, yoğun ses çıkarma, işeme ya da dışkılama, faaliyetlerin artması, aşırı tetikte olma ve sindirim sistemi hastalıkları gibi daha ağır belirtiler de bulunabilir. Bunların hepsi, yüksek seviyede bir rahatsızlığa işaret eder.

Köpeklerin havai fişek seslerine verdiği tepkinin, insanlardaki travma sonrası stres bozukluğuna benzerliğine dikkat çekmektedir. Lakin bu etki köpeklerde daha zararlı olabilir çünkü onların strese mantıklı bir açıklama getirme yetenekleri ya da korkularına karşılık vermelerini sağlayan hızlı bir bilişsel tepkileri yoktur. Dehşetin daha derin ve daha yoğun bir türünü hissetmeleri olasıdır. Bu, kişilik farklarından dolayı bazı köpeklerde daha fazla olabilen ses fobisine ektir. Köpeklerin hayatlarının ilk yıllarında fobi oluşumlarına özellikle hassas olduklarını unutmamak önemlidir. Onları havai fişekler gibi seslere maruz bırakmak, başka türlü olsaydı yaşamayacakları gelecekteki korku tepkilerine katkı sağlamakta. Her iki köpekten birinin havai fişeklere karşı dikkate değer bir korku tepkisi verdiği tahmin ediliyor.[10]

Reklamı Kapat

Kediler

Havai fişeklerin kedilerdeki etkisi bu kadar apaçık değildir, ama saklanıp kaçmaya çalışmak gibi tepkileri köpeklere benzerdir. Fakat sahip oldukları korkulara rağmen kedilerin zehirlenme riski daha yüksektir. Kestane fişeklerinin atıldığı yerlere yakın olan çok sayıda kedi, fişeğin kendisini ya da parçalarını yemektedir. Buna ek olarak kestane fişeklerinin patlamaları yüzünden kör olabilir veya ağır bir biçimde yaralanabilirler.

Atlar

Zaten olası avcılardan dolayı sürekli tetikte olan atlar, aşırı dikkat durumlarından dolayı kolayca tehdit altında hissedebilir.[11] Atlar aynı zamanda da stres ile korku belirtileri göstererek, firar edip kaçmaya çalışarak kedi ve köpeklere benzer davranabilir. Atların %79'unun kestane fişeklerinden kaynaklanan bir kaygı bozukluğu yaşadığı ve %26'sının da bundan yaralandığı tahmin ediliyor. Bazen havai fişeklere tepkileri çitlerin üzerinden atlama ve arabaların çarpabileceği tehlikeli yerlere kaçmaya çalışmak oluyor.[12]

Kuşlar

Kestane fişeklerinin sesi kuşlarda kalp çarpıntısına ve hatta ürkerek ölmelerine bile yol açabilir. Kuşların hissettiği yüksek derecelerde stres, bulundukları yerleri geçici ya da kalıcı olarak terk etmeleri ile belirtilebilir.[13]

Uçaklar gibi hava araçlarının geçtiği yerlerde Kreol ördekleri daha yavaş gelişir ve fazla ses olmayan yerlerde büyüyenlere kıyasla vücut kütleleri daha azdır. Bu seslerden etkilenen kar kazları, gün içerisinde yemek yemeye daha az zaman ayırıp bu eksikliği gece kapatmaya çalışır. Bu da dinlenme ile uyku vakitlerinin azalmasına neden olarak dolayısıyla da hayatta kalma oranlarını gitgide düşürür.[14]

Reklamı Kapat

Havai fişekler yüzünden çıkan yön kaybı ve panik, kuşların binalara çarpmasına ya da denize uçmalarına sebep olabilir. Yüksek yoğunluklarda yuva kuran, koloni oluşturan kuş türleri (örneğin gümüş martıları), kestane fişeklerinin patlaması sırasında bu riske daha yatkındır. Yuvalarından ses yüzünden kaçan birçok kuş, ses sona erdiğinde yuvalarına nasıl geri döneceğini bilemez ve birçok yavru çaresiz kalır.

Omurgasızlar ile Küçük Omurgalılar

Omurgasızlar ile küçük omurgalıların uğradığı zarar, üstte bahsedilen hayvanlarınkinden daha az araştırılmıştır. Eğer patlamalar yaşam alanlarına yakın yerlerde gerçekleşirse, bu hayvanların zarardan kaçınmak için yapabileceği pek bir şey olmadığı düşünülmektedir. Havai fişeklerin bu hayvanlar için çok büyük patlamalar olduğunu dikkate almayı unutmayın. Yani onların alacakları hasarlar, diğer hayvanlarınkinden daha fazla olacaktır.[15]

Havai Fişek Yerine Ne Kullanılabilir?

Havai fişeklerin yerine geçebilecek ürünler gittikçe daha da kabul görüyor: lazerli ışık gösterileri gibi! İtalya'daki Collecchio şehrinde kayda değer bir örnek var: O bölgenin insan dışı hayvanlarında panik yaratmadan da havai fişeklerin tadının çıkarılabileceği mesajıyla sessiz havai fişekler programlayan ilk şehirlerden biri. Fakat bu tarz bir gösterinin kuşlarda olumsuz etki yaratabilme olasılığı var.

Bazıları hayvanlara yatıştırıcı ilaçlar vermenin çözüm olduğunu düşünebilir, ama bu teklif, iki nedenden dolayı tatmin edici değildir: İlk olarak hayvanları sakinleştirmek için ilaç kullanmanın zararlı yan etkileri olabilir. İkincisi de havai fişeklerden etkilenen hayvanların hepsine ulaşamayız. Zarar gören hayvanlar, yalnızca insanlarla yaşayanlar değildir. Sadece şehirde yaşayan evcil hayvanları düşünsek bile sokakta ya da yalnız yaşayan hayvanlar da vardır. Dahası, evcilleştirilmiş hayvanlar, etkilenenlerin küçük bir kısmıdır. Doğada da olsa şehirde de, hatta çiftlikler ile sömürüldükleri diğer yerlerde de olsa, insanların ulaşamadığı tüm hayvanları dikkate almalıyız. Bu yüzden de tek tatmin edici çözüm, bizim için hayati bir öneme sahip olmayan havai fişek kullanımını bırakmak olacaktır.

Havai fişeklerin etkileriyle ilgili daha fazla bilgiyi buradaki yazıdan alabilirsiniz.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Üzücü! 1
  • Muhteşem! 0
  • Tebrikler! 0
  • Bilim Budur! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Umut Verici! 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Animal Ethics | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 27/07/2021 22:19:03 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10623

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Hafıza
Kedigiller
Santigrat Derece
Evrimsel Biyoloji
Zehir
Kalori
Genel Halk
Öğrenme
Felsefe
Radyasyon
Işık Hızı
Canlı Cansız
Evrim Teorisi
Nükleik Asit
Tedavi
Abiyogenez
Dalga
Hayatta Kalma
İnsanlık
Uçma
Oyun
Doğa Olayları
Eğilim
Cinsel Seçilim
Dil
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın