Havai Fişekler Çok Eğlenceli; Ya Ödenen Çevresel Bedeller?

Havai Fişekler Heyecan Verici Olsa da, Çevreye Olan Zararlı Etkileri Gün Geçtikçe Artıyor!

Havai Fişekler Çok Eğlenceli; Ya Ödenen Çevresel Bedeller? Pixabay
Çağrı Mert Bakırcı Editör Çağrı Mert Bakırcı
4 dakika
2,819 Okunma Sayısı
Notlarım
Reklamı Kapat

Dünyanın dört bir yanında yeni yıla havai fişek gösterileri ile giriliyor. Bu muhteşem ışık gösterileri, insanları şaşkınlık ve hayranlık içinde bırakıyor. Neredeyse bin yıldır yapılan bu gösteriler insanların hayatlarının bir parçası oldu artık. İnsanlar havai fişekleri marketlerden kolayca alıp arka bahçelerinde patlatıp eğlenceler yapıyorlar. Havai fişek gösterileri ile eğlenirken, doğal yaşamı nasıl etkilediğini düşünüyor muyuz acaba?

Havai Fişekler Kimyasal Kirlilik Yaratır

Son yıllarda artan havai fişek kullanımları yüzünden oluşan kimyasal kirlilik çok büyük boyutlara ulaşmış durumdadır. Eğer önlem alınmazsa, bu kirlilik artacak ve tüm canlıları olumsuz etkileyecektir.

Havada Asılı Kalan Metal Partiküller

Havai fişek dumanları küçük metal partikülleri açısından çok zengindir. Yüksek partikül seviyesi canlıların sağlığını olumsuz yönde etkiler. Bu partiküller çok küçük tanecikler olup havada asılı kalırlar ve solunum problemlerine yol açarlar. Bu partiküllere uzun süre maruz kalmak ise solunum ve kardiyovasküler hastalıklara yol açar.

ABD'de yapılan bir araştırmada, 4 Temmuz Bağımsızlık Günü’nde yapılan havai fişek gösterilerinden sonraki 24 saat içinde partikül yoğunluğunun %370'e kadar arttığı bulunmuştur.

Reklamı Kapat

Havai fişeklerindeki renkler farklı metallerin oluşturduğu bileşiklerden elde edilir. Bakırdan mavi, stronsiyum veya lityumdan kırmızı, baryum bileşiklerinden parlak yeşil veya beyaz renkler elde edilir. Kurşun ve krom metallerini içeren bileşikler oldukça toksiktir. Bazı ülkelerde bu metalleri içeren havai fişekler yasaklanmıştır.

Havai fişeklerin içindeki metaller.
Havai fişeklerin içindeki metaller.
NASA

Suya Karışan Perklorat Bileşikleri

Bu metallerin yanı sıra oksitleyici olarak kullanılan perklorat bileşikleri de kimyasal kirlilik yaratmaktadır. Yapılan araştırmalarda havai fişek gösterilerinden sonra yakınlardaki su kaynaklarında perklorat konsantrasyonunun önemli ölçüde arttığı, bazı durumlarda ortalama değerin 1000 katından fazla arttığı görülmüştür. İnsandaki perklorat alımının artmasının tiroid hormonlarının üretimine müdahale edebileceğine dair endişeler vardır.

Zehirli Gazlar

Ayrıca havai fişek patlamalarında azot dioksit ve kükürt dioksit gibi gazlar da üretilir - ki bu gazlar solunum problemelerine yol açarlar.

Londra'daki araştırmacılar, Hindistan’da yapılan Diwali ve Londra’da yapılan Guy Fawkes kutlamalarından sonra havadaki partikülleri topladılar. Bunların, trafikten kaynaklanan kirlilikten daha fazla toksisite içerdiğini buldular. Hindistan'da kaydedilen solunum problemlerinde %30 ila %40'lık artışın, Diwali kutlamaları sırasında atılan havai fişeklerden kaynaklı olduğu düşünülüyor.

Havai Fişekler Doğal Hayata da Zarar Veriyor!

Havai fişeklerin dünyayı bizimle paylaşmaya çalışan diğer canlıların yaşamını da olumsuz etkilediğini hepimiz biliyoruz; ama etkiler, sandığımızdan da fazla olabilir. Örneğin en basitinden arka bahçemizde patlayan havai fişeklerin etrafta yaşayan diğer canlıları nasıl etkilediğini düşündünüz mü hiç?

Yüksek sesler ve parlak ışıklar bizim için çok eğlenceli olabilir ama diğer canlılar için tam bir kabustur. Örneğin kuşlar, yüksek sesler onları o kadar çok strese sokar ki kaçmaya çalışırken, oraya buraya çarparak yaralanıp ölme riskleri çok fazla artar.

En acı örneklerden biri 2010 yılında, Amerika'da küçük bir Arkansas kasabası olan Beebe'de yaşanmıştır. Havai fişek gösterilerinden sonra, 5000'den fazla kırmızı kanatlı karatavuk kuşu ölmüştür.

Beebe kasabasında yapılan havai fişek gösterilerinden sonra ölen kuşlardan bazıları.
Beebe kasabasında yapılan havai fişek gösterilerinden sonra ölen kuşlardan bazıları.
The New York Times

Amsterdam Üniversitesi’ndeki araştırmacıların hazırladığı aşağıdaki videoda 2017 ve 2018 yeni yıl kutlamalarında atılan havai fişeklerden sonra, Hernijnen'deki KNMI hava radarına giren su kuşları vardır. Görüntülerdeki kırmızı lekeler yağmur bulutları olup, aniden ortaya çıkan kırmızı-yeşil renk kalabalığı ise panikle ve stresle havai fişeklerden uzaklaşmak için daha yükseklere çıkan kuşlardır. Doğal uçuş ortamları olmayan bu irtifalarda uçmak kuşları olumsuz yönde etkilemektedir.

Reklamı Kapat

Havai fişeklerin kuşlar üzerindeki etkilerini daha çok biliyoruz ama ya diğer hayvanlar? Çalışmalar yapıldıkça diğer hayvanlar üzerindeki etkileri de ortaya çıkacaktır. Bu konuda daha fazla bilgiyi buradaki yazımızdan alabilirsiniz.

Neler Yapabiliriz?

Aslına bakarsanız kesin çözüm, havai fişeklerin tümden yasaklanmasıdır; ama bilim insanları bunun gerçekleşmeyeceğini düşündüğünden, daha az zararlı havai fişek bileşimlerini bulmak için uğraşıyorlar. Örneğin son yıllarda, havai fişek bileşimlerinde perklorat bileşiklerini kullanma ihtiyacını azaltan bileşimler geliştirilmiştir.

Bazı ülkeler toksisite oranı yüksek olan havai fişeklerin satılmasını ve kullanılmasını yasaklamıştır; ama ülkelerin çoğunda bu havai fişekler hala kullanılmaktadır.

İnsanların duyarlılıkları ile başlatılan kampanyalar da bazen işe yarayabilmektedir. Örneğin, İngiltere'deki büyük süpermarket zincirlerinden biri olan Sainsbury's, 2019 yılından beri havai fişek satmamaktadır.

Reklamı Kapat

Eğer illa havai fişekler kullanılacaksa, doğal yaşam mutlaka düşünülmelidir. Tek başınıza veya arkadaşlarınızla havai fişek fırlatacaksanız bile, yaşadığınız yere bağlı olarak, çevrenizdeki doğal yaşamı ve hayvanları düşünmelisiniz.

Okundu Olarak İşaretle
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 12
  • Umut Verici! 5
  • Grrr... *@$# 4
  • Üzücü! 3
  • Bilim Budur! 2
  • Muhteşem! 1
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • G. Fuller. Our Prettiest Pollutant: Just How Bad Are Fireworks For The Environment?. (31 Aralık 2015). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2020. Alındığı Yer: The Conversation | Arşiv Bağlantısı
  • Compound Interest. The Dark Side Of Fireworks – The Chemistry Of Their Environmental Effects. (05 Ocak 2017). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2020. Alındığı Yer: Compound Interest | Arşiv Bağlantısı
  • Forbes. How Do Fireworks Harm Wild Birds?. (30 Aralık 2017). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2020. Alındığı Yer: Forbes | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 30/07/2021 07:43:43 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8166

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Size Özel
İçerikler
Instagram
Genel Görelilik
Nörobilim
Afrika
Göz
Şempanze
Araştırma
Bakteriler
Doğa Yasası
Aminoasit
Dünya
Çocuklar
Teori
Obezite
Konuşma
Besin Değeri
İnfografik
Oyun Teorisi
Kadın Sağlığı
Doktor
Böcekler
Covid-19
Manyetik
Kuş
Tardigrad
Ortak Ata
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Sizi Takip Ediyor

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın