Evrim Ağacı
Reklamı Kapat

Havai Fişekler Çok Eğlenceli; Ya Ödenen Çevresel Bedeller?

Havai Fişekler Heyecan Verici Olsa da, Çevreye Olan Zararlı Etkileri Gün Geçtikçe Artıyor!

Havai Fişekler Çok Eğlenceli; Ya Ödenen Çevresel Bedeller? Pixabay
Tavsiye Makale
Reklamı Kapat

Bu yazı, Evrim Ağacı'na ait, özgün bir içeriktir. Konu akışı, anlatım ve detaylar, Evrim Ağacı yazarı/yazarları tarafından hazırlanmış ve/veya derlenmiştir. Bu içerik için kullanılan kaynaklar, yazının sonunda gösterilmiştir. Bu içerik, diğer tüm içeriklerimiz gibi, İçerik Kullanım İzinleri'ne tabidir.

Dünyanın dört bir yanında yeni yıla havai fişek gösterileri ile giriliyor. Bu muhteşem ışık gösterileri, insanları şaşkınlık ve hayranlık içinde bırakıyor. Neredeyse bin yıldır yapılan bu gösteriler insanların hayatlarının bir parçası oldu artık. İnsanlar havai fişekleri marketlerden kolayca alıp arka bahçelerinde patlatıp eğlenceler yapıyorlar. Havai fişek gösterileri ile eğlenirken, doğal yaşamı nasıl etkilediğini düşünüyor muyuz acaba?

Havai Fişekler Kimyasal Kirlilik Yaratır

Son yıllarda artan havai fişek kullanımları yüzünden oluşan kimyasal kirlilik çok büyük boyutlara ulaşmış durumdadır. Eğer önlem alınmazsa, bu kirlilik artacak ve tüm canlıları olumsuz etkileyecektir.

Havada Asılı Kalan Metal Partiküller

Havai fişek dumanları küçük metal partikülleri açısından çok zengindir. Yüksek partikül seviyesi canlıların sağlığını olumsuz yönde etkiler. Bu partiküller çok küçük tanecikler olup havada asılı kalırlar ve solunum problemlerine yol açarlar. Bu partiküllere uzun süre maruz kalmak ise solunum ve kardiyovasküler hastalıklara yol açar.

ABD'de yapılan bir araştırmada, 4 Temmuz Bağımsızlık Günü’nde yapılan havai fişek gösterilerinden sonraki 24 saat içinde partikül yoğunluğunun %370'e kadar arttığı bulunmuştur.

Havai fişeklerindeki renkler farklı metallerin oluşturduğu bileşiklerden elde edilir. Bakırdan mavi, stronsiyum veya lityumdan kırmızı, baryum bileşiklerinden parlak yeşil veya beyaz renkler elde edilir. Kurşun ve krom metallerini içeren bileşikler oldukça toksiktir. Bazı ülkelerde bu metalleri içeren havai fişekler yasaklanmıştır.

Havai fişeklerin içindeki metaller.
Havai fişeklerin içindeki metaller.
NASA

Suya Karışan Perklorat Bileşikleri

Bu metallerin yanı sıra oksitleyici olarak kullanılan perklorat bileşikleri de kimyasal kirlilik yaratmaktadır. Yapılan araştırmalarda havai fişek gösterilerinden sonra yakınlardaki su kaynaklarında perklorat konsantrasyonunun önemli ölçüde arttığı, bazı durumlarda ortalama değerin 1000 katından fazla arttığı görülmüştür. İnsandaki perklorat alımının artmasının tiroid hormonlarının üretimine müdahale edebileceğine dair endişeler vardır.

Zehirli Gazlar

Ayrıca havai fişek patlamalarında azot dioksit ve kükürt dioksit gibi gazlar da üretilir - ki bu gazlar solunum problemelerine yol açarlar.

Londra'daki araştırmacılar, Hindistan’da yapılan Diwali ve Londra’da yapılan Guy Fawkes kutlamalarından sonra havadaki partikülleri topladılar. Bunların, trafikten kaynaklanan kirlilikten daha fazla toksisite içerdiğini buldular. Hindistan'da kaydedilen solunum problemlerinde %30 ila %40'lık artışın, Diwali kutlamaları sırasında atılan havai fişeklerden kaynaklı olduğu düşünülüyor.

Havai Fişekler Doğal Hayata da Zarar Veriyor!

Havai fişeklerin dünyayı bizimle paylaşmaya çalışan diğer canlıların yaşamını da olumsuz etkilediğini hepimiz biliyoruz; ama etkiler, sandığımızdan da fazla olabilir. Örneğin en basitinden arka bahçemizde patlayan havai fişeklerin etrafta yaşayan diğer canlıları nasıl etkilediğini düşündünüz mü hiç?

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Yüksek sesler ve parlak ışıklar bizim için çok eğlenceli olabilir ama diğer canlılar için tam bir kabustur. Örneğin kuşlar, yüksek sesler onları o kadar çok strese sokar ki kaçmaya çalışırken, oraya buraya çarparak yaralanıp ölme riskleri çok fazla artar.

En acı örneklerden biri 2010 yılında, Amerika'da küçük bir Arkansas kasabası olan Beebe'de yaşanmıştır. Havai fişek gösterilerinden sonra, 5000'den fazla kırmızı kanatlı karatavuk kuşu ölmüştür.

Beebe kasabasında yapılan havai fişek gösterilerinden sonra ölen kuşlardan bazıları.
Beebe kasabasında yapılan havai fişek gösterilerinden sonra ölen kuşlardan bazıları.
The New York Times

Amsterdam Üniversitesi’ndeki araştırmacıların hazırladığı aşağıdaki videoda 2017 ve 2018 yeni yıl kutlamalarında atılan havai fişeklerden sonra, Hernijnen'deki KNMI hava radarına giren su kuşları vardır. Görüntülerdeki kırmızı lekeler yağmur bulutları olup, aniden ortaya çıkan kırmızı-yeşil renk kalabalığı ise panikle ve stresle havai fişeklerden uzaklaşmak için daha yükseklere çıkan kuşlardır. Doğal uçuş ortamları olmayan bu irtifalarda uçmak kuşları olumsuz yönde etkilemektedir.

Havai fişeklerin kuşlar üzerindeki etkilerini daha çok biliyoruz ama ya diğer hayvanlar? Çalışmalar yapıldıkça diğer hayvanlar üzerindeki etkileri de ortaya çıkacaktır.

Neler Yapabiliriz?

Aslına bakarsanız kesin çözüm, havai fişeklerin tümden yasaklanmasıdır; ama bilim insanları bunun gerçekleşmeyeceğini düşündüğünden, daha az zararlı havai fişek bileşimlerini bulmak için uğraşıyorlar. Örneğin son yıllarda, havai fişek bileşimlerinde perklorat bileşiklerini kullanma ihtiyacını azaltan bileşimler geliştirilmiştir.

Bazı ülkeler toksisite oranı yüksek olan havai fişeklerin satılmasını ve kullanılmasını yasaklamıştır; ama ülkelerin çoğunda bu havai fişekler hala kullanılmaktadır.

İnsanların duyarlılıkları ile başlatılan kampanyalar da bazen işe yarayabilmektedir. Örneğin, İngiltere'deki büyük süpermarket zincirlerinden biri olan Sainsbury's, 2019 yılından beri havai fişek satmamaktadır.

Eğer illa havai fişekler kullanılacaksa, doğal yaşam mutlaka düşünülmelidir. Tek başınıza veya arkadaşlarınızla havai fişek fırlatacaksanız bile, yaşadığınız yere bağlı olarak, çevrenizdeki doğal yaşamı ve hayvanları düşünmelisiniz.

Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 11
  • Umut Verici! 5
  • Grrr... *@$# 4
  • Üzücü! 3
  • Bilim Budur! 2
  • Muhteşem! 0
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 0
  • Güldürdü 0
  • İnanılmaz 0
  • Merak Uyandırıcı! 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  • G. Fuller. Our Prettiest Pollutant: Just How Bad Are Fireworks For The Environment?. (2015, Aralık 31). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2020. Alındığı Yer: The Conversation | Arşiv Bağlantısı
  • Compound Interest. The Dark Side Of Fireworks – The Chemistry Of Their Environmental Effects. (2017, Ocak 05). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2020. Alındığı Yer: Compound Interest | Arşiv Bağlantısı
  • Forbes. How Do Fireworks Harm Wild Birds?. (2017, Aralık 30). Alındığı Tarih: 02 Ocak 2020. Alındığı Yer: Forbes | Arşiv Bağlantısı

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 05/08/2020 20:06:07 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8166

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Reklamı Kapat
Güncel
Agora
Instagram
Okyanus
Diş Hekimi
Canlı Cansız
Bebek
Ses Kaydı
Halk Sağlığı
Zehir
Çiftleşme
Matematik
Evrim
Editör Seçkisi
Grip
Obstetrik
Evrim Kuramı
Deney
Maske Takmak
Kozmoloji
Olasılık
Radyasyon
Adaptasyon
Kemik
Skeptisizm
Ay Ve Dünya
Güve
Türlerin Kökeni
Daha Fazla İçerik Göster
Daha Fazla İçerik Göster
Reklamı Kapat
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, Evrim Ağacı'nda çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza üye girişi yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol
Türkiye'deki bilimseverlerin buluşma noktasına hoşgeldiniz!

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
“Bilim hikaye anlatmaktan çok da farklı değildir. Hatta bilim, bir çeşit hikaye anlatıcılığıdır. Fakat bu alandaki hikayeler, gerçek dünyaya ve o dünyaya ait gözlemlerimize dayanır.”
Sean Carroll
Geri Bildirim Gönder