Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Harlow'un Maymun Deneyleri: Annelerimize Neden Bu Kadar Bağlıyız?

Harlow'un Maymun Deneyleri: Annelerimize Neden Bu Kadar Bağlıyız?
12 dakika
32,297
  • Sinirbilim (Nörobiyoloji)
  • Etoloji

Hayvanlar Alemi'nde, özellikle de memeli hayvanlarda ve daha spesifik olarak primatlarda, yavruların ebeveynlerine bağlılığı ve muhtaçlığı oldukça barizdir. Örneğin daha önceden, insan bebeklerinin diğer memeli hayvanların bebeklerine nazaran neden bu kadar aciz ve bakıma muhtaç olduğunu anlatmıştık.

Ancak omurgalı hayvanların birçoğunda ebeveyn katkısı evrimsel sürecin önemli parçalarından birisidir. Ebeveynlerin yavru üretimi ve bakımı için ortaya koyduğu katkı miktarı, aynı zamanda Cinsel Seçilim mekanizmasının dinamiklerini derinden etkilemektedir. Sadece yumurtanın üretiminin sperme göre çok daha masraflı olması gibi bir detay bile, evrimsel süreçte önem arz ederek dişilerin erkekleri daha sık seçen taraf olmasını tetikleyebilir. Ne var ki ebeveyn katkısı, eşey hücrelerinden ibaret değildir. Birçok canlıda doğumdan sonra ebeveyn bakımı, yavruların gelişimi için önemli bir basamaktır.

Bu Reklamı Kapat

1950 ve 1960'lı yıllarda psikologlar (özellikle de davranışçı ve psikoanalist psikologlar), bebeklerin annelerine düşkünlüğü ve muhtaciyetinin ardında yatan ana nedeninin, annenin yavruya besin sağlaması olduğunu düşünmekteydiler. Besin, yavrunun hayatta kalması için önemli bir araç olsa da, memeli hayvanlar gibi (hele ki primatlar gibi) üst düzey bilişsel fonksiyonlara sahip canlılarda bu anne-bebek bağımın tek sebebinin beslenme olması makul bir fikir değildir. Dönemin psikologlarından Harry Harlow ve arkadaşları, annenin yavruya verdiği rahatlık, arkadaşlık ve sevginin görmezden gelindiğini ileri sürüyorlardı; ancak buna yönelik güvenilir bir kanıtları bulunmuyordu.

Harlow Deneylerinin Arka Planı

Bu nedenle Harry Harlow, rhesus maymunları üzerinde bir deney yapmaya karar verdi. Aslında Harlow, 1930'lu yıllardan beri Wisconsin-Madison Üniversitesi'nde insan-harici primatlar üzerinde deneyler yapmaktaydı. Araştırma sahaları arasında öğrenme, biliş ve hafıza vardı. Hatta davranış biliminde son derece meşhur bir test olan Wisconsin Genel Test Aparatı'nı da geliştiren Harlow ve arkadaşları idi. Harlow, Henry Vilas Hayvanat Bahçesi'nden edindiği maymunlar ile yaptığı deneylerde, maymunların nasıl öğrendiğini anlamaya çalışıyordu.

Bu Reklamı Kapat

Ancak hayvanat bahçesinden edindiği maymunlar yeterli değildi; çünkü öğrenme yöntemlerini anlamak istiyorsa, yeni doğmuş veya çok küçük maymun yavrularına ihtiyacı vardı. Bu nedenle 1932 yılında laboratuvarında bir maymun evi açarak, kendi yavrularını üretmeye karar verdi. Bu ev içinde ebeveynlere nadiren yer veriliyordu ve genelde yavrular kendi başlarına büyütülüyordu. Buna anneden yoksunluk denmektedir ve günümüzde etik nedenlerle kullanımı neredeyse tamamen durmuş bir yöntemdir.

Anneden yoksunluk deneylerinde ortaya çıkan ilginç bir durum, yavruların kendi anneleri yerine bulabildikleri diğer maymunlara (bu durumda insanlara) bağlanmasıdır. Harlow'un kendisi, öğrencileri, çağdaşları ve iş arkadaşları kısa bir süre içinde bu yavru maymunların sağlıklı bir şekilde büyümesi için gerekli olan tüm basamakları öğrendiler ve annenin yerini aldılar. Literatürde buna vekil annelik denmektedir.

Ancak ilginç bir durum vardı: Her ne kadar yavruların sağlıklı bir şekilde gelişmesi için ellerinden geleni artlarına koymuyor olsalar da, annelerinden yoksun kalan yavruların davranışlarının, anneleriyle büyüyen yavrulara nazaran çok farklı olduğunu fark ettiler. Annelerinden yoksun yavrular garip davranışlar sergiliyorlardı, içe dönüklerdi, sosyal becerilerden yoksunlardı. Çünkü bu yavrular sadece annelerinden değil, diğer yaşıtlarından ve oyun arkadaşlarından da yoksun bir şekilde büyüyorlardı. Bu şekilde büyüyen yavruların daha agresif ve korku dolu olduklarını fark ettiler. Bir de... Bebek bezlerine aşırı düşkünlerdi.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Harlow, bebek bezine olan bu aşırı düşkünlüğün, tam da yukarıda söz ettiğimiz huzur, konfor, sevgi, sıcaklık, vb. faktörlerden ileri geldiğini düşündü. Harlow'a göre bu bebekler, bezlerine son derece düşkünlerdi, çünkü annelerinden almayı bekledikleri sıcaklığı ve konforu bu bez parçasında buluyorlardı. Bunun üzerine Harlow, deneylerini bu bağlanma kavramı üzerine kurmaya karar verdi.

Tam da bu sıralarda, yani 1952 yılında , Dünya Sağlık Örgütü tarafından fonlanan bir araştırma ve rapor yayınlandı: Anne Bakımı ve Zihin Sağlığı. Bu araştırmada John Bowlby ve arkadaşları, hapishane şartlarında yetişen çocukların gelişimine odaklandılar ve anneler ile yavrular birbirinden ayrıldıklarında, bunun çocuk gelişimini nasıl bozduğunu araştırdılar.

Bu araştırmadan yola çıkan James Robertson, 1953 yılında kısa ve son derece tartışmalı olan 2 Yaşında Bir Çocuk Hastaneye Giderse başlıklı bir belgesel yayınladı. Belgesel, annesinden ayrılan çocuklarda, neredeyse anında görülen davranışsal değişiklikleri belgelemeyi hedefliyordu. Aşağıda kısa bir kesidini görebilirsiniz.

Bowlby'nin raporuyla Robertson'ın belgeseli birleştiğinde, insan olan ve olmayan tüm primatlarda anne bakımının önemi birden spot ışığı altına girmiş oldu. Öyle ki Bowlby, annenin "besin sağlayıcı" rolünü neredeyse görmezden geliyor, çocuğun gelişimine asıl katkının konfor, huzur, sevgi gibi duygular aracılığıyla sağlandığını ileri sürüyordu. Bu sonuçları oldukça uzun bir süre boyunca tartışıldı.

İşte Harlow'un meşhur deneyleri, tam da bu noktada devreye girdi: Yavruların annelerle bağının kaynağı neydi? Vekil anneler, neden yavruya gerçek annenin sunduklarını sunamıyordu? Anneler (veya vekil anneler), yavrularına sık sık dokunmalı ve onları okşamalılar mıydı? Çünkü o dönemde Amerika'nın (ve Dünya'nın) büyük bir kısmında, yavruya fazla dokunmanın gelişimini bozacağına yönelik bir kanı vardı. Hatta bu nedenle maymun yavruları, yavrulara dokunulmayacak bir şekilde yetiştiriliyor; insan ebeveynlere de yavrularına fazla dokunmamaları, sadece besin sağlamaları tembihleniyordu. Öyle ki, psikolog John B. Watson şöyle yazıyordu:

Bu Reklamı Kapat

Çocuğunuza dokunmak istediğinizde, şunu hatırlayın: Annenin sevgisi, tehlikeli bir enstrümandır!

Bu kanı ne kadar doğruydu?

Bowlby (ve sonrasında Harlow), bu kanının tamamen hatalı olduğunu düşünüyordu. Çocuk gelişiminde annenin rolü, sadece besin sağlamaktan çok daha öte olmalıydı. Anne ile çocuk arasındaki bağın, yavrunun zihin sağlığını doğrudan etkileyen bir faktör olarak görüyorlardı.

Ancak kendilerinden önce gelen psikologlar, iddialarını deneysel olarak göstermek konusunda pek istekli ve becerikli değillerdi. Daha ziyade, kendilerince doğru olanın evrensel gerçekler olduklarını düşünmeye meyillilerdi. Öyle ki Harlow, bir keresinde şöyle yazıyordu:

Deneyselliğin yoksunluğundan ötürü, sevginin temel doğasına yönelik psikologlar, sosyologlar, antropologlar, hekimler veya psikoanalistler tarafından ileri sürülen teoriler gözlem, sağduyu ve tahminden ibaret bir seviyeye evrimleşti.

Harlow'un Maymun Deneyleri: Telden Anneler!

Harlow, bu tartışmaya yönelik olarak tel ve tahta kullanarak, maymuna pek de benzemeyen, temsili ve cansız "vekil anneler" üretti. Bu silindirik maketlerin bazılarını bezle kapladı, diğerlerini ise çıplak tel olarak bıraktı. Aşağıda bunların birer örneğini görebilirsiniz.

Bu Reklamı Kapat

Bez kullandığı silindirlere, maymuna benzer yüzler tasarladı ve her bir yavrunun "sahte anne yüzü" bir miktar farklı gözüküyordu. Her bir yavru, spesifik bir "tel anneye" atandı. Yavrular, kısa sürede kendi sahte anneleriyle bağ kurmaya başladı. Yüzlerini ayırt edebiliyor ve diğer "annelere" nazaran kendilerininkini seçiyorlardı.

Harlow'un asıl görmek istediği, yavruların çıplak telden ibaret olan annelere mi, yoksa bezle kaplı annelere mi daha çok bağlandığıydı. Bu deneyinde Harlow 2 koşul yarattı: Bir koşulda, çıplak telden yapılmış annenin "elinde" bir biberon vardı. Biberonun içinde, yavruların sevdiği besinler vardı. Bezden annenin ise biberonu yoktu. Diğer koşulda ise bez annelerde biberon vardı, tel annelerde biberon yoktu.

Bu deneyin sonuçlarına göre yavrular, her iki koşulda da bez anneyi tel anneye tercih ettiler. Bez annenin elinde biberon varken tercih edilmesi zaten beklenen durumdu; ancak tel annenin elinde biberon varken ama bez annenin elinde biberon yokken bile bebeklerin bez anneleri tercih etmesi, dönemin psikologlarının suratına sert bir tokat vuruyordu: Bebekler, annelerine, kendilerine sağladıkları besin için değil, yumuşak ve sıcak bedenleri için bağlanıyordu! Elinde biberon olmayan bez annelere bağlanan yavrular, sadece karınları acıktığında, elinde biberon olan telden anneye gidiyor, sonrasında hemen bez anneye geri dönüyorlardı.

Harlow, bu verilerden yola çıkarak, bebeklerin annelerine bağlanmasının ardında sütten çok daha fazlası olduğunu, dokunma konforu adı verilen olgunun çok daha büyük öneme sahip olduğunu ilan etti. Bu deney, Bowlby'nin raporundaki iddialarına güçlü deneysel veriler sunuyordu.

Bu Reklamı Kapat

Agora Bilim Pazarı
İrrasyonel

Stuart Sutherland’ın İngiltere’de külte dönüşmüş ve yıllardır çok satanlar listesinde bulunan etkileyici kitabı İrrasyonel, pek çok psikoloji deneyinden ve gündelik yaşamdan çoğu zaman sizi şaşkınlığa sürükleyecek örnekler sunarak, irrasyonelliğin yaygınlığını ve olağanlığını gözler önüne seriyor. Yanlış gözlem, uyum gösterme ihtiyacı, yersiz tutarlılık, kanıtları gözardı etmek, hatalı neden sonuç ilişkileri kurmak ya da aşırı özgüven gibi bizi irrasyonel kararlara sürükleyen sebepleri ortaya koyuyor ve Pearl Harbor bombardımanından şampuan reklamlarına kadar pek çok farklı olayı inceleyerek, “içimizdeki düşmanın” nelere neden olabileceğini gösteriyor.
“…Hangisi daha muhtemel: Mavi gözlü annenin kızının mavi gözlü olması mı, yoksa mavi gözlü kızın annesinin mavi gözlü olması mı? Sigara içmek akciğer kanseri riskini on, ölümcül kalp hastalığı riskini ise iki kat artırıyorsa akciğer kanserinden ölen tiryakilerin sayısı kalp hastalığı sonucu ölen tiryakilerden daha mı çok? Bir işi iyi yaptıkları için insanları ödüllendirmek faydalı mı? Bir psikoloji deneyi için, birine öldürücü olabilecek şoklar vermeyi kabul eder miydiniz? Dönme dolaba binmek mi yoksa bisiklet sürmek mi daha tehlikeli?

Kitabın isminden dolayı tetikte değilseniz, bu sorulara verdiğiniz yanıtlardan bazıları muhtemelen irrasyonel. Dahası, tüm soruları yanıtladıysanız kesinlikle irrasyonelsiniz, çünkü kimisinde yanıt vermeye yetecek kadar bilgi yok. Mutlaka bir yargıya varma ihtiyacı ise irrasyonelliğin sık rastlanan sebeplerinden biri…” (giriş bölümünden)

“İnanılmaz sürükleyici ve fevkalade iyi yazılmış” Richard Dawkins

“Ürkütücü, yer yer komik ama kesinlikle büyüleyici” Oliver Sacks

“Bu kitabı almalısınız, her evde bir tane bulunmalı. Dahası, uygarlığımızın gelişimi adına otel odalarının başucu çekmecelerine bu kitabı koymalılar.” Nicholas Lezard, The Guardian

“…kitabı neredeyse bir solukta okudum ve kendi kendime de, ‘Neden bunu satın alır almaz okumadım’ diye kızdım.” İsmet Berkan, Radikal

“Baştan sona canlı, eğlenceli ve etkileyici” British Journal of Psychiatry

Bilgiler ve Uyarılar:

  1. Bu ürün sipariş alındıktan 1-3 gün içinde postalanacaktır.
  2. Lütfen sipariş vermeden önce iade ve ürün değişikliği ile ilgili bilgilendirmemizi okuyunuz.
  3. Bu kampanya, Domingo Yayınevi tarafından Evrim Ağacı okurlarına sunulan fırsatlardan birisidir.
Devamını Göster
₺68.00
İrrasyonel

Benzer Deneyler, Aynı Sonuçlar...

Tekrar deneylerinde de sonuç değişmedi: Yavruları, bezden anneleriyle birlikte yeni bir ortama (içinde daha önce hiç görmedikleri cisimler olan, aşina olmadıkları bir ortama) konan yavrular, bezden annelerini "yuva" olarak görüyorlardı. Önce bezden anneyle bağlanıyor, sonrasında yavaş yavaş yeni ortamı araştırmaya başlıyorlardı. Ama ne zaman korksalar, hemen bez anneye geri dönüyorlardı. Ancak bez anne ortamdan kaldırıldığında, yavrular da dehşete düşüp donakalıyor, bir top gibi büzüşerek parmaklarını emmeye başlıyorlardı.

Benzer bir deneyde, ortama gürültülü ve ani sesler çıkaran bir oyuncak ayı kondu. Bu sesler, yavruları ürkütüyordu. Bezden annelerin olmadığı durumlarda yavrular korkuyla donakalıyor ve oyuncak ayıdan uzak duruyorlardı. Ancak bezden anne koyulduğunda, yavruların korku düzeyleri de azalıyor ve oyuncak ayıya dokunmayı, hatta ona saldırmayı seçiyorlardı.

Bir diğer araştırmada sadece telden anne veya bezden anne ile büyütülen yavrulardaki davranış farkları incelendi. Her iki grup da eşit miktarda kilo aldılar; ancak sadece telden anne ile büyütülen yavrular süt sindiriminde sorun çektiler ve sıklıkla ishal oldular. Harlow, bu veriden yola çıkarak dokunma konforu olmadığı durumların yavrular için psikolojik açıdan stresli olduğunu, bu stresin de sindirim sorunlarına sebep olduğunu ileri sürdü. Bu sonuç, günümüzde halen kabul görmektedir.

Etiğin Sınırlarını Zorlayan Yalıtım Deneyleri

1959 yılından itibaren olan çalışmalarında Harlow, depresyona yönelik modeller geliştirmek istedi ve etiğin sınırlarını zorlayarak, yavru maymunları kısmen ve tamamen izole ederek gelişimlerindeki bozulmaları inceledi.

Kısmi yalıtım altındaki maymunlar, çıplak telden kafeslerde büyütülüyordu ve diğer maymunları görmeleri, koklamaları ve duymalarına izin veriliyordu; ancak diğer maymunlara dokunmaları yasaktı. Tamamen yalıtılmış maymunlar ise izolasyon odalarında büyütülüyordu ve bu odalar, diğer maymunlardan her türlü ve tamamen yalıtılmıştı.

Yalıtım altındaki yavrularda ciddi sosyal bozukluklar gözlendi. İzole edilmiş yavrular, türdaşlarına nasıl davranmaları gerektiğini bilmiyorlardı ve çoğu zaman grubun dışında kalmayı tercih ettiler. Bu maymunlar, boşluğa dalma davranışını sergiliyorlardı ve kafeslerinde durmadan daireler çizerek dönüyorlardı. Hatta bazıları, kendilerine zarar vermeyi seçiyordu!

Günümüzdeki etik standartlar çerçevesinde bu deneylerin neredeyse hiçbiri kabul edilebilir değildir. Örneğin, maymunların bazıları 15 yıl kadar izolasyon altında büyütüldü! Bebek maymunlar 3, 6, 12 veya 24 aylık izolasyon süreleri boyunca sosyal etkileşimden tamamen yalıtılmış şekilde büyütüldüler. Bunların psikolojilerinin düzeltilmesi mümkün olmadı. Harlow şöyle yazıyor:

Maymunların henüz hiçbiri yalıtım sırasında ölmedi. Ancak tamamen sosyal izolasyon altındaki maymunlar, türdaşlarıyla etkileşime sokulduğunda, depresyon haline düşüyorlar. Bu depresyon, otistik şekilde kendine tutunma ve sallanma davranışlarıyla karakterize ediliyor. 3 ay boyunca izole edilen 6 maymundan 1 tanesi, serbest bırakıldıktan sonra yemek yemeyi reddetti ve 5 gün içinde öldü. Otopsisi sonucunda ölüm sebebi duygusal anoreksiya olarak belirlendi.

6 ay boyunca süren toptan sosyal izolasyon öylesine yıkıcı ve zedeleyiciydi ki, deneyleri sürdürmek istesek de 12 ay boyunca sürecek izolasyonun hayvanları zaten olduklarından daha kötü hale getiremeyeceğini düşünüyorduk. Ne var ki bu varsayımımız hatalı çıktı. 12 aylık izolasyon, hayvanların sosyal özelliklerini neredeyse tamamen yok etti.

Harlow, 6 ay boyunca izole olmuş maymunları, normal şekilde anneleriyle büyütülmüş yavrularla yeniden entegre etmeyi denedi. Ancak oldukça kısıtlı düzeyde başarı elde edebildi. 6 aylık toptan izolasyon, bebeklerin sosyal davranışlarının neredeyse tamamını yok etmişti. İzole edilmiş maymunlar, kendileriyle aynı yaştan normal yavrularla karşılaştığında çok az miktarda düzelme yaşadılar.

Bu Reklamı Kapat

Kendilerine sonradan vekil anneler verilen toptan izole maymunlarda, Harlow'un "kaba davranışlar" olarak tanımladığı bazı davranışlar gözlendi ve pek bir gelişme görülmedi. Ancak 6 ay izole edilmiş maymunlar, 3 aylık yavru maymunlarla etkileşime sokulduğunda, sosyal olarak neredeyse tamamen normale döndüler!

Bu sonuçlar, tekrar deneyleriyle de doğrulandı. Benzer çalışmalar yapan araştırmacılar, ufak yavrularla yeniden etkileşime sokulan izole bireylerin, gerçek anneleri tarafından normal şekilde büyütülen yavrulardan ayırt edilemeyecek şekilde sosyal beceri edindiklerini gösterdiler. Ancak tıpkı Harlow gibi, tekrar deneyleri yapan araştırmacılar da sahte (vekil) anneler verilen yavrularda dikkate değer bir iyileşme göremediler.

Modern Deneyler ve Mekanizmalar

Harlow tarafından yapılan bu çalışmaların modern versiyonlarında, maymunlar yerine fareler ve sıçanlar kullanılmaktadır. Bu çalışmalarda, erken bebeklik döneminde dokunma davranşının yavrularda kortikosteroidleri azalttığı gösterilmiştir. Kortikosteroid hormonlar, stres düzeyiyle ilişkili hormonlardır. Aynı çalışmalarda beyindeki glukokortikoidlerde artış görülmüştür.

Yapılan bir çalışmada, anneyle yavru arasındaki etkileşimin kısa bir süreyle kesilmesi halinde bile, yavrunun gelişimindeki çeşitli biyokimyasal süreçlerin bozulduğu görülmüştür. Bu yavrularda, hücre gelişimi ve farklılaşmasında rol alan ornitin dekarboksilaz aktivitesi değişmiş, büyüme hormonu salgısı azalmış, kortikosteron salgısı artmıştır.

Bu Reklamı Kapat

Ayrıca yapılan deneyler, dokunmanın kısıtlandığı yavrularda savunma sisteminin zayıfladığını da göstermektedir. Erken dönemde kendisine daha fazla dokunulan yavrularda, patojenlere karşı antikor (IgG ve IgM) üretme başarısı, 1 yaşın biraz üzerine kadar olan dönemde daha yüksek olmuştur.

Bu "dokunma immünolojisine" yönelik mekanizmayı aydınlatmaya çalışan uzmanlar, dokunmadan kaynaklı beyindeki ve merkezi sinir sisteminin genelindeki uyarılara odaklanmışlardır. Şimdilik elde bulunan sonuçlar, dokunma noksanlığından kaynaklanan strese bağlı olarak hipofiz-adrenal sistemin aktivasyonunun bozulduğuna, dolayısıyla da kortizol plazması ve adrenokortikotropik hormon salgısının arttığına işaret etmektedir. Buna bağlı olarak araştırmacılar, derinin düzenli ve doğal bir şekilde uyarılmasının, yavruların gelişimine pozitif katkı sağladığını ileri sürmektedirler.

Sonuç

Bu bulgular, bilim camiasında ciddi değişimlerin önünü açtı. Daha önceden de söylediğimiz gibi, o dönemde annelerin yavrularına dokunması istenen bir şey değildi; çocuğun gelişimini bozacağı ve onları şımartacağı düşünülürdü. Dönemin davranışçı psikologları, duygudurumun göz ardı edilebileceğinde ısrarcıydı. Yavruyu beslemenin, anne-çocuk bağındaki en önemli davranış olduğuna inanılıyordu.

Ancak bu yeni bulgular ışığında, pedagojik öneriler değişmeye başladı. Annelerin yavrularıyla olan dokunma düzeylerinde sınırlamaya gidilmemesi gerektiği fark edildi. Harlow'un "sevgi deneyleri" olarak da tanımlanan araştırmalarının sonuçları, yavrularına dokunan annelerin, yavrularla olan bağın önemli bir parçası olduğunu gösteriyordu.

Bu Reklamı Kapat

Bu arada Harlow, aynı durumun babalar için de geçerli olduğunu düşünüyordu. Buna yönelik doğrudan deney yapmadı; ancak günümüzde bunun doğru olduğu bilinmektedir.

Harlow, günümüz için son derece sıradan, dönemi için son derece büyük bir devrim niteliğinde bir soru sordu ve o sorunun peşinden gitti. Doğadan aldığı cevaplar, insanlığın kendisine ve doğaya olan bakışını kökünden değiştirdi. İşte bilimin gücü biraz da bu. Yakın kuzenimiz olan hayvanlara bakarak, kendimize dair birçok bilgi edinebiliyoruz ve hayatlarımızı buna göre şekillendirebiliyoruz. Bu da, içine gözlerimizi açtığımız Evren'i ve kendimizi tanıma yolculuğunda ufak adımlarla ilerlememizi mümkün kılıyor.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

İlginizi Çekebilecek Sorular
Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 39
  • Bilim Budur! 19
  • Muhteşem! 16
  • Merak Uyandırıcı! 10
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 8
  • Umut Verici! 4
  • Üzücü! 4
  • Korkutucu! 4
  • İnanılmaz 3
  • Güldürdü 1
  • Grrr... *@$# 1
  • İğrenç! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Türev İçerik Kaynağı: Wikipedia | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 11/08/2022 11:14:59 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/8568

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Kanser
Kadın
Elektromanyetizma
Böcek Bilimi
Sars
Kimya
Kuyrukluyıldız
Buz
Sağlık Personeli
Deprem
Cinsellik Araştırmaları
Su
Öğrenme
Hızlı
Hareket
Evrenin Genişlemesi
Anksiyete
Zeka
Cinsel Seçilim
Matematik
Test
Kırmızı
Oyun
Jinekoloji
Onkoloji
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün bilimseverlerle ne paylaşmak istersin?
Bağlantı
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve kabul edilen cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.