Paylaşım Yap
Tüm Reklamları Kapat
Tüm Reklamları Kapat

Gezegen Nedir? Bir Gezegeni, Cüce Gezegen veya Asteroidler Gibi Gök Cisimlerinden Ayıran Nedir?

Gezegen Nedir? Bir Gezegeni, Cüce Gezegen veya Asteroidler Gibi Gök Cisimlerinden Ayıran Nedir? NASA Exoplanets
6 dakika
18,678
Tüm Reklamları Kapat

Gezegenler, tarih boyunca gökyüzünü dikkatli ve periyodik olarak izleyenlerin dikkatini çekmeyi başarmış gök cisimleridir. Gezegen kelimesi, Antik çağlarda yaşayan insanların ifadesiyle "astéres planétai" yani gezgin yıldızlar teriminden türetilmiş olup, Fransızca'ya "planéte" olarak geçmiştir. Bizim dilimizde ise "gezegen" olarak adlandırılır.

Gezegenler, Dünya'dan bakıldığı zaman tıpkı yıldız gibi gözüken gök cisimleridir. Hatta ilk bakışta onların yıldız olduğu kanısına da varılabilir; hatta bu nedenle gezegenlere "gezgin yıldızlar" denmiştir. Dolayısıyla bu isimlendirmedeki "yıldız" kısmı anlaşılırdır. Peki, geçmişte yaşamış insanlar, onları neden "gezgin" olarak nitelemiştir? Çünkü gökyüzünü inceleyen insanlar, "gezgin yıldızlar"ın, diğer yıldızların günlük ve kendini tekrar eden biçimde yaptıkları, doğudan batıya olan hareketinden farklı birtakım hareketler de sergilediklerini fark etmişlerdi. Fakat bu hareketler, onların bir bakışta ölçebileceği cinsten değildi - ki günümüz için de bu, büyük oranda aynıdır. Astronomlar, birkaç hafta boyunca gözlem yaptıklarında, bu gezgin yıldızların garip hareketler sergilediğini görebiliyorlardı ve günümüzde de halen görebilmektedirler.

Tüm Reklamları Kapat

O dönemlerde bu şekilde 5 tane gezgin yıldızın varlığı biliniyordu. Bugün ise biz bunların Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn gezegenleri olduğunu biliyoruz. Sonradan yapılan incelemelerle, Dünya'ya ve bu sayılanlara ek olarak Uranüs ve Neptün gezegenlerini de keşfettik. Böylece gezegen sayısı 8'e çıkmış oldu. 1930 yılında Plüton da keşfedilerek, gezegen sayısı 9'a çıktı; ancak popüler kültürde epey bilinen bir şekilde, Ağustos 2006'da Plüton gezegenlik statüsünü yitirdi ve yeni geliştirilen cüce gezegen statüsüne yerleştirildi. Böylece gezegen sayısı da yeniden 8'e düşmüş oldu.

Bu tartışma, astronomi camiasında halen ara ara gündeme gelen bir soru işaretini doğurdu: "Gezegen nedir?" Bu oldukça ilginç bir soru; çünkü Güneş Sistemi haricinde kalan gezegenleri daha çok yakın geçmişte keşfetmeye başladık ve onlara dair bilgilerimiz halen inanılmaz kısıtlı; kaldı ki, Güneş Sistemi'miz içerisindeki gezegenlere yönelik bilgimiz bile pek derin sayılmaz - özellikle de yüzey özellikleri ve jeolojik detayları gibi önemli bilgiler açısından...

Tüm Reklamları Kapat

İlginç bir şekilde, gezegen olmanın şartları asırlar önce değil, Plüton'u gezegenlikten çıkarma kararının alındığı Uluslararası Astronomi Cemiyeti'nin 2006 yılındaki toplantısında ilk defa belirlendi. Sonuçta bilim, dinamik bir süreçtir ve durmaksızın sorgulamayı, hipotezler geliştirmeyi, yeni keşifler yapmayı ve önceki fikirlerimizi kanıtlar ışığında değiştirmeyi gerektirir. Bilimsel fikirler, gözlemler ışığında mantıklı bir şekilde analiz ve test edilir. Bilim insanları, birbirlerinin iddia ve çalışmalarını durmaksızın gözden geçirir.

Evren'e yönelik algımız ve bizim bu Evren içerisindeki yerimize yönelik düşüncelerimiz, zaman içerisinde köklü bir şekilde değişmiştir. Yeni bilgiler ışığında bildiklerimizi gözden geçirir; buna bağlı olarak gökyüzündeki cisimleri nasıl kategorize edebileceğimizi yeniden değerlendiririz. Dolayısıyla gezegen tanımının nasıl olması gerektiği konusundaki tartışma, sadece Plüton özelinde gelişen bir tartışma değildir.

Asırlar boyunca gökyüzünü inceleyen astronomlar, o kadar fazla sayıda iri "asteroid" keşfettiler ki, kafaları karışmaya başladı. Örneğin 1801 yılında Mars ve Jüpiter arasında keşfedilen Ceres ve 1807 yılında aynı yerde keşfedilen Vesta gibi gök cisimleri, asteroid kuşağındaki en büyük gök cisimleridir - ki bunlar, ilk keşfedildiklerinde "gezegen" olarak kategorize edilmişlerdir.

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Ancak 2005 yılında Eris'in keşfi, işleri tamamen değiştirdi: Kuiper Kuşağı'nda bulunan ve Plüton'dan %27 daha büyük olan Eris, Güneş Sistemi'nde bunun gibi daha birçok gök cismi olabileceğinin farkına varılmasına neden oldu.

Dahası, Güneş Sistemi haricinde de birçok gezegen keşfedilmeye başlayacaktı. Dolayısıyla artık muğlak bir tanımın dışına çıkıp, resmi bir gezegen tanımı yapılması gerekti; aksi takdirde sadece Güneş Sistemi içerisindeki gezegen sayısı kısa bir süre içinde 20-30'a, nihayetinde 40-50'ye çıkabilirdi.

Bu da, 2006 yılında 26'ıncı defa toplanan Uluslararası Astronomi Birliği'nin (UAB), bu toplantı sırasında resmi bir gezegen tanımı yapması kararına neden oldu.

Gezegen Olmanın Şartları

Bir gök cisminin gezegen olabilmesi için şu şartlar gerekiyor:

  1. Güneş'in etrafında dönmesi gerekiyor.
  2. En azından kabaca küresel olabilecek kadar iri olması gerekiyor.
  3. Bir gökcisminin gezegen olabilmesi için aynı zamanda kütleçekim kuvveti sayesinde "bulunduğu yörüngeyi temizlemiş olması" gerekiyor. Yani kendi yörüngesini işgal eden hiçbir gök cismi bulunmamalı.

Plüton, ilk iki kuralı sağlasa da, bu kuralı sağlamıyor. En azından, bir Kuiper Kuşağı cismi olarak, yörüngesinin büyük bir kısmında bunu yapamıyor. Dolayısıyla gezegenlik statüsüne erişemiyor. Bu konudaki tartışmaları buradaki yazımızdan okuyabilirsiniz.

Tüm Reklamları Kapat

Plüton'un yörüngesi, Kuiper Kuşağı içine girmektedir.
Plüton'un yörüngesi, Kuiper Kuşağı içine girmektedir.

Burada dikkati çeken tek şart, 3. şart değil. 1 şart da eşit derecede ilgi çekici: Bir gök cisminin "gezegen" olabilmesi için, herhangi bir yıldız etrafında dönmesi yeterli değildir. Güneş (Sol) isimli yıldız etrafında dönmek zorundadır! Dolayısıyla mesela Aldebaran yıldızı veya bir diğer yıldız etrafında dönen gök cisimleri, "gezegen" olarak sınıflandırılmaz. Bunlara, ötegezegen adını vermekteyiz.

Bu da ilginç bir gerçeği doğuruyor: Eğer şu anda, "Evren'in tamamı içerisinde kaç gezegen var?" diye soracak olursanız, teknik olarak cevap, 8. Halbuki "yıldızı etrafında dönen kayalık veya gazdan oluşan büyük gök cisimleri" tarzında daha muğlak bir cevap verecek olsak, 700 kuintilyon (700 milyon kere trilyon) gezegen olduğunu bilmekteyiz. Ancak modern tanım ışığında, Evren'de 8 gezegen ve yaklaşık 700 kuintilyon eksi 8 adet ötegezegen olduğunu söyleyebiliriz.

Toplantıda alınan tek karar bu değildi. Aynı zamanda, diğer gök cisimlerinin kategorizasyonu da teknik terimlere bağlandı. Bunlara bir bakış atalım:

Cüce Gezegen Olmanın Şartları

Yapılan yeni tanıma göre, bir gök cisminin cüce gezegen olabilmesi için:

Tüm Reklamları Kapat

  1. Güneş etrafında dönmesi gerekiyor.
  2. Hidrostatik dengeye (yani yaklaşık olarak küre veya küremsi bir şekle) erişebilecek düzeyde iri bir kütleye sahip olması, dolayısıyla rijit cisim kuvvetlerini yenebilecek kadar güçlü bir kütleçekimine sahip olması gerekiyor.
  3. Yörüngesini diğer cisimlerden temizlememiş olması gerekiyor.
  4. Bir diğer cismin uydusu olmaması gerekiyor.

Küçük Güneş Sistemi Cismi Olmanın Şartları

Bu kısım birazcık daha basit:

  1. Güneş etrafında dönmesi gerekiyor.
  2. Bir diğer cismin uydusu olmaması gerekiyor.
  3. Gezegen veya cüce gezegen tanımının şartlarını sağlamıyor olması gerekiyor.

Bir diğer deyişle, Güneş Sistemi içerisinde yer alan; uydu, cüce gezegen veya gezegen olmayan her cisim, "Küçük Güneş Sistemi Cismi" olarak kategorize ediliyor. Bunların önemli bir bölümünü asteroidler oluşturuyor.

Sonuç

Daha önce de anlattığımız gibi, bu tanımdan ve karardan herkes memnun değil. NASA, bunu şöyle anlatıyor:[1]

Bazılarına göre, bu yeni sınıflandırma şeması, gezegenlerin sayısını sınırlamak amacıyla tasarlanmıştır; diğerlerine göre eksiktir ve terimler belirsizdir. Bazı gökbilimciler, bu tanımları yapabilmemiz için bağlamın önemli olduğunu savunmaktadır; özellikle de Güneş Sisteminin oluşumu ve evrimi açısından...

Tüm Reklamları Kapat

Bu konuda ileri sürülen bir fikir, gezegenleri, yerçekiminin onu yaklaşık olarak küresel hale getirecek kadar büyük olan, uzayda bulunan doğal bir nesne olarak tanımlamaktır. Ancak bazı bilim insanları, bu basit tanımın, bir nesnenin yuvarlak olarak kabul edilmesi için ne derece ölçülebilir yuvarlaklığın gerekli olduğunu hesaba katmadığını ileri sürerek bu tanıma itiraz ettiler. Aslına bakarsanız, uzaktaki bazı nesnelerin şekillerini doğru bir şekilde belirlemek çoğu zaman zordur. Diğerleri, bir nesnenin nerede bulunduğu veya neyin yapıldığı önemli olduğunu ve gök cisminin dinamiğinin, yani bir nesnenin yakın komşularını süpürmesi veya uzaklaştırması veya onları sabit yörüngelerde tutması gibi durumların bu tanımlarla ilgisi olmaması gerektiğini savunuyor.

Ancak anlamamız gereken gerçek şu: Şu anda kural bu şekilde ve değiştirilene kadar da bu şekilde tanımlanmaya devam edecek. Bu nedenle her ne kadar Plüton'a karşı özel bir sempati besliyor olsak da, bu sempatimiz onu gezegen yapmaya yetmiyor.

Bu Makaleyi Alıntıla
Okundu Olarak İşaretle
54
0
  • Paylaş
  • Alıntıla
  • Alıntıları Göster
Paylaş
Sonra Oku
Notlarım
Yazdır / PDF Olarak Kaydet
Bize Ulaş
Yukarı Zıpla

İçeriklerimizin bilimsel gerçekleri doğru bir şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen bir şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikte bize ulaşın!

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Tebrikler! 29
  • Bilim Budur! 12
  • Merak Uyandırıcı! 7
  • Muhteşem! 5
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 3
  • Güldürdü 2
  • Umut Verici! 1
  • İnanılmaz 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
Sıkça Sorulan Sorular

Evren'de teknik olarak sadece 8 tane (Güneş etrafındaki 8 gezegen) bulunuyor. Ancak halk arasında yaygın olarak kullanılan tanım çerçevesinde, Evren'de 700 milyon kere trilyon (yani 700 kuintilyon) gezegen bulunuyor.

8 tane. 2006 yılında Plüton, gezegenlik statüsünden çıkarıldı ve böylece Güneş Sistemi'ndeki gezegen sayısı 9'dan 8'e düşmüş oldu.

Hayır, modern gezegen tanımı çerçevesinde Plüton bir gezegen olarak değil, cüce gezegen olarak kategorize ediliyor.

Tüm Reklamları Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 02/03/2024 13:48:07 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/10045

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Tüm Reklamları Kapat
Keşfet
Akış
İçerikler
Gündem
Madde
Görüş
Toplumsal Cinsiyet
Uzay Görevleri
Argüman
Plastik
Element
Akademi
Boyut
Çeviri
Video
Ağız
Moleküler Biyoloji
Elektron
Uzaylı
Hasta
Diş Hekimi
Kertenkele
Anksiyete
Meteor
Normal Doğum
Beslenme Davranışı
Ateş
Hastalık
Fotoğraf
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Video Konu Önerisi
Başlık
Gündem
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Ekle
Soru Sor
Sosyal
Yeniler
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Youtube
OceanGate Faciasının Ses Kayıtları Yayınlandı!
OceanGate Faciasının Ses Kayıtları Yayınlandı!
Milyon Dolarlık Bahis: Yapay Zeka, Matematikte Liselileri Yenebilir mi?
Milyon Dolarlık Bahis: Yapay Zeka, Matematikte Liselileri Yenebilir mi?
Gerçek Bir Pokemon: Aksolot!
Gerçek Bir Pokemon: Aksolot!
"Domates Gribi" Hastalığı Neyin Nesi?
Bir Odaya Neden Girdiğinizi Neden Unutuyorsunuz?
Bir Odaya Neden Girdiğinizi Neden Unutuyorsunuz?
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000
Bu Makaleyi Alıntıla
Evrim Ağacı Formatı
APA7
MLA9
Chicago
Ç. M. Bakırcı, et al. Gezegen Nedir? Bir Gezegeni, Cüce Gezegen veya Asteroidler Gibi Gök Cisimlerinden Ayıran Nedir?. (27 Ocak 2021). Alındığı Tarih: 2 Mart 2024. Alındığı Yer: https://evrimagaci.org/s/10045
Bakırcı, Ç. M., Kuvan, . (2021, January 27). Gezegen Nedir? Bir Gezegeni, Cüce Gezegen veya Asteroidler Gibi Gök Cisimlerinden Ayıran Nedir?. Evrim Ağacı. Retrieved March 02, 2024. from https://evrimagaci.org/s/10045
Ç. M. Bakırcı, et al. “Gezegen Nedir? Bir Gezegeni, Cüce Gezegen veya Asteroidler Gibi Gök Cisimlerinden Ayıran Nedir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, 27 Jan. 2021, https://evrimagaci.org/s/10045.
Bakırcı, Çağrı Mert. Kuvan, . “Gezegen Nedir? Bir Gezegeni, Cüce Gezegen veya Asteroidler Gibi Gök Cisimlerinden Ayıran Nedir?.” Edited by Çağrı Mert Bakırcı. Evrim Ağacı, January 27, 2021. https://evrimagaci.org/s/10045.
ve seni takip ediyor
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close