Bu Reklamı Kapat
Bu Reklamı Kapat

Fizik Kuralları Yok, Sadece "Arazi" Var!

Fizik Kuralları Yok, Sadece "Arazi" Var! Quantamagazine
9 dakika
7,147

Bilim insanları gerçekliği betimleyecek tek bir tanım arayışındalar. Fakat modern fizik farklı türden birçok tanıma (betimlemeye) kapı aralıyor. Üstelik çoğu fiziksel tanım, matematiğin uçsuz bucaksız olasılıklar "arazi"sinde (landscape) birbiriyle bağlantılı ve özdeş.

Farz-ı misal, Alice ve Bob adlı iki karakter yemek yapacaklar. Alice Çin yemeği, Bob ise İtalyan yemeği seviyor. Her ikisi de en beğendikleri tarifi seçiyorlar, marketten alacaklarını alıyorlar ve tarifteki talimatları titizlikle uyguluyorlar. Sıra, pişirdikleri yemekleri fırından çıkarmaya geldiğinde bir de ne görsünler! İki yemek de birbirinin aynı! Bu noktada, Alice ve Bob’un kendilerine soracakları varoluşla/var olmayla ilgili soruları tahmin edebilirsiniz. Farklı malzemelerle yapılan iki ayrı yemek nasıl oluyor da fırından birbirinin aynı iki yemek olarak çıkabiliyor? Hatta “Çin yemeği veyahut İtalyan yemeği pişirmek” de ne anlama geliyor? Yoksa Alice ve Bob'un yemek pişirme yaklaşımları hepten mi yanlış?

Bu Reklamı Kapat

İşte bu, tam da kuantum fizikçilerini afallatan bir durum. Fizikçiler, aynı fiziki sistemi tamamıyla iki farklı şekilde açıklayan tanımlarla defalarca karşılaşmışlardır. Söz konusu fizik olduğunda malzemelerimiz -soğan, sarımsak değil de- parçacıklar ve kuvvetlerdir. Etkileşimleri dikte eden matematiksel formülleri "yemek tarifleri"ne, eşitlikleri fiziksel olguların gerçekleşme ihtimallerine dönüştüren kuantumlama işlemini (nicemleme; quantization) ise "pişirme süreci"ne benzetebiliriz. Alice ve Bob nasıl hayretler içerisindeyse, kuantum fizikçileri de farklı tariflerin nasıl aynı sonucu verebildiğini merak ediyorlar.

Standart Model

Acaba doğanın, temel yasalarını seçme konusunda söz hakkı var mıydı? Albert Einstein, bilindiği üzere, birtakım genel esaslardan hareketle, uyumlu bir şekilde işleyen bir evrenin inşa edilebilmesinin sadece ve sadece tek bir yolunun olabileceğine inanıyordu. Einstein’a göre fiziğin derinliklerine yeterince inebilseydik -tıpkı mekanik bir saatin içindeki zembereğin, volanın ve yayların zamanı ölçmek için özel bir şekilde birlikte hareket ediyor oluşu gibi- tüm parçaların (madde, radyasyon, kuvvetler, uzay ve zaman) da gerçekliği meydana getirmek için uyum içerisinde bir araya geldiği tek bir yolun olduğunu görürdük.  

Bu Reklamı Kapat

Parçacık fiziğinin Standart Modeli gerçekten de bir avuç malzemeye sahip sağlam yapılı bir mekanizmadır. Fakat evrenimiz, eşi benzeri olmayan bir yapı olmaktan ziyade, sonsuz sayıda muhtemel evrenler içerisinden ancak bir tanesi gibi durmaktadır. Parçacıkların ve kuvvetlerin oluşturduğu bu bilinen kombinasyonun niçin doğanın alt yapısını oluşturduğuna dair ise hiçbir fikrimiz yok. Neden kuarkların altı "çeşidi", nötrinoların üç "nesili" ve bir tane Higgs parçacığı vardır? Dahası Standart Model, deneylerde ölçülmesi zorunlu olan 19 tane sabit değer (elektronun kütlesi ve yükü gibi sayılar) içermektedir. Fakat, bu "serbest değişken" değerlerinin derin bir anlamı yokmuş gibidir. Hal böyle olunca parçacık fiziği bir yanıyla bir zerafet abidesi; diğer yanıyla ise öylesine bir hikayedir.

Eğer Evren'imiz pek çok evrenden sadece bir tanesiyse, diğer evrenleri nasıl ele almalıyız? Bugünkü bakış açısı, Einstein'ın "tek kozmos" hayalinin tam zıddı gibi görülebilir. Modern fizikçiler "engin olasılıklar uzayı" görüşünü benimseyerek onun her şeyi kapsayıcı mantığını ve bağlantılılığını (her şeyi birbirine bağlayıcılığını; interconnectedness) anlamaya çalışmaktadırlar. Eskiden altın madencileri gibi çalışan fizikçiler, günümüzde, araziyi (landscape) detaylıca haritalandıran ve onu şekillendiren kuvvetleri inceleyen coğrafyacılar ve jeologlar gibidir.

Günümüzde fizikçiler, bir araziyi şekillendiren kuvvetleri inceleyen ve onu detaylı şekilde haritalayan jeologlar ve coğrafyacılar gibidir.
Günümüzde fizikçiler, bir araziyi şekillendiren kuvvetleri inceleyen ve onu detaylı şekilde haritalayan jeologlar ve coğrafyacılar gibidir.
Quanta Magazine

Sicim Teorisi

Bu bakış açısına yönelmeyi sağlayan şey ezber bozan "Sicim Teorisi" olmuştur. Sicim Teorisi, şu anda, parçacıkları ve kütleçekimi dahil tüm kuvvetleri açıklayabilen bir doğa kuramı olmaya uygun tek adaydır. Üstelik bunu, kuantum mekaniğinin ve göreliliğin katı makul kurallarına boyun eğerek yapar. Sicim teorisinin güzel tarafı serbest değişkenlere sahip olmayışıdır, yani ayarlanabilen saat kadranları yoktur. "Hangi sicim teorisi evrenimizi açıklamaktadır?" diye bir soru sormak anlamsızdır çünkü sadece tek bir tane sicim teorisi vardır. Sicim teorisinin ilave herhangi bir tarafının/özelliğinin olmayışı şu kesin vargıya (sonuca) yol açar: Fiziğin bizzat kendisi doğadaki bütün sayıları belirlemelidir. Bu sayılar "doğanın sabit değerleri" değildir; sadece eşitliklerin (belki de kolayca başa çıkılamayan karmaşık denklemlerin) belirlediği değişkenlerdir. Ki bu durum bizi kötü haberin tam da ortasına bırakıyor...

Evrim Ağacı'ndan Mesaj

Kötü haber şu ki sicim teorisinin çözümlerle dolu uzayı muazzam ve karmaşık yapıdadır. Aslında bu, fizikte hiç de alışılmadık bir durum değil. Matematiksel eşitliklerin bize verdiği temel yasalar ile bu eşitliklerin sunduğu çözümler arasındaki farkı doğal olarak ayırt edebilmekteyiz. Genel olarak, birkaç tane yasaya karşın sonsuz sayıda çözüm bulunmaktadır. Örneğin Newton kanunlarını ele alalım: Hepsi de çok şık, çok zarif kanunlar olup ağaçtan düşen bir elmadan tutun da ayın yörüngesine kadar envaiçeşit olguyu açıklamaktadır. Diğer bir deyişle, belirli bir sistemin başlangıç koşullarını biliyorsanız, bu yasaların vermiş olduğu güçle eşitlikleri çözebilir ve bir sonraki adımı tahmin edebilirsiniz. Görüleceği üzere burada, her şeyi tek başına açıklayabilen önsel (a priori) bir çözüm beklemek veya talep etmek gibi bir durum söz konusu değil.

Sicim teorisinde ise "doğa yasaları" diye düşündüğümüz fiziğin birtakım unsurları (belli parçacıklar ve kuvvetler gibi) aslında birer çözümdür. Bu çözümler gizli, ilave boyutların şekli ve büyüklüğü ile belirlenmişlerdir. Tüm bu çözümlerin gerçekleştiği uzay "arazi (landscape)" olarak adlandırılsa da bu isim aslında oldukça yetersiz kalmaktadır. Öyle ki dudak uçuklatan en güzel dağ manzaraları bile bu uzayın görkemiyle karşılaştırıldığında sönük kalacaktır. Coğrafyası pek iyi anlaşılamamış olmasına rağmen bu uzayın/arazinin devasa boyutlara sahip kıtalarının olduğunu biliyoruz. Muhtemelen her şeyin birbiriyle bağlantılı oluşu bahsi geçen uzayın en kışkırtıcı özelliklerinden biridir. Diğer bir deyişle, her bir model çifti birbirine kopmaz bağlarla bağlıdır. Eğer Evren'i yeterince güçlü bir şekilde sarsabilseydik, yani doğanın değişmez olarak düşündüğümüz kanunlarını ve gerçekliği oluşturan temel parçacıkların bir araya geldiği özel kombinasyonları değiştirebilseydik, olası bir evrenden diğerine geçiş yapabilmek mümkün olabilirdi.

Araziyi Nasıl Keşfederiz?

İyi de, sahip olduğu boyut sayısı rahatlıkla yüzleri bulabilen bir evrene ait fiziksel modelleri barındıran o devasa araziyi nasıl keşfe çıkabiliriz? Bu araziyi, büyük ölçüde gelişmemiş bakir bir alan olarak hayal etmek faydalı olacaktır: Çoğu kısım, kalın ve çözülemeyen karmaşık tabakaların altında kalmış. Yine de sadece kenar bölgelerinde yaşanabilir yerler mevcut. Bu ileri karakol bölgelerinde gördüğümüz temel modelleri tam anlamıyla kavrayabiliyoruz. Bu da buradaki yaşamı basit ve güzel kılıyor. Sınır bölgelerindeki temel modeller gerçek dünyayı doyurucu bir şekilde tasvir edemeseler bile, yine de civar yöreleri keşfetmek için güzel bir başlangıç noktası işlevi görüyorlar.

Sicim Teorisinde tüm olası çözümleri, modellerden oluşan devasa bir uzayda (arazide) bulabilmek mümkündür.
Sicim Teorisinde tüm olası çözümleri, modellerden oluşan devasa bir uzayda (arazide) bulabilmek mümkündür.
Zac Kenton (Wordpress)

Kuantum Elektrodinamiği

Buna uygun en iyi örnek QED (quantum electrodynamics), yani madde ve ışık arasındaki etkileşimi açıklayan kuantum elektrodinamiği. Bu model sadece bir tek parametreye sahip: İnce Yapı Sabiti, yani "α". α sabiti, iki elektron arasındaki kuvvetin büyüklüğünü ölçmeye yarar ve sayısal olarak 1/137'ye yakındır. QED teorisinde tüm süreçler, parçacık etkileşimlerinden ileri gelmektedir. Örneğin iki elektron arasındaki itme kuvvetini, foton değiş tokuşu olarak gözünüzde canlandırabilirsiniz. QED bizden, iki elektronun bir fotonu değiş tokuş edebilmesinin mümkün olduğu tüm yolları düşünmemizi isteyecektir ki bu durum pratikte fizikçilerin sonsuz sayıda ve büyük karmaşıklıklar içinden çıkmalarını gerektirir. Fakat bu teori aynı zamanda bize bir çıkış yolu da göstermektedir: İlave her bir foton değişimi, α değerinin ek bir kuvvete kavuşmasını sağlayan bir terim kazandırır. Nispeten küçük bir sayı olması sebebiyle, çoklu değiş tokuşlara sahip terimler ancak küçük ilaveler yaparlar. Hal böyle olunca, "gerçek" değere yaklaşılırken göz ardı edilebilirler. 

Bunun gibi zayıf eşleşmeleri [kavrama/eşleşme katsayısı küçük] olan teorileri arazinin sınırlarında bulabiliriz. Burada, temel parçacıklardan oluşan alışveriş listesinden ya da onların etkileşimlerini hesaplayan tariften bahsetmek mümkündür çünkü kuvvetlerin şiddeti küçüktür. Ancak bulunduğumuz bölgeyi terk edip arazinin bilinmezliklerine yol aldığımızda eşleşmeler büyümekte ve büyüdükçe de eklenen her terim giderek daha önemli hale gelmektedir. Artık parçacıkları ayırt edebilmek mümkün değildir çünkü tıpkı keki oluşturan malzemelerin sıcak bir fırın içerisinde eriyip kaybolması gibi, parçacıklar da dolaşık enerji ağı içinde dağılıp gitmiştir.

Bu Reklamı Kapat

Ne var ki her şey kaybolmuş değildir. Bazen, bilinmez bölgeler içinden geçen bir yol başka bir sınır bölgesine çıkar; ama bu sefer epey farklı parçacıklar ve kuvvetlerden oluşan, bambaşka fakat iyi kontrol edilen bir modele... Bu tür durumlarda, aynı temel fizik konsepti için iki farklı tarif vardır (tıpkı Alice ve Bob'un fırından çıkan yemeklerinin aynı oluşu gibi). Birbirini tamamlayan bu tanımlar "dual (eşlenik) modeller"; aralarındaki ilişki de "dualite (eşleniklik)" olarak adlandırılır. Bu dualiteleri, Heisenberg'in keşfettiği meşhur dalga-parçacık dualitesinin büyük bir genellemesi olarak düşünebiliriz. Dualite, Alice ve Bob açısından bakarsak eğer, Çin ve İtalyan yemeği tariflerinin birbirine olan dönüşümü anlamına gelir. 

Peki tüm bunlar fizik dünyasında neden bu kadar heyecan yaratıyor? Birincisi, hepsi değilse de çoğu modelin, bağlantılılık özelliğine sahip kocaman bir uzayın parçası olduğu çıkarımı modern kuantum fiziğinin en şaşırtıcı sonuçları arasındadır ve "paradigma değişimi" terimini hak eden bir bakış açısı değişikliğidir. Tek tek adacıklardan oluşan bir takımada keşfetmek yerine, devasa bir kıta bulduğumuz anlamına gelir. Bir anlamıyla, bir modeli derinlemesine incelediğimizde diğer modelleri de inceleyebiliriz demektir. Bu modellerin nasıl birbiriyle ilintili olduğunu keşfedebilir, sahip oldukları ortak yapıyı açığa çıkarabiliriz. Fakat burada şunu söylemekte fayda var: Bu olgu, sicim teorisinin gerçek dünyayı açıklayıp açıklamadığı sorusundan büyük ölçüde bağımsızdır. Gelecekteki "Her Şeyin Teorisi" her ne olursa olsun, önemli olan, kuantum fiziğinin kendi içkin özelliğinden kaynaklı oluşudur.

İlkinden daha önemli başka bir çıkarım ise temel fiziğe dair tüm geleneksel tanımların terk edilmesi gerektiğidir. Parçacıklar, alanlar, kuvvetler ve simetriler... Bunların hepsi, anlaşılamayan o karmaşık yapının geniş arazisinin eteklerinde kalan basit bir varoluşun parçalarıdır. Fiziğe, temel yapı taşları bakış açısıyla yaklaşmak yanlış gibi duruyor (yanlış değilse de sınırlı erişim sağlıyor). Belki de, temel doğa kanunlarını birleştirerek o aşina olduğumuz kavramları önemsemeyen yepyeni bir çerçeve vardır. Sicim teorisinin matematiksel karmaşıklığı ve tutarlılıkları bu radikal bakış açısına yol açıyor. Fakat dürüst olmalıyız: Parçacıkların ve alanların yerine neyin geçebileceğine dair çok az sayıda fikir mevcuttur fakat bunlar da, Niels Bohr'dan alıntılamak gerekirse, "doğru olacak kadar çılgın değil"dir. ["Teoriniz çılgınca... Yine de doğru olacak kadar çılgın değil." Niels Bohr]. Alice ve Bob gibi, fizik bilimi de eski tarifleri yırtıp atarak mutfakta modern "birleşim" yaklaşımını benimsemeye hazırdır.

Okundu Olarak İşaretle

Bu içeriğimizle ilgili bir sorunuz mu var? Buraya tıklayarak sorabilirsiniz.

Soru & Cevap Platformuna Git
Bu İçerik Size Ne Hissettirdi?
  • Muhteşem! 6
  • Bilim Budur! 2
  • Mmm... Çok sapyoseksüel! 1
  • İnanılmaz 1
  • Merak Uyandırıcı! 1
  • Tebrikler! 0
  • Güldürdü 0
  • Umut Verici! 0
  • Üzücü! 0
  • Grrr... *@$# 0
  • İğrenç! 0
  • Korkutucu! 0
Kaynaklar ve İleri Okuma
  1. Çeviri Kaynağı: Quanta Magazine | Arşiv Bağlantısı
Bu Reklamı Kapat

Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misiniz?

Şu iki siteden birini kullanarak şimdi destek olabilirsiniz:

kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci

Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracı kullanılarak 03/10/2022 11:12:18 tarihinde oluşturulmuştur. Evrim Ağacı'ndaki içeriklerin tamamı, birden fazla editör tarafından, durmaksızın elden geçirilmekte, güncellenmekte ve geliştirilmektedir. Dolayısıyla bu çıktının alındığı tarihten sonra yapılan güncellemeleri görmek ve bu içeriğin en güncel halini okumak için lütfen şu adrese gidiniz: https://evrimagaci.org/s/6985

İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı müddetçe izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş halleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz. Bu sayfa izin alınmaksızın düzenlenemez, Evrim Ağacı logosu, yazar/editör bilgileri ve içeriğin diğer kısımları izin alınmaksızın değiştirilemez veya kaldırılamaz.

Bu Reklamı Kapat
Size Özel (Beta)
İçerikler
Sosyal
Gönderiler
Foton
İnfografik
Atmosfer
Uçma
Kuyrukluyıldız
Erkek
Eşcinsellik
Tehlike
Kimyasal
Covid-19
Hastalık Yayılımı
Salgın
Teknoloji
Yapay Seçilim
Uçak
Demir
Galaksi
Albert Einstein
Eczacılık
İspat
Uzun
Depresyon
Ara Geçiş Türleri
Mikrop
Endokrin Sistemi Hastalıkları
Aklımdan Geçen
Komünite Seç
Aklımdan Geçen
Fark Ettim ki...
Bugün Öğrendim ki...
İşe Yarar İpucu
Bilim Haberleri
Hikaye Fikri
Başlık
Bugün Türkiye'de bilime ve bilim okuryazarlığına neler katacaksın?
Bağlantı
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, aklınızdan geçen düşünceleri Evrim Ağacı ailesiyle paylaşabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Bilim kimliğinizi önceleyin.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla aklınızdan geçen her şeyden ziyade, bilim veya yaşamla ilgili olabilecek düşüncelerinizle ilgileniyoruz.
2
Propaganda ve baskı amaçlı kullanmayın.
Herkesin aklından her şey geçebilir; fakat bu platformun amacı, insanların belli ideolojiler için propaganda yapmaları veya başkaları üzerinde baskı kurma amacıyla geliştirilmemiştir. Paylaştığınız fikirlerin değer kattığından emin olun.
3
Gerilim yaratmayın.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Değer katın; hassas konulardan ve öznel yoruma açık alanlardan uzak durun.
Bu komünitenin amacı okurlara hayatla ilgili keyifli farkındalıklar yaşatabilmektir. Din, politika, spor, aktüel konular gibi anlık tepkilere neden olabilecek konulardaki tespitlerden kaçının. Ayrıca aklınızdan geçenlerin Türkiye’deki bilim komünitesine değer katması beklenmektedir.
5
Cevap hakkı doğurmayın.
Bu platformda cevap veya yorum sistemi bulunmamaktadır. Dolayısıyla aklınızdan geçenlerin, tespit edilebilir kişilere cevap hakkı doğurmadığından emin olun.
Gönder
Ekle
Soru Sor
Daha Fazla İçerik Göster
Evrim Ağacı'na Destek Ol
Evrim Ağacı'nın %100 okur destekli bir bilim platformu olduğunu biliyor muydunuz? Evrim Ağacı'nın maddi destekçileri arasına katılarak Türkiye'de bilimin yayılmasına güç katmak için hemen buraya tıklayın.
Popüler Yazılar
30 gün
90 gün
1 yıl
EA Akademi
Evrim Ağacı Akademi (ya da kısaca EA Akademi), 2010 yılından beri ürettiğimiz makalelerden oluşan ve kendi kendinizi bilimin çeşitli dallarında eğitebileceğiniz bir çevirim içi eğitim girişimi! Evrim Ağacı Akademi'yi buraya tıklayarak görebilirsiniz. Daha fazla bilgi için buraya tıklayın.
Etkinlik & İlan
Bilim ile ilgili bir etkinlik mi düzenliyorsunuz? Yoksa bilim insanlarını veya bilimseverleri ilgilendiren bir iş, staj, çalıştay, makale çağrısı vb. bir duyurunuz mu var? Etkinlik & İlan Platformumuzda paylaşın, milyonlarca bilimsevere ulaşsın.
Podcast
Evrim Ağacı'nın birçok içeriğinin profesyonel ses sanatçıları tarafından seslendirildiğini biliyor muydunuz? Bunların hepsini Podcast Platformumuzda dinleyebilirsiniz. Ayrıca Spotify, iTunes, Google Podcast ve YouTube bağlantılarını da bir arada bulabilirsiniz.
Yazı Geçmişi
Okuma Geçmişi
Notlarım
İlerleme Durumunu Güncelle
Okudum
Sonra Oku
Not Ekle
Kaldığım Yeri İşaretle
Göz Attım

Evrim Ağacı tarafından otomatik olarak takip edilen işlemleri istediğin zaman durdurabilirsin.
[Site ayalarına git...]

Filtrele
Listele
Bu yazıdaki hareketlerin
Devamını Göster
Filtrele
Listele
Tüm Okuma Geçmişin
Devamını Göster
0/10000

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim Gönder
Paylaş
Reklamsız Deneyim

Evrim Ağacı'nda reklamları 2 şekilde kapatabilirsiniz:

  1. Ücretsiz üye girişi yapmak: Sitedeki reklamların %50 kadarını kapatmak için ücretsiz bir Evrim Ağacı üyeliği açmanız ve sitemizi/uygulamamızı kullanmanız yeterli!

  2. Maddi destekçilerimiz arasına katılmak: Evrim Ağacı'nın çalışmalarına Kreosus, Patreon veya YouTube üzerinden maddi destekte bulunarak hem Türkiye'de bilim anlatıcılığının gelişmesine katkı sağlayabilirsiniz, hem de site ve uygulamamızı reklamsız olarak deneyimleyebilirsiniz. Reklamsız deneyim, sitemizin/uygulamamızın çeşitli kısımlarda gösterilen Google reklamlarını ve destek çağrılarını görmediğiniz, %100 reklamsız ve çok daha temiz bir site deneyimi sunmaktadır.

Kreosus

Kreosus'ta her 10₺'lik destek, 1 aylık reklamsız deneyime karşılık geliyor. Bu sayede, tek seferlik destekçilerimiz de, aylık destekçilerimiz de toplam destekleriyle doğru orantılı bir süre boyunca reklamsız deneyim elde edebiliyorlar.

Kreosus destekçilerimizin reklamsız deneyimi, destek olmaya başladıkları anda devreye girmektedir ve ek bir işleme gerek yoktur.

Patreon

Patreon destekçilerimiz, destek miktarından bağımsız olarak, Evrim Ağacı'na destek oldukları süre boyunca reklamsız deneyime erişmeyi sürdürebiliyorlar.

Patreon destekçilerimizin Patreon ile ilişkili e-posta hesapları, Evrim Ağacı'ndaki üyelik e-postaları ile birebir aynı olmalıdır. Patreon destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi 24 saat alabilmektedir.

YouTube

YouTube destekçilerimizin hepsi otomatik olarak reklamsız deneyime şimdilik erişemiyorlar ve şu anda, YouTube üzerinden her destek seviyesine reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. YouTube Destek Sistemi üzerinde sunulan farklı seviyelerin açıklamalarını okuyarak, hangi ayrıcalıklara erişebileceğinizi öğrenebilirsiniz.

Eğer seçtiğiniz seviye reklamsız deneyim ayrıcalığı sunuyorsa, destek olduktan sonra YouTube tarafından gösterilecek olan bağlantıdaki formu doldurarak reklamsız deneyime erişebilirsiniz. YouTube destekçilerimizin reklamsız deneyiminin devreye girmesi, formu doldurduktan sonra 24-72 saat alabilmektedir.

Diğer Platformlar

Bu 3 platform haricinde destek olan destekçilerimize ne yazık ki reklamsız deneyim ayrıcalığını sunamamaktayız. Destekleriniz sayesinde sistemlerimizi geliştirmeyi sürdürüyoruz ve umuyoruz bu ayrıcalıkları zamanla genişletebileceğiz.

Giriş yapmayı unutmayın!

Reklamsız deneyim için, maddi desteğiniz ile ilişkilendirilmiş olan Evrim Ağacı hesabınıza yapmanız gerekmektedir. Giriş yapmadığınız takdirde reklamları görmeye devam edeceksinizdir.

Destek Ol

Devamını Oku
Evrim Ağacı Uygulamasını
İndir
Chromium Tabanlı Mobil Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
İlk birkaç girişinizde zaten tarayıcınız size uygulamamızı indirmeyi önerecek. Önerideki tuşa tıklayarak uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu öneriyi, yukarıdaki videoda görebilirsiniz. Eğer bu öneri artık gözükmüyorsa, Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Chromium Tabanlı Masaüstü Tarayıcılar (Chrome, Edge, Brave vb.)
Yeni uygulamamızı kurmak için tarayıcı çubuğundaki kurulum tuşuna tıklayın. "Yükle" (Install) tuşuna basarak kurulumu tamamlayın. Dilerseniz, Evrim Ağacı İleri Web Uygulaması'nı görev çubuğunuza sabitleyin. Uygulama logosuna sağ tıklayıp, "Görev Çubuğuna Sabitle" seçeneğine tıklayabilirsiniz. Eğer bu seçenek gözükmüyorsa, tarayıcının Ayarlar/Seçenekler (⋮) ikonuna tıklayıp, Uygulamayı Yükle seçeneğini kullanabilirsiniz.
Safari Mobil Uygulama
Sırasıyla Paylaş -> Ana Ekrana Ekle -> Ekle tuşlarına basarak yeni mobil uygulamamızı kurabilirsiniz. Bu basamakları görmek için yukarıdaki videoyu izleyebilirsiniz.

Daha fazla bilgi almak için tıklayın

Önizleme
Görseli Kaydet
Sıfırla
Vazgeç
Ara
Raporla

Raporlama sisteminin amacı, platformu uygunsuz biçimde kullananların önüne geçmektir. Lütfen bir içeriği, sadece düşük kaliteli olduğunu veya soruya cevap olmadığını düşündüğünüz raporlamayınız; bu raporlar kabul edilmeyecektir. Bunun yerine daha kaliteli cevapları kendiniz girmeye çalışın veya diğer kullanıcıları oylama, teşekkür ve en iyi cevap araçları ile daha kaliteli cevaplara teşvik edin. Kalitesiz bulduğunuz içerikleri eleyebileceğiniz, kalitelileri daha ön plana çıkarabileceğiniz yeni araçlar geliştirmekteyiz.

Soru Sor
Aşağıdaki "Soru" kutusunu sadece soru sormak için kullanınız. Bu kutuya soru formatında olmayan hiçbir cümle girmeyiniz. Sorunuzla ilgili ek bilgiler vermek isterseniz, "Açıklama" kısmına girebilirsiniz. Soru kısmının soru cümlesi haricindeki kullanımları sorunuzun silinmesine ve UP kaybetmenize neden olabilir.
Görsel Ekle
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform, aklınıza takılan soruları sorabilmeniz ve diğerlerinin sorularını yanıtlayabilmeniz içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Gerçekten soru sorun, imâdan ve yüklü sorulardan kaçının.
Sorularınızın amacı nesnel olarak gerçeği öğrenmek veya fikir almak olmalıdır. Şahsi kanaatinizle ilgili mesaj vermek için kullanmayın; yüklü soru sormayın.
2
Bilim kimliğinizi kullanın.
Evrim Ağacı bir bilim platformudur. Dolayısıyla sorular ve cevaplar, bilimsel perspektifi yansıtmalıdır. Geçerli bilimsel kaynaklarla doğrulanamayan bilgiler veya reklamlar silinebilir.
3
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
4
Sahtebilimi desteklemek yasaktır.
Sahtebilim kategorisi altında konuyla ilgili sorular sorabilirsiniz; ancak bilimsel geçerliliği bulunmayan sahtebilim konularını destekleyen sorular veya cevaplar paylaşmayın.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Soru Ara
Aradığınız soruyu bulamadıysanız buraya tıklayarak sorabilirsiniz.
Alıntı Ekle
Eser Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu komünite, fark edildiğinde ufku genişleten tespitler içindir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Formu olabildiğince eksiksiz doldurun.
Girdiğiniz sözün/alıntının kaynağı ne kadar açıksa o kadar iyi. Açıklama kısmına kitabın sayfa sayısını veya filmin saat/dakika/saniye bilgisini girebilirsiniz.
2
Anonimden kaçının.
Bazı sözler/alıntılar anonim olabilir. Fakat sözün anonimliğini doğrulamaksızın, bilmediğiniz her söze/alıntıya anonim yazmayın. Bu tür girdiler silinebilir.
3
Kaynağı araştırın ve sorgulayın.
Sayısız söz/alıntı, gerçekte o sözü hiçbir zaman söylememiş/yazmamış kişilere, hatalı bir şekilde atfediliyor. Paylaşımınızın site geneline yayılabilmesi için kaliteli kaynaklar kullanın ve kaynaklarınızı sorgulayın.
4
Ofansif ve entelektüel düşünceden uzak sözler yasaktır.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Sözlerinizi tırnak (") içine almayın.
Sistemimiz formatı otomatik olarak ayarlayacaktır.
Gönder
Tavsiye Et
Aşağıdaki kutuya, [ESER ADI] isimli [KİTABI/FİLMİ] neden tavsiye ettiğini girebilirsin. Ne kadar detaylı ve kapsamlı bir analiz yaparsan, bu eseri [OKUMAK/İZLEMEK] isteyenleri o kadar doğru ve fazla bilgilendirmiş olacaksın. Tavsiyenin sadece negatif içerikte olamayacağını, eğer bu sistemi kullanıyorsan tavsiye ettiğin içeriğin pozitif taraflarından bahsetmek zorunda olduğunu lütfen unutma. Yapıcı eleştiri hakkında daha fazla bilgi almak için burayı okuyabilirsin.
Kurallar
Platform Kuralları
Bu platform; okuduğunuz kitaplara, izlediğiniz filmlere/belgesellere veya takip ettiğiniz YouTube kanallarına yönelik tavsiylerinizi ve/veya yapıcı eleştirel fikirlerinizi girebilmeniz içindir. Tavsiye etmek istediğiniz eseri bulamazsanız, buradan yeni bir kayıt oluşturabilirsiniz. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu platformun ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Önceliğimiz pozitif tavsiyelerdir.
Bu platformu, beğenmediğiniz eserleri yermek için değil, beğendiğiniz eserleri başkalarına tanıtmak için kullanmaya öncelik veriniz. Sadece negatif girdileri olduğu tespit edilenler platformdan geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
2
Tavsiyenizin içeriği sadece negatif olamaz.
Tavsiye yazdığınız eserleri olabildiğince objektif bir gözlükle anlatmanız beklenmektedir. Dolayısıyla bir eseri beğenmediyseniz bile, tavsiyenizde eserin pozitif taraflarından da bahsetmeniz gerekmektedir.
3
Negatif eleştiriler yapıcı olmak zorundadır.
Eğer tavsiyenizin ana tonu negatif olacaksa, tüm eleştirileriniz yapıcı nitelikte olmak zorundadır. Yapıcı eleştiri kurallarını buradan öğrenebilirsiniz. Yapıcı bir tarafı olmayan veya tamamen yıkıcı içerikte olan eleştiriler silinebilir ve yazarlar geçici veya kalıcı olarak engellenebilirler.
4
Düzgün ve insanca iletişim kurun.
Gerilim, tersleme, tahrik, taciz, alay, dedikodu, trollük, vurdumduymazlık, duyarsızlık, ırkçılık, bağnazlık, nefret söylemi, azınlıklara saldırı, fanatizm, holiganlık, sloganlar yasaktır.
5
Türkçeyi düzgün kullanın.
Şair olmanızı beklemiyoruz; ancak yazdığınız içeriğin anlaşılır olması ve temel düzeyde yazım ve dil bilgisi kurallarına uyması gerekmektedir.
Eser Ara
Aradığınız eseri bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.
Tür Ekle
Üst Takson Seç
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, yaşamış ve yaşayan bütün türleri filogenetik olarak sınıflandırdığımız ve tanıttığımız Yaşam Ağacı projemize, henüz girilmemiş taksonları girebilmeniz için geliştirdiğimiz bir platformdur. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Takson adlarını doğru yazdığınızdan emin olun.
Taksonların sadece ilk harfleri büyük yazılmalıdır. Latince tür adlarında, cins adının ilk harfi büyük, diğer bütün harfler küçük olmalıdır (Örn: Canis lupus domesticus). Türkçe adlarda da sadece ilk harf büyük yazılmalıdır (Örn: Evcil köpek).
2
Taksonlar arası bağlantıları doğru girin.
Girdiğiniz taksonun üst taksonunu girmeniz zorunludur. Eğer üst takson yoksa, mümkün olduğunca öncelikle üst taksonları girmeye çalışın; sonrasında daha alt taksonları girin.
3
Birden fazla kaynaktan kontrol edin.
Mümkün olduğunca ezbere iş yapmayın, girdiğiniz taksonların isimlerinin birden fazla kaynaktan kontrol edin. Alternatif (sinonim) takson adlarını girmeyi unutmayın.
4
Tekrara düşmeyin.
Aynı taksonu birden fazla defa girmediğinizden emin olun. Otomatik tamamlama sistemimiz size bu konuda yardımcı olacaktır.
5
Mümkünse, takson tanıtım yazısı (Taksonomi yazısı) girin.
Bu araç sadece taksonları sisteme girmek için geliştirilmiştir. Dolayısıyla taksonlara ait minimal bilgiye yer vermektedir. Evrim Ağacı olarak amacımız, taksonlara dair detaylı girdilerle bu projeyi zenginleştirmektir. Girdiğiniz türü daha kapsamlı tanıtmak için Taksonomi yazısı girin.
Gönder
Tür Gözlemi Ekle
Tür Seç
Fotoğraf Ekle
Kurallar
Komünite Kuralları
Bu platform, bizzat gözlediğiniz türlerin fotoğraflarını paylaşabilmeniz için geliştirilmiştir. Yapacağınız paylaşımlar Evrim Ağacı'nın kurallarına tabidir. Ayrıca bu komünitenin ek kurallarına da uymanız gerekmektedir.
1
Net ve anlaşılır görseller yükleyin.
Her zaman bir türü kusursuz netlikte fotoğraflamanız mümkün olmayabilir; ancak buraya yüklediğiniz fotoğraflardaki türlerin özellikle de vücut deseni gibi özelliklerinin rahatlıkla ayırt edilecek kadar net olması gerekmektedir.
2
Özgün olun, telif ihlali yapmayın.
Yüklediğiniz fotoğrafların telif hakları size ait olmalıdır. Başkası tarafından çekilen fotoğrafları yükleyemezsiniz. Wikimedia gibi açık kaynak organizasyonlarda yayınlanan telifsiz fotoğrafları yükleyebilirsiniz.
3
Paylaştığınız fotoğrafların telif hakkını isteyemezsiniz.
Yüklediğiniz fotoğraflar tamamen halka açık bir şekilde, sınırsız ve süresiz kullanım izniyle paylaşılacaktır. Bu fotoğraflar nedeniyle Evrim Ağacı’ndan telif veya ödeme talep etmeniz mümkün olmayacaktır. Kendi fotoğraflarınızı başka yerlerde istediğiniz gibi kullanabilirsiniz.
4
Etik kurallarına uyun.
Yüklediğiniz fotoğrafların uygunsuz olmadığından ve başkalarının haklarını ihlâl etmediğinden emin olun.
5
Takson teşhisini doğru yapın.
Yaptığınız gözlemler, spesifik taksonlarla ilişkilendirilmektedir. Takson teşhisini doğru yapmanız beklenmektedir. Taksonu bilemediğinizde, olabildiğince genel bir taksonla ilişkilendirin; örneğin türü bilmiyorsanız cins ile, cinsi bilmiyorsanız aile ile, aileyi bilmiyorsanız takım ile, vs.
Gönder
Tür Ara
Aradığınız türü bulamadıysanız buraya tıklayarak ekleyebilirsiniz.