Evrimi anlamanın ve anlatmanın kolay bir yolu var mıdır?

Bu yazının içerik özgünlüğü henüz kategorize edilmemiştir. Eğer merak ediyorsanız ve/veya belirtilmesini istiyorsanız, gözden geçirmemiz ve içerik özgünlüğünü belirlememiz için [email protected] üzerinden bize ulaşabilirsiniz.

Soy Ağacınız
Evet, hem de çok sayıda.
 
Esasında evrimsel süreçleri anlatmanın birçok yolu bulunmaktadır. Ancak bize kalırsa bunlardan en isabetlisi, Evrim Ağacı olarak bizim en sık başvurduğumuz ve kullandığımız anlatım yöntemi olan, bireysel soy ağaçlarımızı (belki küçükken yaptığınız, dedenizin dedelerini ve akrabalarınızı içeren çizimler), türümüzün evrimsel soy ağacına bağlayan anlatımdır. Bunu şöyle özetleyebiliriz:
 
Her birimiz, kardeşimize oldukça benzeriz. Bunun sebebi anne-babalarımızın ortak olması ve onlardan aldığımız genlerin, birbirlerine aşırı benzer olsa da, halen belli başlı farklılıkları taşıyor olmasıdır. Bu ufak farklılıklar, kardeşimizle aramızdaki farkı yaratır. Benzer şekilde, birinci derece kuzenlerimize (amca, teyze ve dayı çocukları) de benzeyebiliriz. Ancak bu benzerlik genelde her zaman kardeşimize olan benzerlikten düşüktür. Kuzenlerimize benzeriz, çünkü dedelerimiz ortaktır. Kuzenlerimizle olan benzerliğimiz, kardeşlerimizden düşüktür, çünkü genler daha fazla ayrışmıştır ve araya daha fazla nesil girmiştir. Eğer ki genomlarınız yan yana dizilecek olursa, kardeşinizle olan nükleotit bazındaki benzerliğiniz, kuzenlerinize göre daha fazla olacaktır. Şimdi, bu nesil konusuna odaklanalım:
 
Kardeşlerimizle olan son ortak atamız anne-babalarımızdır. Yani kardeşinizle ortak atanız 1 nesil önce yaşamıştır ve -umuyoruz ki- yaşamaktadır. Yani atalarınızla aynı zamanlarda ve mekanlarda yaşıyorsunuz demektir. Birinci derece kuzenleriniz ile olan son ortak atanız ise 2 nesil önce yaşamıştır: dedeleriniz ve büyükanneleriniz. Görülebileceği gibi son ortak ata ne kadar eski zamanlarda yaşadıysa, günümüzdeki torunların akrabalığı da o kadar uzak olmaktadır. Tam tersinden bakacak olursak: torunlar birbirinden ne kadar uzaklarsa (genetik, dolayısıyla morfolojik, anatomik, fizyolojik, vb. nitelikleri ne kadar farklıysa), son ortak ataları o kadar eski zamanda yaşamıştır.
 
İşte evrim de tam olarak buna benzer. Günümüzde türümüzün yaşayan en yakın kuzenleri şempanzeler ve bonobolardır. Bunlar belki kardeşlerimiz kadar yakın değildir; ancak birinci derece kuzenlerimiz kadar yakındır. Kardeşlerimiz kadar yakın olan canlıları ise Neandertaller olarak görebiliriz. Ancak ne yazık ki kardeşlerimiz, ölmüştürler. Bu, onların bize tür bazında bir kardeş kadar yakın olduğumuz gerçeğini değiştirmemektedir. Şempanzelerle olan genetik benzerliğimizse, kardeşlerimiz olan Neandertallerle olan benzerlikten daha düşüktür; ancak yine de -örneğin- farelerle olan benzerliğimizden yüksektir.
 
Bu akraba türlerin ortak ataları bulunmaktadır. Tıpkı anne-babalarımız ile dede-büyükannelerimiz gibi, Neandertallerle olan son ortak atamız ile şempanzelerle olan son ortak atamız arasında nesil, dolayısıyla zaman farkı vardır: Neandertallerle olan son ortak atamız birkaç yüz bin yıl önce yaşamış olan Homo heidelbergensis iken (bizler ve Neandertallerin "anne-babaları" gibi düşünebilirsiniz), kuzenlerimiz olan şempanzelerle olan son ortak atamız olan Orrorin tugenensis günümüzden 6 milyon yıl kadar önce yaşamıştır. Bu şekilde, insan ile tüm türlerin ortak ataları bulunmaktadır. Ancak bir fare ile ortak atamız birkaç on milyon yıl önce yaşamışken, bir muz bitkisiyle olan ortak atamız birkaç milyar yıl önce yaşamıştır.
 
İnsanların kendi aile soy ağaçlarındaki farklılıklar, genellikle genlerindeki %0.01-0.08'lik nükleotit ve gen farklılıklarıyla meydana gelirken, insan-Neandertal arasındaki farklılık %0.12, insan-şempanze arasındaki farklılık %1.23, insan-goril arasındaki genetik farklılık %1.6, insan-orangutan arasındaki %3.1, insan ile Rhesus maymunları arasındaki genetik farklılık %7 dolaylarındadır. Görülebileceği gibi, uzak akrabalarımıza gittikçe benzerliklerimiz de hızla düşer. Tıpkı kardeşinize, kuzeninizden daha fazla benzemeniz gibi... Belki şöyle düşünebilirsiniz: "İyi ama, kardeşim de, kuzenim de, ben de insanız. O dedikleriniz tamamen farklı hayvanlar!" Evet, tam olarak öyle! Ancak eğer ki kafanızda bir "maymun" şablonu oluşturacak olursanız, sizinle kardeşiniz ya da kuzeniniz arasındaki fark, sizinle şempanze veya goril arasındaki farka oturacaktır. Onlarla o kadar fazla şeyi ortak paylaşıyorsunuz ki; aslında kendinizle kuzeniniz arasındaki farkı ve benzerliği kendinizle şempanzeler arasında göremiyor olmanızın yegane nedeni evrimsel biyoloji ve bu tür gerçeklerle pek fazla yüzleşmemiş olmanız. Şempanzelerle akrabalığı reddeden biri, kuzeninin sırf dedesinin torunu olmasından ötürü kendisinin akrabası olamayacağını iddia eden birinden aklen daha dengeli ve bilimsel açıdan daha sağlam temelli değildir.
 
 
İşte evrimsel biyolojinin bize kattığı baş döndürücü gerçeklerden biri de budur: soy ağaçlarımızda geriye gittikçe sürekli bize benzeyen insanlarla karşılaşırız. Dedelerimiz, onların dedeleri ve onların yüzlerce nesil önceki dedeleri bize, popülasyon bazında çok ufak farklılıklarla birlikte tamamen benzemektedirler. Ancak bu süreci daha da geriye götürecek olursak, nesiller yavaş yavaş birbirinden farklılaşmaya başlar, genetik ortaklık çok yavaş ama belirgin şekilde düşmeye başlar. Nihayet, yaklaşık 400.000 yıl kadar geriye gittiğinizde, bu ufak farklılıklar o kadar çok birikmiştir ki, buradaki nesilleri artık kendinizle aynı kategoriye koyamazsınız ve Homo sapiens diyemezsiniz. 7 milyon yıl geriye gittiğinizde, insana benzeyen canlılar artık tamamen kaybolurlar ve oldukça maymunsu atalara ulaşırsınız; belki insana benzerlikleri bulunur, ancak benzerlikler oldukça yüzeyseldir. Bunu her canlı türünün, her bireyinden geriye doğru takip edebilirsiniz. İşte Evrim Ağacı zaten budur. Tüm türlerin, tüm bireylerini birbirine bağlayan; ancak kolaylık açısından tür bazına kadar gösteren devasa filogenetik ağaçlardır. Evrimsel biyoloji sayesinde, 3.5 milyar yıl önce yaşamış bir bakteri, günümüzde yaşayan bir at ile bir insanın birbiriyle farklı derecelerde (ve epey uzak) akrabadırlar. Bu türlerin içerisindeki her bir birey de, bu diğer türden bireylerle akrabadır! Yani sadece tür bazında değil, birey bazında da bir akrabalık görmekteyiz.
 
Elbette bu akrabalıklar tür içerisindeki akrabalıklardan çok, çok uzaktır. Ancak iki konu arasındaki benzerlik oldukça açıktır. Nasıl ki ikinci derece ve üçüncü derece kuzenleriniz artık giderek artan miktarda sizden farklıysa, tür bazında da aynı durum geçerlidir. Elbette bir tür içerisinde kaldığınızda gördüğünüz farklılıklar, türleri kıyaslarken gördüğünüz farklılıklardan oldukça azdır. Bunun sebebi de anlatımımızla uygundur: Dünya üzerinde şu anda yaşayan herhangi iki bireyi alıp, ortak atasını inceleyecek olursanız, en uzak ihtimalle o atanın birkaç bin yıl kadar önce yaşadığını göreceksinizdir. Ancak herhangi bir şempanze bireyiyle, herhangi bir insan bireyinin en yakın ortak atalarına bakacak olursanız, en iyi ihtimalle bile 6 milyon yıl kadar önce geriye gitmeniz gerekmektedir. Bu yüzden tür bazındaki farklılıklar oldukça fazladır.
 
Bu benzetim birçok açıdan son derece kullanışlı ve nettir. Dolayısıyla temel noktaları anlamanıza katkı sağlayabilecektir. Ayrıca aşağıda verdiğimiz makalelere de mutlaka göz atmanızı tavsiye ederiz.
 
  1. Evrimin İşleyişi yazı dizisi
  2. Understanding Evolution

Çekik gözlülük gibi coğrafyaya özgü farklılıklar evrimin ürünü mü?

Kediler neden dışkılarını gömerler?

Yazar

Çağrı Mert Bakırcı

Çağrı Mert Bakırcı

Yazar

Evrim Ağacı'nın kurucusu ve idari sorumlusudur. Popüler bilim yazarı ve anlatıcısıdır. Doktorasını Texas Tech Üniversitesi'nden almıştır. Araştırma konuları evrimsel robotik, yapay zeka ve teorik/matematiksel evrimdir.

Konuyla Alakalı İçerikler
  • Anasayfa
  • Gece Modu

Göster

Şifremi unuttum Üyelik Aktivasyonu

Göster

Göster

Şifrenizi mi unuttunuz? Lütfen e-posta adresinizi giriniz. E-posta adresinize şifrenizi sıfırlamak için bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Eğer aktivasyon kodunu almadıysanız lütfen e-posta adresinizi giriniz. Üyeliğinizi aktive etmek için e-posta adresinize bir bağlantı gönderilecektir.

Geri dön

Close
Geri Bildirim